Navniti

नवनीत

अथवा
मराठी कवितांचे वेंचे
हूं पुस्तक
के. परझुराम वह्ारू गोडवोले
यांनीं केलें ब इ. स. १८५४ मध्यें प्रथम प्रसिद्ध ज्ञा्लें-

त्यानंत्तर
कै. रावजी शास्त्री गोडवोले
यांनीं त्यांत बराच फेरफार करून इ. सं. १८८२ म्यें
(नत्रीन) आवृत्ति काढिली-

पुढें
पुणें येधील ट्रेनिंग कॉलिजांत वेलोवेव्डीं भसलेले न्हाइस-प्रिन्सिपाल
यांनीं छुधारणा केल्या-

प्रस्तुत
शतसांवत्सरिक ( अठरावी ) माद्चत्ति
अनंत काकवा प्रियोक्ृकर
डायरेक्टर, मराठी संशोधन मंडत्क, मुंबई
यांनीं प्रथम इ. स. १९५४ मध्यें प्रसिद्ध करण्याकरितां सुधारून वाढबिली-

मुंबई राज्य शिक्षणखातें
शक ] मुंबई: इसवी सन
१८७९ गब्हमेंट सेंट्रल प्रेस १६७७

आवृत्ति १ ली १८५४, रेरी १८०७, १री १८५९, ४थी १८६२,
५वी १८६४, ६ वी १८६८, ७यवी १८०१, ८वी १८७३, ९५ वी १८०८,
१० वी १८८२, ११ थी १८८६, १२धथो १८८९, १३वी १८९४)
१४वी १९०७, १५वयी १९१०, १६वीं १९१८, १७वथी १९१३;

प्रस्तुत ( शतसांवत्सरिक ) आवृत्ति १८वी १६५७

हवा पुस्तकाच्या प्रती

डायरेक्टर, गब्हमेंठ प्रिर्टिंग माणि स्टेशनरी, मुंबई,
यांजकडे विकत मिव्ठतील

या आइत्तीची प्रस्तावना
पूर्वतिहास

झूवनीत * हा प्रंथ प्रथम इ. स. १८५४ सालीं प्रसिद्ध झालछा. प्रस्तुत
भादइत्ति १९५४ साडों मुद्रित होण्यासाठीं तयार केलेली माहि; म्हणून तिछा
“ नवनीता ” ची शतस्लांवत्सस्कि आवृत्ति असे नांव द्यावयास हरकत नाहीं-
आणखीही एका इश्ठीनं या आदइत्तीछा महत्व आहे. जुन्या नव्या सर्च
मागच्या भादृित्त्या जमेस घरतां प्रस्तुत आावृत्तीचा मनुक्रमांक भठरावा लागतो.
अठरा या आंकब्याछा भारतीय वाह्मयांत फार मेठें स्थान बाहे. पुराणें
अष्टादश, महाभारताची पर्व अष्टादश आणि श्रीमद्भगवद्गीतिचें अध्यायही
अष्टादशच.

जुन्या मराठी वाब्मयाची लोकप्रियता बाढ़विण्याचें फार भोढठें कार्य
“नबनीत” या पुस्तकानें केछेलें भाहे. तें कसे हैं पाहण्याकरितां थोडा
पूर्वतिहास छक्षांत ठेवणें अवश्य भाहे-

हू. स. अठराशें अठरा साढीं नव्या इंग्रजी सत्तेचा अंमछ महाराष्ट्रीत सर्वत्र
प्रस्थापित झाल्यावर छोकशिक्षणाचें कार्य अंगावर घेणें हें नव्या राज्यकरत्याना
आपकें कर्तव्य वाठकें, १८२२ साल्च्या ऑगष्ट महिन्यांत २१ तारखेछा
गव्हनर मौंटस्टुअर्ट एल्फिल्स्टन यांच्या नेतृत्वाखाीं 'नेटीव स्कुछ बुक
अँड स्कुछ सोसायटी ” अथबा 'हैंदशाब्ण पुस्तक मंडल्ठी ” ही संस्था
अस्तित्वांत आली. या संस्थेचा युरोपियन *सक्रतार ' के. जॉर्ज जर्विंस हा
होता. यावेद्ीं हिंदी लोकांमध्यें रूह असलेल्या शिक्षणपद्धततीची पाहणी
करून त्यांत काय काय सुधारणा घडबून आणतां येतील, हैं ठरविण्याकरितां
एक खास समिति नेमण्यांत आढी. या समितीनें तयार केढेलें के. जर्विस
'याची सही असलेलें तारीख १३ सप्टेंबर १८२३ चें एक निवेदन उपलब्ध
आहे. त्याव्ररून त्याकाछच्या राज्यकर्त्योना मराठीच्या जुन्या प्ंथमांडागची
भाहिती असछेली बिछ॒कूछ दिसत नाहीं. झत्यांतून ही नत्री वाष्यसृष्टि
आपणांस निर्माण करात्रयाची जाहे अशी त्यांची कल्पना असावी, अर्से
दिसतें. या निवेदनांत पुढील मजकूर गाइछतो :---

+न8 3०संलए प०ए९8 09 घहुए ऐश्शए एगाशएलवे पैब पल द्यााह्ड

शाॉल्ापठय आ0्पौते 98 काएल्श॑ल्वे [0 पीह6 एाल्एगवांणा बपते एफॉी।ल्िएंा
06 छ00७5, 900 407 फै९ शेथ्राशांगए बगते [0 पीह ग्रातत उत्तेस्वाल्टते

६ नवनीत

उक्चह्ट०5 रण स्वात्यांगा शााणह पि8& वाए०5,. 3) - स्थ्यावल्तोंय तोशेण्लड
0० 000 [90 छा०शं॥९65 उफं०ल $0 धांड शच्जंतेिश्ाटए पाए ठग पींड00एछा
उठ्याटशु५ 07 गण: स्यॉट्फबाल्ते १०७ एाण्चाण॑8. फ्रतालएंणा,. गगाह
द्चाभपा शाते 90णुप्ाण गाएंप्व2/25 ग40९ धॉफवए3 छशशा 7ट्ायालल्पे

१0 पा एए७9056$ 0६ 00॥४श5कप० बात एप्तद्मं7९55 बाते ॥8४6 ग्रलएथ 90० -
ग्फजॉप्पे 40 धार ९परक्यांगा गाते स्तलाझंग ० रीशब्चाएःर स९एशा वा 45
प्रण्शाणक्ञ्ञ ईणा$ड,. 708 ००काआं।[66 पौशर्शगरर ग्रापड तेएएलाते 0॥ ॥7९

छद्मप्रणा$ 6 फषा०फएता हुथाँशिाशा ग्रे एरतेद् 00 एणंगरा 60, 40 5एण

॥/0॥8000 गरशाए6५ 85 गर99 छाते छल) 85अंद्न्ा०ट, पा8 छाणश' ग्राण्तेट

रे उश्तेएलाए 858 गाएप्४8९5४ (6 गीए2ते वर्षों जाते ज़लंफ्रड छाते 0

९0078 वीशा 5प्र00९5४ॉए गज्रा पीढ पशाहे॥धणा छत काली एणॉड

॥00 थाष्टीशा 85 गाब् 98 शूणणाणएल्ते 599 ए७ 07एलए5- १

कर्नल ब्हन्स केनेडी यानेंही १८२४ साढीं प्रासिद्ध झालेल्या आपल्या इंग्रजी-
मराठी व मराठी-इंग्रजी कोशाच्या प्रस्तावनेंत असेंच अज्ञानमूलक विधान
केढें बाहे. तो छिहितो :--

“१६ ग्रापड 96 0795४४०० धात्र। पा कयागीं 48 गाधारेए 9 $ए0शा
8888०, घायते पा ॥ ॥85 ॥6एछ7 फैशशा वप्रॉधएक्षेश्ते 6 कशी।रते एछ
श्पाणा5 शंगील व 97056 67 शश5इ&

या छोकांची अशी दिशाभूछ होण्याचें कारण, क्षनेश्वरापासून मोरोप॑तापर्यत
कववीनी ज्या भारषेत प्रंथऔचना केछी ती, ' प्राकृत ” या नांवानें सामान्यतः
प्रसिद्ध असंके्ी भाषा, मराठीहून भिन्न भाहे, गर्शा त्यांची चुर्कीची समजत
झाली होती, हैँच दिसतें.

युरोपियन लेोकांचा मराठी भाषेचा अभ्यास जसजसा बाढइत चाछुछा
तसतशा हा भ्रामक कल्पना हछुहल्बू नष्ट होऊं छागल्या, १८४१ च्या झुले
महिन्याच्या मुंबई शाखेच्या रॉयल एशियाटिक सोसायटीच्या जर्नल्मध्यें
डॉ. स्टीव्हन्सन यानें पुर्दील मत प्रदर्शित केले माहे :--

>_नुफ्नढ अुशावा।॥$ ॥7ए8 एऐएशा 208 गीत फ्राएं्ड्रीण्ाए वा08 (ण
छाथा ऋण्ानी(8 छा०ए25 छाते ग्राधांगे वेहल्पेंड; घातें ग्रिशः ग्रां5009 795
९लक शा 7० णाँए ४४ ग्रशांए6४ 06 धीा& ००णाप७, 90६ 85 ग0९ा
तल्क्गाण्ते गाए ० एलाए ऐएनाइजांत्तत्त 00 79०४थय वध 8 वीडताल
0०घे८ पछ 0पए 6छा श्ाएुएण्ट्र०., 7९ ॥95, ॥0एए5ए६:, 4. शिवा, 966० एए
मी, ००९ 2 6७, थानों? 5एए0905९व धक्का प्री९०ए एश० तधंता।8 06
एा9 फश्ााबटपोग अल्प; ग ०, पी॥8 08 ग्रबं०0 एोंगंणी, एड
ह00 च6 [06००च॥, 7णीश्वे 93६ शा धंतेढ ०६ 3घा०्गरावढतेशा ००ग्रदुप४,
848९० [4७४६ $0 8 छएथए ण ऐश, गाते सं5छए०० 6 50एशलंड्रयाए

१ फल क्म्माएक्ए 5०लटाकाररवा, 5, 70., 9०). 8/83 ०6 3824, 5, 700,

प्रस्ताचना छ

रण पता जता णाए ०णागाशाल, एछ३5 पाधे& फल पा 8 7006 ०
एछगरगांथा5,.. परत वीसशबाए8 छत शिल कैबिभा)95 ट्शयाण॑ जैवे९्ट्ते 98
एणाएश्त जाता पवा ण॑ गिाकुण्या प्रथप॑ंगार, फप परीरए शरढ ऐड 29०
ग्राध्या5 50 ब्रा: 9धगंपत 47 प्रथा ग्रानश5 85 ग85 0/67 ऐश 5प00056ऐ.
परप्रह8 ऋ्गागांमंव्शें छप0ा ण॑ पीद्या सा शेह थे पीशेए इ०चुएशेंग्रॉचाएड
पंत फऐ_र स्०्प्रपणा #ण85 0 5३छला( साशिक्षाः पंप फ8 27थीफांएर
७ ग्रात४ छझाण्शणाएल ग्रयांध ३ ग्रणा ग8ए७ प्रिथ्चट फैश्शा 'एथापाए
ईंप्रशात्राट९5--४5 0 प[8 एा5७ रण ध्रंग्रध्ाक, ज्री।0 छा०8७ ०णागणल्यांड ०
९ मआबडु१एच-०६ छ्माटा$ जाक्‍0 998 80060 छा ०070पए070 ०
प्रा6 इ९ाशर्ों एल््रद्पाए,.. 6 खैगरना45५ 7५98, एल्जंतेटए, 8 ॉशियाॉप्रार
0 घाशए 097 एगात।शा बंध 4 तशेश्ल ट्वीट्त छाल छाल, प्रगांड छाब्यां,
75 जज जज 2एछएथका फ्िणा। पै8 5छछ९लेग्राशाड भ्षीशएब्ात5 70 06 हट्रॉएश॥,
48 ग्रणााहु ऐप ॥6 छ65९श 59णै:छ7 ]87879888 व 870 शाउवुएट 07655,
थाते सपि0्पा भाए ० पार गरापेशा बऐतंधरंणा5 (0 पी विशाहण०४छ8०
ख्रपर0्वप्ट्त फ़ धाल. धागार्वेग्राड,. 0९०06, 49000९0, ३47 - व्याएँकि'
९०प्रश्शइक्राणा5, व्यी थी पा० ऋणेशा वाएफ्ब्चहुएड 6 वजतांब शान्‍णती ;
कण ऐंड ठां॥०0५ गा छाब5 छ/09काए प्री प्5छते 97 धौशेंए ईशगशा5
चा९8 0 ई00 एशांग्रांटडड 880, 45 50० ग्र्ाल्वे 97 ऋबए ण स्यांपशार २

याच निंधाच्या शेवर्टी त्यानें, पुंढें बारा तेरा वर्षीनीं मूर्त स्वरूप
लाधलेल्था “ नवनीत 'प्रकाशनाची कल्पना मांडिली बाहे. ते लिहितो :---

“] शणाँव रत्न [0 5९९ पाल बाएश्थपं07 ए ९57९वे ग्रव४९४ ताएठश्ते
६0 & $९४०४०॥ 06 ४076 ०६ शा 9९5६ ०0६ धा९ छां९०९४ ०0/९7/४07९,
का पिढ एणए०४8४ . ० मश्यछ 0४० ० ए९6 १णेंप्रा6४ ॥0एप78(९४४
जरयाश्ते, एफ बा बगवेकर 06 तांमिए्णो[ ऋण 407 (6 54९ 06 9९85,
पक6 अपतेए 06 धीहड९ #रपगण5 #०णोए वाए70ए९ पल उछोछ एण >ैशिवफ,
९णाए0गंएं0, शी 5. वध तथ्राहुणा.. ४ [एार्वशाँ पा था. गेंगिती
€अलेए्भनए& शप्शाएंत्0 [0 07थंह्वा वॉशशांफर,. 0 4 [ल्याालपें )॥/ए2 ९
ऋषष्टींशी 45 ग्रढ्तेणि 40 0एचा पर 40 ग्रे 3 शण्ला0ए058 ता 30635; ऐप
छि8 फिम्रलयों ग्राएह 926 डॉफ्तॉस्ते व॥ णातश फ़ैडां 2॥6 खबए 92 कील 0

वा एशाशीशंगरीए च्रावगप्रए् मं ९००्॑रफग्रार, पाल [क०ण०वह९ ग6 55
बल्पुपांध्ल्ते,!

बोर्ड ऑफ एज्युकेशन झर्से नंत्रे नात्र मिव्ठालेल्या हैंदशाक्का पुस्तक
मंडक्लोछाही, उशीरां कां होईना, जुन्या मराठी वाह्प्रयाच्या महत्त्वाची जाणीव
झाली. १८४५ साल्च्या रिपोर्टात आपणांस पुदीछ मजकूर भा्दव्तों :--

“पुप्नाछ छवर पाशबाणाल 6 पी जैंशबी095, 85 70785 थी 9९०76
शायएशते 0 4 अंध्रोगा जञश.88 0 संप्रोटिय07, 48 १0 फल 0फाते बे छलेत

वा फीीव:दिदा नस 2257४ वट सर पद 5 22 0ज व: 282 ३::0066 7: उलि३ पर लेए+ पाप कका४ जि रअध दर न्‍न
२ ७97. 5९एशा50७; * शैप 8359 ठग ऐं।४ एल्त2ट्पोडत लाल 6 शी ैसबशवपी5ड ",
उ०प्रशादों श ॥#९ 20749 गाल मेठएद 4जब्कल 5०8०9, एणे, 4, 2४०, ॥, [ण३
84, 59. 7-2.

८ नवनीत

$0785, रण ोमंणी ववश58 टणीएलांणाए फ्रांह्रा। छ गराबते6 4६ शारिए॑शा
सालणाक्नहश्शां एणढ बरीणिवेस्त खाते वंत्र ज्यांली प्रूणाल फ९ हलाप्रागल
्पूश6ब्भ्रणा एज चीशा ९णेजहुड बाते ॥णाल ० शाणाह्वा। 45 [७ एछ९ ई०णाते? ३

तथापि, ' नबनीत ! जें प्रथम तयार झालें तें उपारिनिर्दिष्ट डॉ. स्टीव्हन्सनच्या'
सूचनेमुल्ठें नब्हे:

पुना कॉलेजमधीर मराठी बगीच्या वरिष्ठ विद्याय्योना मराठी कविता
शिकवाबी, अशी सूचना कृप्णशार्क्ती चिपल्दूणकर यानी मेजर कँडीना केडी
होती; जाणि द्याकरितां जुन्या मराठी कर्वीच्या वेंच्यांचा संग्रह प्रसिद्ध करण्याची
आवश्यकता कैंडीना वाटछी. १८५२ साल्च्या रिपोर्टात ते छिहितात :--

“जए़ता उ०छगते ॥0 एजंशगव3 5358975 आएए९४00०7 प्रा 5076 90९7५
ओए्पोंत 96. लाते गा पा एकग्रणिशा, 4 छ९8 ६0 गल्ापणा पौधा:
इ$णा6 पचंधार 880 4 उश्युप्रर्डाए्ते ग्राए छ्ाइणावों शक्नाए( [0 ०0
8 एणप्रा68 ण॒ाहहुथा। रण! गिणा कैगायगय 20065 जोणी
] ॥०१७ 40 98 #ंों४ 5004 ॥0 छा25९०६ १0 ॥6 फ0शवते.” ४

बशा प्रकारें 'सुरस वेंच्यांचें! (8॥०257॥ 72::07०(9 पुस्तक छवकरच तयार
झर्ले, यासंबंधी शिक्षणसमितीच्या कार्यब्राह्ला त्यांनी छिहिलेलें पत्र/ पहा :--
पक
३. 5700४फ7०., 5तुणं।र,

$९0शाश/ १0 ध6 छ0ग0 ता छतेपट्वणा,
फछत्गा०49.

7,
है ॥३९९ पर प्रणा०्प ९0 7९ए०४ ईण पल गराणिशणांता ० प्र एतक्माते
पा०घ छा छएणे: 06 ए०शतंवणें कताणढ5, एरोंणा ॥ इ०७8त गंघ गाए फि्कृणा

0६ 0९ 0णाण्ड० ि 8४: ;छ7 फऋघड पाते एल्एथ्रमांणा 99 गा? सिब्रावा।,
45 उ९्व07 ई0एा पड शा655.

8, 7६ एणाॉकेए5 छापगबवरं5 एणा पाए -%णीौ७ ए प्रणेद्वदा), उरदा0०0,
ब्दी06हा, वेहआातपे4द5,. दा, श्ाधार: प्रद्यावए३, मैया: कि जाते
070)0वक ९णारंञांधहु 06 बटवाप्ड55, ऑणेप5), दएर्दड खापे ऋवाशिदावं5

३ मल्क३ रण धर 9०वें 7 कवाटगा।मणा 9 मोर एथम' 3845, 7२०, ए, 8077039,
१846, 9 १8. ५ | है

३ जार्कफएः ० एपगीट पक़फ्टांणा वलटकतेंड, 20099, 70ाव 0००४९ सेकःण्ाः
हि पं प्रह्शा 2852, छ. 276.

५ 0. ए, , झ०्यव मग॑ सक्ात्य०0, 3853, छ. 800.

पस्तावना भा

छल्डात९४ 6 ग्रॉउ0ए७ प्रश्चा७ एक 8 ह00प शाधाएं एशलंगरशार 0 पीर
ल्णाएक्शॉणा प्थीव्त "एव? गा पंरिशियां श्त्तीण5.. प्गाह $०णे: ध्यो
छा०0क9 एणणशा। 800एा 300 9०885.

83. ॥ 8गॉलं६ एशायंडनंणा 70 वीठट्टानजी था स्पीतणा ण 500 (छएछ
फण्णतेश्ते) ००४65,

व्‌ ॥8ए४९ प्रा6 ग्रणाणा। 00 9०, #5,
जृठणा ग्राण४ केल्संशा। $शएशा,

(अछण्ध्त) एप्र0७७$ ९८५घ्०९,
>धि०ण,
झरालंछश ० पार ए0ण7 0०९७९.
ए007% 0०6९९:
]80॥0 5९ए5/श॥/६य 858.

८ नवनीता' च्या निर्मितीचा पूरत्रतिहास हा असा आहि-

पहिल्या आवृत्तीचें स्वरूप

* नवनीत ” अथवा “ महाराष्ट्र भार्षेतील कवितांचे बेंचे ! हे पुस्तक पुणे पाठ-
शक्ठिकडीछ छापखान्यांत इ. स. १८५४ साढीं शिव्ठाछापावर मुद्रित झाल्लें
[ आकार (ईच) ८"१५८५*२ ; पृष्ठसंझ्या ८+४०० ]. याच्या “ प्रस्तावनें ! त
परशुराम तात्या गोडब्रोले त्याच्या उद्दिष्टासंबंधीं छिहितात :--

४ बहुतकरून कोणत्याही भार्पेत कविता नाई असे नाही. दा हिंदुस्थानांत
अनेक भाषा चाछू भाहेत, तितक्याही भाषांत बिहानांनीं कबरिता केल्या आद्वित-
कोणत्याही मापेचा उत्तम परिणाम म्हटछा म्हणजे कबिता होय. ज्याठा
भाषाज्ञान चांगर्ले असतें तोच कविता करूं शकतो. आपणि त्याचीच कविता
सरस व लोकमान्य होते. भाषा सुधारण्यास व मनाची शक्ति बाढ्विण्यास
कविता हैं एक मोठें साधन गाहे. सांप्रत सर्व ब्रिय्या शिकविण्याचे प्रयत्न
चालले आहित, त्यांत कविता शिकविण्याचें साधन कमी गांहे तें अवइय
असलें पाहिजे बसे बहुतांचें मत आांहे. तोच उद्देश हूँ पुस्तक रचण्याचा आहे-

सांप्रत या महाराष्ट्र देशांत महाराष्ट्र (मराठी ) भाषा चाढत भाहे. दवा
मराठी भाषेस प्राकृत भाषा म्हणतात. झा प्लाकृत भांपत कविता करणारे
कवि मुकुंद्राज, ज्ञानेश्वर, एकनाथ, मुक्तेश्वर, वामनपंडित, रामदास, तुकाराम,
श्रीधर, मोरोपंत, अमृतराय, इत्यादिक बहुत होऊन गेले. ्ाांनीं पुप्फन्ठ

१० नवनीत

प्रकारच्या कबरिता केल्या अहित. ज्यारा मराठी भापेचें ज्ञान चांगलें असावें
अशी इच्छा असेल त्यानी प्राचीन व कर्वाचीन कबीचे प्राकृत पंथ पुष्कछ
बाचावे हैं आवश्यक अहे. ज्यारा ज्या भापेचें प्रण ज्ञान असतें त्याठा
त्या भापिच्या कवितांतीछ नाना प्रकारचे चमत्कार व रस पाहुन किती
आनंद वाटते ! साथारणपर्णे छिहिलेल्था विपयागिक्षां कवितेंत वर्णिढिला
विपय वाचणान्यांस गोड छागतो, कारण की करवितेंत भकक्‍यादि भाव व करुणा
अंगायदि रस असतात, तर्तेंच उपमादिक भर्नेक भर्थाढ्वकार व मनुप्रात
यमकादिक शब्दांकार असतात, ह्ामुद्ं वाचणान्यांच मनोर॑जन फार हींतें.
भराठी भांपेतीक गय कत्रितेपेक्षां पय कविता छोकाँस फार आबड़ते,
कतरिताम्ंथ वाचून त्यांचा अर्थ छात्र हें एक मोढें आनंदाचें कृत्य आहे

मंग़ठी भर्पित कव्रिताम्ंथ पृष्कछ व मोठाले भहित, त्यांति छंद व चाडीही
मनेक अकारच्या अहेत. त्यांची गोंडी छागून तिकडे तरुणांच्या मनांची
प्रवृत्ति न्हावी ध्ाकरितां मराठी भाषेंतल्या बहुतेक कव्रितांतीझ थोडथीडे' बेचे
घेकन हैं एक टढहानसे पुस्तक केले भाहि. हैं मन छावून वाचिडें असतां
कवितांचे प्रकार व रीती व त्यांतीठ चमत्कार व रस हीं सर्व थीडक्यांत
समजतीछ, दा छहान पुस्तकाचा अभ्यास चांगछा झाला बसतां मोठाडे अंथ
पाह्ाण्यास मार्ग सुलभ होईछ. फिंबहुना कविता क्ररण्याची शक्तिही प्रात
होईछ. काब्याचीं छक्षणें व काव्य करण्याची पद्धति ह्यांविषयी दुसरे प्रंथ
आहत, म्हणून एंथ लिहिण्याची गरज नाहीं. हा पुस्तकांत छिद्दिण्याचा क्रम
म्हूटछा तर कव्वीच्या काव्ठावरून किंवा कवितांच्या योग्यतेबरून धरछा भर्से
नमाहीं, तर, जसा संग्रह होत गेछा तसा घरिछा गाहे. तो असा, प्रथम अभंग,
सापुर्दे जीव्या, त्याच्यापुर्दे बामनी छोक, मग मोरोप॑ती आायों वगैरे... त्यान॑त्तर
कितीएक कर्चीनों कैलेली आरयानें, कटिवंध, पंदें, बगेंरे लिहिलीं भा्दित-
त्या ध्या ठिकाणीं कितीएक कबवीचे माहीत होते तितके थोडथोडें इत्तांतदी छिहिले
» भह्देत. मे पुस्तक करण्याचा हा प्रथमच प्रसंग अहिे म्हणून सुज् पुरुष
दोपदष्टि न करितां भुणछेश घेऊन भाधिक उत्तेजन देतीऊ ब्शी आशा भहे-?

. * नवनीता'ची ही पहिली संपादणी त्याच्या अल्ौीकडीछ भाहत्तीशी ताइन
पाहिडी असतता त्या दोहींमध्यें पुष्कठच फरक जआाढल्ूून येईछ.. कही उुने
ब्रेंचे गालण्यांत भाले ; मनेक नवीन वेंचे घाल्ण्यात अछि; ठीफा प्रायः

प्रस्तावना श्र

नब्हत्या त्या भखूर दिल्‍या ; शब्दकीश नब्हता तो शेवर्टी जोडण्यांत भाढा;
शब्द तोडलेले नब्हते ते तोडले ; किस्कीरू सुधारणा ठिकठिकाणीं करण्यांत
माल्या; "महाराष्ट्र भाषेतीक कब्रितांचे वेंचे! हें प्रंथा्ें जें मुख्य स्वरूप
तेबढें मात्र सबेतोपरी अबाधित राहिलें आाहे-
पहिल्या आदत्तीच्या आरंभी चार चरणांचा एक छोक भगाढव्यतो, तो स्वतः «
परशुरामतात्यांचा असावा. तो असा :---
सचेतःकैरांतें विकच कार जगत्ताप संपूर्ण टाल्ठी |
अज्ञानध्यांत सारे हरि रसिकचकोरासि अत्यंत पाछी |
नाना वस्तु प्रकाशी कविद्ृदयपयोराशिसंतोपहेतू |
काब्येंदु स्वप्रमेनें खब्ठजनहृदया होतसे धूमकेतू |
ग्रंथाज्या शेत्रटीं परशुरामतात्यांनीं 'ररसिकजनांस प्रार्थना ” केली भाहि
ती अशी :--
काव्यामृताचा. नवनीत भेला |
हा गोड छागो तुमच्या जिमेला।
याची तुम्ही चाखुनि घ्याल गोडी ।
तरी मुखाची मिव्ठयाल जोडी ॥
नाना काव्यतरुत्रजीं हुडकितां जीं जी बरीं भावी ।
तीं तीं बेंचुनि घेतलीं सुकुसुमें पात्रांत जी मावीं |
त्यांची गुंफुनि रम्य मा विद्ुधां अत्यादरें अर्पिली |
ती कंठीं विछसो ति्णें कविसभा होवो सदा तर्पिली ॥
है बेंचे बहुयत्नें मेलूविले परझुरामतात्यानें |
ज्यानें अबछोकावे पावावी शीघ्र रसिकता त्यानें ॥
शेवर्टी रचनाकाछाचा निर्देश पुढीछप्रमाणें भाहे :--
आनंदअब्दीं सन्नाशेशेहत्तर शर्की भछा |
मार्गेकृष्णवृत्तीयेला प्रंथ संपूर्ण जाहछा ॥
झंभर वर्षोपूर्वी तयार ज्ञाढेल्या पहिल्या 'नवनीता'चें स्वरूप हैं बसे जाहे.
या पहिल्या आझाइत्तीच्या केवछ पांचशेंच प्रती छापतया होत्या. त्या
खप्ून गेल्यामुद्ठें (८५७ साढीं “नबनीता” ची दुसरी गाह्त्ति प्रसिद्ध
कराबी छागछी. हिला ऑफिशिएटिंग ट्रान्स्लेटर भास्कर दामोदर पारदे

१२ नथनीत

यांती पयरचना व 'करत्रीचें वर्णन! या ब्रिपयांतर दोन छह्ानसे' निर्बंध
आईँभी जोडलेले भादित.' पहित्या भाइत्तीमध्यें नसंडेछा कठीण शब्दांचा
कोशही था गआाइत्तीमथ्यें पहात्रयास सांपडती. या दुसन्‍्या थाइत्तीठा भात्कर
दामोदर पाछेदे यांनीं प्रस्तावना (िहिली आांहे. तिच्यामध्यें ते लिहितात,

# या ग्रंधाची दुसरी आइत्ती छापणें अब्रइ्य वाठटल्यावरून परझुरामपंत यांस
पहिल्‍्या भाइत्तीत जे दोप राहिले होते ते नीठ करावयास्त सांगितले. मुख्य
दोप हा होता की क्री ज्या ज्या काछीं होऊन गेले त्या त्या काव्म॑च्या
अनुक्रमरने त्यांच्या कवितांत्तीक बेचे जुब्ले नब्हते. मागचा कब पुढ़ें
आगि पुढ़छा मांगें भर्स झार्ले होते. कितीएक चांगले प्रंथ न सांपडल्यामुब्दें
त्यामिधून कांहीच उतारे घेतके नब्हते व दुसरेही कांही फेरफार करण्यासारखे होते.

हीं परशुरामपंत यानी पुष्कछ श्रम करून, अ्ंथ सॉपडले नब्हते ते
बहुतेक मिक्रत्रेठ आणि त्यांतून वेंचे करून घातले. है वेंचे त्यात्या
ग्रंथांतीक केबछ उत्कृष्ट कवितेचे प्रदर्श्र भाहेत भरें म्हणतां येत नाहीं.
कारण सर्व ग्रंथ साथंत वाचून त्यांतून सर्वोत्कृष्ट स्थल निबरड्ण हैँ अल्प
काछठाचे व अल्प सायाक्षार्चे काम नब्हे. तथापि वेंच्यांवरून प्रायः
त्या त्या कबत्रीक्या ग्रुणांचें स्वरूप छक्षांत आल्याशिवाय राष्मणार नाहीं:
जुन्या वेंच्यांत त्याज्य जे भंश होते तेही जितके इछ्ीस पढले तितके
काहून टाकले- 7 ४;

पहिल्‍या भाइत्तीताछ हिंदुस्तानी व संस्कृत उतारे दुसन्‍्या आइत्तीत गाछलेले
भाढकतात.. तिसरी आइत्ति दोन स्वरूपांत १८५९ व १८६० साढीं भाणि

६ ' नवनीता * च्या आठव्या ( १८७०३ ) भाड़तीज्या * सूचने ! मध्यें ' नवनीता ' सी
हुसरी भाशइति १८५० सार्ली व तिसरी १८६० साली निषाली, भर्तें नमूद भाडें;
परंतु ग. शै. ग. दाते यांच्या मराठी भ्रंथसूचीमध्यें द्वितीयात्ोति १८५८ साली निघाल्यानें
बर्णन आह. यावह्न पार्दे यांच्या उपरनिर्दिष्ट निवरधांशिवाय साथी आद्वत्ति १८५७
साली थ निर्वधांसद् त्तीच पुदें १८५८ सालों श्रसिद झाली, अरे बाद छागतें, पुर्णे
विध्वापीठामण्यें सुखए नसकेली दुसन्‍्या आशत्तीची निबंध असलेली प्रत भाहे, ब्रिटिश
म्युल्लियमच्या मराठी सुद्वित अंथ्राप्या केंटलॉगमध्ये (१८९२, कॉलम ९२-९३ पहा)
तिसस्या भाइत्तीच्याही, पाब्थांल्या निवर्धाशिवाय (१८५९ ) व निवधांसद (१८६०)
भशा, दोन प्रकारांची तपशीडवार वर्णनासद नोंद भाहे. प्रस्तुत लेखका क्डे तिसच्यां

- झआाशत्तीच्या या दोनदी श्रकारच्या अ्रती आहेत ; परंतु त्यांस मुखपर्ट नसल्यामुर्ठे त्याँच्या
प्रकाशनवर्पाचा निर्णय दोत नारी,

प्रस्तावना २३

चबथीही तशीच ( दोन स्वरूपांत ) १८६२ साली निघाली; त्यांत विशेष मोठे
फरक केलेले दिसत नाहींत. मात्र भास्कर दामोदर पार्दे यांचे उपरिनिर्दिष्ट
* पद्रचना ! व ' कविवर्णन ? हे निर्बंध स्वतंत्र छापून या दोनही ब्राइत्तीत
कांहीं प्रतीनाच जोडलेले आदव्ठतात. निबंधांसह प्रतीची पावणेंदोन रुपये,
व निब॑धांशिवाय प्रतीची दीड रुपया, अशी किमत ठेवण्यांत आली. हा प्रकार
भास्कर दामोदर यांना रुचछा नाहीं. ता. ३० नवंबर १८६३ च्या पत्नांत ते
डी. पी. आय. मि, हॉवर्ड यांना लिहितात,

*्‌ ए०हैत एथए७ फांड कृछणापा।ए ६० च्राष्माणा, पी 259९९ 0 घं6
इश९८घं०४५ (४07 [076 'शक्षिथाएं 0063, 96 40 ४5 गंप्९्णपेश्ते प्राश कराए
छडघए8 शीण्णेत ब्रोए3४95 926 छाश्त जयंत पैशा, परीी6 इस्कृथथां०ा
0६ श6 (एछ0० ३5 0त ॥0 ब९००णाई तंल्ञाब8 शत 6 इगर्ंशल्त 07 ध्यो
गथापेक ०णगजंपेशबण०७ जाक्गाएु०8 49 720... पग्रढए ज्यों गरश्र्श0७ 98
बोेफ998 छांग्राश्त 02०, पराठ5 ॥ गढ्क शा एएए एग्रापाए ७

ही भानगड कशी उपस्थित झाछी यांचा उगम आपणांस सरकारी बुक
डेपोचे मॉक्टिंग क्‍्युरेटर माधव एन- शिरगांवकर यांच्या एका पत्रांत सांपडतो«
आपल्या ता. २७ जून १८६४ च्या पत्नांत त्यांवेछचे ऑंक्टिंग डी. पी. झाय-
मि. ए. ग्रांट याना ते लिहितात,

_*इह0600णा5. गा. पा बाबा 2005. ए४४ ०णाजील्त फ
हा, एगगाशा उन ७०0ण९, एशाव( 00 फ्र8 >ैशिला। प्रशाशवाण:,
पफाढ ००एणंह्ठा। ण ध6 एणार एव 9009 एए 50४छशाप्राश ई0 ऐड, 50
गा. ॥6 #९९०ण्ागशातेबाणा 0 चैश्ु०० एथशातेए वा 853-84, २० १07०४
छ्0० चाल सागगेप्वा जिवा0पेण बपेतेट्ते १० ॥ पड ९४०४६ 0 ए705009
गपे ए6९5 ०06 धाढ फैग्यिवाए एणएटॉड. छिपा 3 90 गण फ्रांगोए परावा शेड
मतकंपंणा ९0 शापंप्रे७ कं 0० पी ००ए9पंशा। ० गांड छ90०-८.. मिछ गाबए
4 6 भ्रीए७ छुपायी गांड €४४४४5 इ९एथमवॉट, औ5 ० ०कूग्राही): 06 हां$
छ०णे८ न एक कऊु्भंपे [ए 7279 60एथशगधधशाएं शाते 85 40 45 | गरापणी
एरथ्वुफ्ठ४, 45 एएएबंता औण्पोर्ते ऋण 96 छहएका पु 70 पिह0. 5
जझावग्रदया' थाएतेवए, प्ररेए5९ णैगंता 40 फि8 ०णफ्रोष्टीध 48 गए गा गाए
०४० शा,

सर छा0०ए05९४ पका पाल एफंस्‍डापंणा चाल णीर परंपिणा प्रांड
€558७9 शाठपौते 96 तो5००्गरांग्रापथ्त उपते प्रवा यंत्र पोल 65१9३ गोण्यात
फैल फएपरगाट्त,. पाल इकाथणाएओ ७ फैल अगिशी। उछ्ातेएड ए९०ुणेट 00
ग्र0६ ट्ार 0 गीड 65३७ णा श705007 ० धाढ ॥ए९5 66 धार 90०5, एशात्रा
22202: 5422 5 54 ८2:55 64 20: क्‍क- कल 27% 2256 224 28:85: 7: +द7८८८० ४४ //66%6 द2: 76:22:

७ 7. ए, 3. 8०0: 7७०, ए०., डे, 3564-65, फ़. 855.

१४ नबनीत

पाए॥ एथां 4$ ग़शर ए90००0४.. ३4 क पशर्ेण8 ण॑ तंग एब धीद
इशेश्लांणाड 707 पाल अब्ावण/ 7०68 ध्योग0फ7 ैफ, सक्िनुद्याँड 55495
जीणगोते गण ४७ तंड०णाप्तातएट्ते.” ८

या प्रश्नाचा निकाछ पाल्ठयांविरुद्ध आलेछा दिसतों. १८६४ साहची
पांचवी आध्त्ति सछा पाहाव्रयास मिकालेली नाहीं; परंतु माइया संग्रहीं
असछेल्या पुढीछ सहात्री (१८६८), सातबी (१८७१) व आठवी (१८७३) या
परशुरामतात्यांच्या हयातींत प्रसिद्ध झाठेल्या आश्त्त्यांमध्यें ते निबंध प्रसिद्ध
झलिले दिसत माहींत. नवब्या (१८७८) भाद्त्तीच्या तपासणान्यांच्या
सूचमेंत भास्कर दामोदर द्ांनीं छंदांविषयों छिहिलेछा निबंध नवनीताच्या
मार्गीछ कित्येक जाइत्तोत भारेभी छापछा होता, परंतु आता त्या
विपयावर परशुरामपंत तात्या ह्यांचा स्वतंत्र ग्रंथ झाल्यामुत्ठें तो निबंध येथें
गालका जांहिे, भशा अथौोचा शेरा आढल्तो-

“तववीता'चा वुसरा भाग

“ नवरनीत भाग २. कवितासाससंग्रह ? नांवाचें नवनीताच्याच भआकाराचें
एक डछहानसे पुस्तक परशुरामपंत गोडबोले यांनी १८६३ साछीं म्हणजे
* नवनीता ” ची चंबर्थी आइत्ती प्रकाशित झाल्यावर स्वतःच प्रसिद्ध केढें,

त्याचाही येथें उल्लेख करणें अवश्य जाहे:
या पुस्तकाला आश्रय देण्याददुछ डायरेक्टर ऑफ एज्युकेशनकड़े
पाठब्रिछेछा अर्ज सरकारी दसतरांत उपलब्ध थाहे..त्यांत तात्या छिहितात, “अर्ज
करितों ऐसाजे. प्ूत्री नवनीत किंत्रा प्राकृत कवितांचें वेंचे या नांवाचें बुक
जाड़ें जाहे. त्यांत अंथरसंग्रह पृष्कछ असल्यामुब्ठें त्याची किमत देण्याचें
गरीब छोकांस सामर्थ्य नसल्यामुल्कें तें बुक त्यांच्यानें विकत घेवत नाहीं
तेणेकरून कविताग्रंथ वाचण्याची त्यांची हौस पूर्ण होत नाहीं. यासादीं त्याच
मासल्याचें थोव्या किमतीत छहानसे एकादें बुक असार्वे भशी बहुतांची इच्छा
समजण्यांत आल्यावरून मी एक नवनीताच्था मासल्यार्चें छहह्यान घुक तयार
केले भाहे. त्यामध्यें नननीतांतीठ कविता न थेतां दुसरे वेंचे घेऊन घातले
भहेत. बहुतकरून भराठी सर्व कर्वीच्या कवितांचे थीडथीडे वेंचे नमुने
यांत भाहत, व जे चांगले मनोर॑जकसे वाटले तेच घेतले आहित. हैं. बुक
गरीब लोकांस वेण्याल सोयीबार पडावें महणोन याची किंमत भाठ गाणे
+ & उछ॑व: ए/- 585-86 के नह ला हु

प्रस्तावना श्५

ठेविली आाहे. नफ्याकडे विशेष दृष्टि दिली नाहीं. हैं बुक मी स्वतःच्या
खर्चावर छापविणार भाहें. परंतु या कामास सरकारचा भाश्रय मिल्ठलेल तर
फार चांगलें होईछ असे मनांत आणून खाबंदांस अर्जे केछा हे. तर या
बुकाच्या दोन हजार प्रती सरकारनें घ्याव्या, अशी माज्नी बिनंति भहिे-
याहन जास्ती चेतल्या तरी सरकारचें नुकसान नाहीं, भर्से मछा वाटतें,
कदाचित इतक्या प्रती घेण्यास सरकारची मर्जी नसेछ तर निदान पंचराशें
प्रती तरी घेण्याचा हुकूम व्हावा. याविषयीं जसा हुकूम होईल तशा प्रती
छापविण्याचा बेत घरतां येईछ. केलेलें बुक पाहण्यास हुजूर पाठविललें आहे-
हैं पाहाण्यांत येऊन परत पाठविण्याचा हुकूम व्हावा. ज्यादा अर्ज करण्यास
ताकद नाहीं. तारीख [दिली नाहीं.] मांहि आगष्ट सन १८६२ इ. मु प॒णें-

(सही ) परशुरामपंत गोडवोले. ”*

मेजर कँडींचा या पुस्तकावर, “व 98०७ ]00580 ४६ ६96 ७००४ ॥09 गए
8६ 40 78 परुष्रां॥8 0 6 58786 68280087 ॥8 'पए७77.. 4. 6007 708

886 ॥6 जी! ७७ 9०७४४४७ ” असा शेरा पडछा (१२ बगष्ट ); ग्राणि दहा
ठक्के कमिशन दिल्यास दोन हजार प्रती घेण्याची मि. हावर्ड यांनीं मान्यता
दिडी. आपल्या अर्जोत जरी भाठ आणे किंमत ठेवण्याचें अंथकारानें कबूछ
केले होतें, तरी पुस्तकावर किमत नऊ बाणे छापछेली भादत्ते. पृष्टसंख्या
४ + ११६; आकार (इंच) ८*४ > ५९२.

या दुसन्या भागाच्या आरंभी नवनीताच्या पहिल्या भागांत भारंभी घातलेला
* सच्चेतःकैखांतें !--- इत्यादि ' काव्यप्रशंसा छोक” दिलेला असून पांच
पृष्ठे ४ मंगछ छोक ” घातले माहेत ; ते त्यांचेच स्वकृत दिसतात. “स्तुती
कराती परमेश्वराची --' भास ही तुझी फार छागली '--- मश्ा यांतीछ दोन-
तीन कवितांना ऋ्रमिक पुस्तकांमध्येंद्री पुरे स्थान मिक्ठालेलें गराढतें.
शेचटच्या पानावर ५ ग्रंथकत्योची रसिकजनांस प्रार्थना ” जशी जाहे :--
अनेक काव्यागृत सागरांतें। जें शोधितां सार अरछे करातें ॥
तें अर्पिलें म्यां रतिकां जनांछा | त्यांच्या करो हुए सदा मनाला॥
काब्यामृताचा नवनीत भेठा | हा गोड छागो तुमच्या जिमेला ॥
याची तुर्ही| चाख़ुनि घ्या गोडी | तेब्द्ां खुखाची मिव्ययाठ गोडी ॥

९५ 9॥ल्‍6०० ०६ एकणार ए#१ए००प०७, छ००: 79०8६ एण. 6, 7882-63, छ. 7938.

श्र नवनीत

हा संग्रह बहुयत्नें केछा म्यां परशुग़मतात्यानें। .
ज्यानें अवल्ोकावा पावावी शीघ्र रसिकता त्यानें॥ |
जरि यात्रा जन आदर करितिछ घेतीछ हा पहायास |
तरि उत्तेजन होइल मज तिसरा भाग ते करायास|॥ ..,
या दुसन्‍्या भागाचा व्हावा तसा खप न झास्यामुलें, पुंढें वर निर्दिष्ट केलेला
तात्यांचा संकल्पित “तिसरा भाग ” कीच प्रासिद्ध झाला नाहीं. त्यांची बरीछ
आया उद्धृत करून निबंधमाछाकार विष्णुशाल्ली चिप्ुणकर उद्देगानें
छिहितात, “ही आद्या कितपत सफर झाली हैं सांगायणा नकीच. तिसन्याच्री
गोष्ट तर दूरच, पण दुसरा भागहि करण्याची विशेष जरूर नब्हती अर्से
सदरीछ ग्रंथकारास बहुधा ठवकरच बाटलें जसावें ! १०
चिपद्ठणकरांच्या मतें या दुसन्‍्या भागांतीछ वेंचे ४ एकंदरीनें पाहातां
पहिल्यापेक्षां सरस अहित ; ” परंतु त्याचा 'भादर” बिछकूछ झालेछा दिसत
नाहीं. हा “ नवनीताचा दुसरा भाग पाहिडेले तर सोडाच, परंतु भर्से
पुस्तक प्रसिद्ध झालें होतें, हैं ज्यांना माह्ीत आहे, असे वाचकही फार थीडि
बाढव्ठतील ! या दुसन्‍्या भागांतीछ मुक्तेश्वराच्या सभापर्चीत्तीठ “ नारदनीति !,
छुवाख्यान दिंड्या, प्रमाकराचा “लक्ष्मीपार्वतीसंबाद ” असे कांहीं बेचे पुढें
१८७८ सारूच्या नवनीताच्या नवव्या (किंवा नव्या) भरावृत्तीमध्यें अंतर्भृत
करण्यांत आालेढे आढव्यतात-
तात्यांच्या तिधनोत्तर नवी आवृत्ति
परझुरामपंत तात्या १८७४ साढीं निधन पावले. पुढें “नवनीता ' ची
नवीन ( नववी ) आश्त्ति काढ्ण्याचा ज्यात्रेत्हीं प्रसंग माला त्य्रेत्लीं हैं काम
विद्याखात्याचे डायरेक्टर मि. चाटफिस्ड यांनीं मेजर कैंडीमार्फत श्रीकृष्णशात्वी
तत्ठेकर व राबजीशाज्नी गोडबीले या विद्वानांकंडे सॉंपबिलें. “ पहिल्या
याउत्तीतीछ कठिण बेंचे सर्व काहून त्या ठिकाणीं सुछझभ वेंचे घाछावे आणि
सर्वास समजण्यास सुछभ पडेछ भशी हा पुस्तकाची आइद्वत्ति काढांबी, ” असा
त्यांना वरिष्टाकइन आदेश होता. त्याछा अमुससून या नब्या भाइत्तीत
त्यॉनीं कोणत्या सुधारणा केल्या ध्या संपादकांच्या झन्दांतच पाहा :

८ (१) मा्गीछ गाइत्तीत जे फार दुर्वोध आाणि अध्यात्मसंबंधी किंवा
ब्ेदांतस॑बंधी वेंचे हीते ते गाछून नत्रे सुझम, मनोरंजक भाणि तरुण
पुरुषांनी वाचण्यास योग्य असे वेंचें घातले आहित.
१० निवंधमाला, अंक ५६ (पुणे १८७४८ ), ४० २१-

प्रस्तावना श्छ

(२) सम्य रीतीस सीइन जें वर्णन होतें तें काढलें भाहे-

(१) कवितेंतील सर्व शब्द निरनिराब्ठे तोड्न समासांतील शब्द (--)
अशा खुणेनें निरनिराठे करून दाखबिले भहित-

(४) कठीण स्थरांचा अर्थ समजण्याकरितां पृष्कछ टीपा दिल्‍या
आद्वित-

(५) ज्या कर्बीचे उत्तारे घेतले भाहेत त्यांचें स्वल्प चरित्र वेंच्याचे
मारंभी माहिती मिव्ठाली त्याप्रमाणें दिलें गाहे-

(६) आहयानांच्या किंवा प्रकरणांच्या आरंभीं त्यांच्या मृल्लपीठिका
महणजे जवतरणें दिल्ली गाहित:

(७) रा. सा. भास्कर दामोदर हाांनीं छंदांविषयीं किहिडेखा निबंध
नवनीताच्या मागील कित्येक भाइत्तीत भारंगीं छापछा होता; परंतु भातां
त्या विपयाबर परशुरामपंत तत्या झांचा स्वतंत्र ग्रंथ झाल्यामु् तो निबंध
येथें गालूला माहे-

(८) भार्यान ज्या वृत्तांत मसल तें बृत्त मागील भावत्तींत उजब्या हातच्या
पृष्ठावर दिलें होते; पण भातां तसें न करितां त्या ठिकाणी आख्यानार्चे नांव
दिल्लें भाहे:

(९) ब्रंचे कर्बीच्या कालानुक्रमाप्रमा साथतीछ तितके जुछछे गाहित-

(१०) सुकुंदराज आगि ज्ञानेश्वर द्ांच्या कशितांत स्व चेदांत असल्यामुक्दे
स्यांचा अर्थ समजण्यास कठोण पडतो, म्हणून व्यांची कविता हा भाशत्तीतून
मजीच काढून टाकिली आहे-

(११) जे कब्रि ह्या आशत्तीत गाल्ठछे अहित त्यांच्या बदला हुसूरे कवि
चातले आहेत्त.

५ पे ) जुन्या कोशांत नवे पुष्क॑ठ् शब्द घाद्धन तो कोश बराच वाढविदा
आहें.
या नवीन आहचतीत माधत्र चंद्रोत्रानीं 'सर्वसंग्रहांत अनुसरलेल्या पद्धती-

प्रमाणें कवरितेतीक शब्द तोइ्टन निराब्ठे दाखत्रिणें बंगरे केलेल्या कांहीं
सुधारणा स्वागताह होत्या; परंतु बर ,छिहिल्थाप्रमाणें मुकुंदराज व ज्ञानेश्वर
यांच्या कविता “अजीच काहून टाकल्या” हैं पुष्कछांना आबड्ें नाहीं.
व्रिष्णुशास्री चिपछ॒णकरांनी “केसरी ! मध्यें लेख छिट्ठन या गोष्टीचा निषेध

केणा. तो असा :
श॥ 6-.8

श्८ नवनीत

# +नवनीता ? विपयीं विचार क॒रतांना प्रथमतः ही एक मोठी गोष्ट
रक्षांत माणठी पाहिजे कीं, एकंदर महाराष्ट्रकत्रितेंचं तें सार होय ; म्हणजे,
एकंदर मराठी कविता बत्यंत विस्तोर्ण भाहे तेब्हां स्थाछीपुछाकन्यायेंकरून,
अथवा मराठीत म्हणतात कीं 'झ्ितावरून भाताची परीक्षा करावयाची *
स्याप्रमाणें, थोडक्यांत ज्याछा तिच्या स्वरूपाचें ज्ञान करून पेणें मसिछ त्याला
तें बरीछ पुस्तकावरून व्हावें, अशी त्याची रचना असली पाहिजे. मग हैं
खरें आहे, तर महाराष्ट्रकवीपैकी कोणी अध्यात्म किंवा वेदांत विषयच मुख्यतः
बर्णिठा भसतां, व्यास “नवनीतां तून *भजीच कादून टाकर्णे ! हैं काय
उपयोगी ? मेहरबान चाटफिल्ड साहेब किंवा क्‍्यांडी साहेब यांस जरी आामच्या
ज्ञानोबांचें अह्मज्ञान दुर्वोध वाटकें, किंवा त्यांविषयी त्यांचा खासगत मर्तें
कांहीही असली, तरी “नबनीतां 'तून मुकुंदराज किंवा ज्ञानदेव यांजसारख्या
अत्यंत प्रसिद्ध कवीवर जर्धचंद्रप्रयोग करणें म्हणजे केबढा अन्याय होय !
इंग्रजी कवितेचे सार म्हणून एकादा ग्रंथ रचल्य, आणि त्यांत बायरन कबीच्या
ग्रंथांत अछीलत्ा भाहे किया शेछीच्या प्रयांत नास्तिकपणा गहे म्हणून
प्यांचि बेंचे जर मुर्ोंच बेतले नाहींत, तर चाढेल काय ? या इश्टीनें पाहतां
पूर्वोक्त कविद्ययाचा निषेध जत्यंत असमंजसतेचा होय हैं उघड भाहे. ...
४ नवनीता 'च्या या नवीन भाहत्तीची पुनः हुसरी ग्राइचि निघत भाहे भर्से
आम्हीं ऐकिलें महिं. तरी या वेक्ेस आमचे डायरेक्टर साहेबांनी भहरबानी
करून महाराष्ट्र भापेचे आध कर्वोची कांही कींच करून, त्यांस सांप्रत जो निबत्ठ
सधचंद्र मिछाछा माहें त्याविष्यीचा कडक हुकूम रद कराबा, व कोरठें
एकाद्या फोनाकोपन्यांत तरी त्यांस जागा यात्री, अशी सदर कर्बाच्या तर्फेनें
त्यांस थरामची विज्ञापना आह /१६

«५ निबंधमाठे /च्या १८८१ साछच्या जानेबारीच्या [ में महिन्यांत प्रसिद्ध
झालेल्या ] अंकांतही" याच विपयावर “आापछा एक वाचक” बशा टोपण
नांवानें ता. ९ एप्रिक १८८१ चें एक मार्मिक व ब्रिस्तृत पत्र प्रातिद्ध झाले
असून तें मूछांत वाचण्यासारखें जाहे.' * केसरी 'तीछ उपगिनिर्दिष्ट छेख
बाचूनच हैं पत्र छिहिण्यास लेखकास स्फूर्ति झाली असावी. या पत्राचे
लेखक काब्येतिहाससं्रहा'चे संपादक के- जनार्दन बाव्ठाजी मोडक है गसाबवेत.

१९ केसरी. पुर्णे, ता. ११, १८, २५ जानेवारी १८८१. ह॒
१२ निव॑ंधमालां (अं० ७३, ए. २३-३१ ), पुणे १८८१.

अ्रस्तावना १९

नवनीताची “पहिली (नवीन) ” आवृत्ति

यानंतर १८८२ सालीं *' नवनीताची दहावी भाद्षत्ति प्रसिद्ध झाली:
तिछा ' पहिली (नवीन) मादृत्ति ! बसे नांव देण्यांत बालें. ही भाव्वत्ति
तयार करण्याचें काम, मागच्या आइृत्तीच्या संपादकदयापैकी एक राबजी-
शाद्वी गोडबोले यांच्या स्वाधीन करण्यांत मालें. १८७८ च्या भद्ठत्तीमध्यें
बराच फरक करून ही नवीन भादवत्ति त्यानीं लोकांपुें भ्राणिडझी. या
ब्रावृत्तीमध्यें कांही! क्वीचे उत्तोरें कमीजास्त करून याशिवाय जशुद्धांची
दुरुस्‍्ती, नहस्वदीर्थ, पाठभेद बगैंरे किरकोव्ठ फेरफार केल्याचेंही नमृद आहे-

या बाइत्तीच्या प्रस्तावनेंत ' केसरी ' तीछ उपरिनिर्दिष्ट टीकेचा नामनिर्देश
नाहीं; पण निबंधमार्लेतींल पत्नांतील टीकेचें “ निबंधमालेन्या ७३ व्या
अंकामध्यें एका मार्मिक विद्वान गृहस्थानें ' नवनीता 'च्या सन |८७८
सालच्या भाइतींतले कित्येक दोष कादून प्रसिद्ध केछे, या कृत्यावइल त्याचे
आम्हीं गाभार मानतें,” भशा शब्दांनीं स्वागत करण्यांत गाछें महे.. मुकुंद-
राज व ज्ञनिश्वर यांचे वेंचे गाछलल्याबदल जी टीका झाली तिछा भनुरुक्षून या
प्रस्तावनंत पुढील खुछासा भाढलती :--

“४ ही आभाग्ृति तयार करण्याविषर्यी मे० दैरेक्तर साहेब हांचा सन
१८८१ सालच्या जुलै महिन्यांत हुकूम आला, त्यांतदेखीछ ही जाद्वत्ति सामान्य
ब्रिद्याध्यीस समजण्याजोगी असावी अरसे स्पष्ट लिहिलें गांहे; त्यामुद्ठें हा
मावृत्तिमध्येंही ज्ञानेश्वरींतल्यासारिखे छोकप्रिय वेंचे गाल्णें प्रात्त झालें,
जातां हे दुर्वोध बेंचे समजण्याची योग्यता ज्या विद्याध्यचि आंगीं आाी भसेल
त्यांच्या अवछोकनांत तेही यावे व इतर छोकांचेंही मनोरंजन ब्हार्वें, म्हणून
तसले वेंचे ज्यांत घातलछे महित असा नवनोताचा दुसरा भाग तयार करावा
असा मुख्य अधिकारी ह्ांचा उद्देश आहे- ”

हा दुसरा संकाल्पित भाग क्धी उजेडाला आहलाच नाहीं !

यापुर्दीलछ दुसरी नवीन (म्हणजे वास्तविक अकरावी ) आश्त्ति १८८६
सारी प्रसिद्ध झाठी, या आइ्च्ीमध्यें काय फरक करण्यांत आले त्यांपिकी मुख्य
मूछ संपादकांच्या शब्दांतच पहा:---

# १. ही बादृत्ति तार होऊन छापण्यात्त सुखात जाली असतां मे०
दैरेक्तर सहिब यांजकड्टन पत्र बारे, त्यांत त्यांनों बसा सक्त हुकूम दिला
कीं, नवनीतामध्यें जी ग्राम्पधमसूचक प्चे असतीछ त्ीं सर्च कादून टाकावी-

२० नवनीत

त्या हुकुमान्वर्ये मुक्तेश्वराचें दुष्यंतशकुंतछाख्यान, व मोरोपंताच्या काव्यां-
पैकीं ययातीचें भास्यान व दुष्यंतशकुंतछार्यान हीं तर हा आाइत्तीतून
मुरींच गादून टाकारवीं छाग्ीं. त्याचप्रमाणें प्रायशः प्रत्येक कबीच्या
वेंच्यांतून कांही कांही पद्में गाठ्यावी छागलीं; व तीं पंच गाल्लल्यामुल्लें जेथें
जैथें पूर्वापार संबंध सुटतो असे बाठकें तेथे तेथें तो दशविण्यासाठी गद्रुूपानें
संक्षेपत: कथाभाग घातढा भाँहै. त्याचप्रमाणें कांही कांही वेंचे विशेष
मुरस वाठले नाहींत तेही गाढ्ून टाकिले भाहित-

२. ब्ाभाइसीत मु्तेश्वराचें हरिय्ंद्राह्यान, मोरोपंताचें मंवरीपाख्यान
व कर्णपर्वातील कर्णा्जुनयुद्ध आणि कांहीं कर्वी्ची पर्दे असे मुरस व उपदिश-
पर बेंचे नवीन घातके भाहेत-

३. सन १८७८ व सन १८८२ दा साढी तयार झालेल्या नवनीता-
च्या आइत्तीमष्यें पूर्तीच्या आवृत्तीतली ज्ञनिश्वराची कविता सारीच
गादून टाकिली होती ती गाल्ण्याचें कारण त्या त्या साढीं छापलेल्या
सावत्तीच्या प्रस्तावनेत दर्शविर्कें आहे. गातां कित्येक एज्युकेशनक
इन्स्पेक्टर ह्वांचें मत असें पडढें कीं, ती गाढ्दून टाकिली हैं चांगे झार्ले
नाहीं. त्याचरून ती कविता झा ग्राइृत्तीत घालण्याविषयी में० देरेक्तर
साहेब ह्यांचा हुकूम भाढा; परंतु त्या बेव्टीं ही गाृत्ति सुमारें अर्धी आधिक
छाप्रन तयार झाढी होती म्हणूम ज्ञानेश्वरीतीछ बेंचे (अध्याय १३ व १३ )
हा आइत्तीमध्यें शेबर्टी घालांब्रे छागछे- ”

तिसरी ( नवीन ) आधूतति--ब्रास्तविक वाराबी--रावजी शाज्त्री गोडबोले
यांनींच तयार केठी व ती १८८९ सार्णी प्रसिद्ध झाडी. ही माश्त्ति तयार
करतांना विशेष गोष्टी करण्यांत आल्या त्या बशा :--

# पूर्वीच्या गरागृत्तीतल्या ज्या ज्या पद्मांमध्यें अछीछठ किंवा असम्य
शब्द चुकून राहिलेले आढल्के, तीं सारी पंयें काहून ठाकिढों भाहेत-
तसेंच ज्यांपासून वाचकांस विशेष सदुपयोग किया ज्ञान प्राप्त
होण्यासारखें नाहीं, जीं विशेष मनोरजक नाहींत किंवा जीं विशेष पंथांस
अनुलक्षन आहित, अर्शी प्रकरणें, अंग, छीक, कटाब इत्यादिक कारन
टाकून स्यांचे ऐवजजी बोधपर, ज्ञानप्रद, रसभस्ति आणि विदेप पंथास
अनुलक्षून नसणाएी जशीं प्रकरणें बगैर घातछीं अहित-

प्रस्तावना २१

इतर फुठकछ फेरफार सोडछे तर जुन्या जाइ्रततीत मागच्या द्वारानें प्रवेश
केलेल्या ज्ञानेश्वराछा या आवृत्तीत पहिलें स्थान मित्ालें आगे 'यंगारुनमाछा
नांवाच्या काव्यांतीछ बेचे “ नवनीतां त नव्यानें समाविष्ठ झाले-
यापुदील आवृत्त्यांमध्यें किसको सुधारणांखेरीज म्हणण्यासारखी विशेष
उल्थापाल्थ झाठी नाहीं. या आइत््यांचे संपादक पुर्णे ट्रेनिंग कॉलेजचे
ब्हॉइस-प्रिन्सिपाछ असत. या आबूत्त्या केब्हां व कोणाच्या संपादकत्वाखाढीं
निधाल्या तें पहा :--
१८९४ चवथी नवीन (तेरावी )--ना« वा. गोडबीले-
१९०७ पांचवी नवीन ( चवदावी )--( ग. वि. डांगे ), ना. वा. गोडबोले.
१९१० सहावी नवीन ( पंधरात्री )>--हां. गो. सांढे-
१९१८ सातवी नवीन ( सीत्ठावी )--म. सा. तिरोडकर«
१९२३ आठवी नत्रीन ( सतराबी )--सोल्ावीचें पुनर्मुद्षण-
जुन्या मराठी काव्यवाड्मयार्चे महत्त विदेशी राजाधिकान्यांनादेखील
नवनीताच्या यशामुद्ें जास्त जास्त पढूँ छागलें, आाणि इतर देशी भाषांत
* नवनीता ” चें अमुकरण ब्हावयास छागलें. डी. पी. आय- मि. हावर्ड
दक्षिणा प्राइज कमिटीछा पाठबिलेल्या १८६२ सालच्या एका पत्रांत छिहितात,

पफ्8 स्योप्रल ० 4गवॉ8९०ा०घड फछणलाए 45 एशए हाथ्थ,. ]6 ६४0९९055
0६ भा पिन्चणया ]९0 जा ६0 शातवे९१ए०ण ६०0 फ़गाए 07६ 2 शा 0प्रुशिवप
९06०४०७, 808७ णापञ्रवेध्क्ा8 ठंधिरापंरढ फ्ांणी गांसिए ध05९
गिणा शव 4 गराष्छा वगी डाणा-अंहा।०त कांस्लांग्राड इध्चाध्ते 97 फ९
€डटोएडए8४ व्रतेरठल्ाट8३ 060 *प९शी जोव्वए९ट, 7 5प१०९९९त१९०७ गा
॥रतपलागहु चाढ6 छपुुंशवा पश्ा३९्ैब 505९५ १० 20७ पल $९लशाए
० ९एणराफ्ञी6, (णा 8 गैशापेएणा6 उद्याप्राध्यबा0ं, 8 700: 6 धो खाते
जंग 4 तत्थालत, 70 म8$ छ>शशा अएए एगशल्त, बाते 45 इथोगट्ट 5०
ग्ग्ज़ंव/ गाव 4 गरठए९ ज्ञाणोए 40 7९९०ए४९२ वार 6 इबाशः 67९४
€पूएशापो (पा रत व5 ३05९० 40 ॥9 छशुभपारा. (३

हाबडेनें उल्लेखिले्े उपरिनिर्दिष्ट गुजराती पुस्तक म्हणजे दूपतराम
डाह्माभाई यानें तयार केलेलें “काब्यदोहन ” हैं दिसतें- ( प्रकादनवर्प
इ. स. १८६४ ).

* नवनीता ” चा उगम व ब्रिकास कसा झाछा, हैं वरीझ विवेचनावखून ककून
येईछ. “'नवनीत ज्या काव्यांत तयार झा्े त्या काव्ठांत, रा. ब. दादोबा पांड्रंग
यांच्या शब्दांत सांगावयाचें म्हणजे, नत्रीन विद्वानांना “मराठी ती काय भाहु

१३ 0. ए., ., छलटणठ05, 0०चंवठ मग्राम्य, ४०), 25, 3502-63, $, ॥5.

श्र नवनीत

डोकांची भाषा बाहे *, अर्से वाटत बसे... भशा जोकांना आपल्या जुन्या मराठी
वाआयवैभवाची ओल्‍ख देऊन त्यांचा न्यूनगंड नष्ट करण्याचें व मापल्या
मायभापेचें प्रेम वाढब्रिण्यार्चे महान कार्य 'नवनीत” या म्ंथाने केछें:
“नवनीता 'ची सोत्ठाबी भाद्त्ति १९१८ साढीं निधाठी, भागे छगेच पांच वर्षीनी
१९५२३ सालों त्याची ( पुनर्मुद्रणात्मक ) सतराबी आध्वति प्रसिद्ध कराबी छागढी,
सावरून त्याची छोकप्रियता भल्वीकडेपर्शत कशी टिकून राहिडी आहे, हैँ
उघड दिसून येईल. “नवेनीता'ची ही शेवटची गाह्मतिही ठवकरच खपून
गेली. गेडीं कित्येक वर्ष “नवनीता'ची प्रत विकत मित्ठणें तर सोडाच,
परंतु पहावयाठ्ा मिल्ुणंही कठीण ज्ा्लें होतें. त्याची नवीन भाह्त्ति काढ-
प्याची सरकारची हालचाछ दिस्न येत नाहीं, असे पाहुन कांही खाजगी
प्रकाशक ती प्रसिद्ध करण्याच्या खटपर्टीत होते. अशा परिस्थितीत कै. बाल
गंगाधर खेर व कै. पु. मं. छाड यांच्या प्रेरणेनें मुंबई सरकारनें * नवनीता “ची
नवीन सुधारून वाढविलेली आाइत्ति काठण्या्ें निश्चित करन त्ती कामगिरी
प्रस्तुत संपादकाकंडे सोंपचिछी. त्याप्रमाणें हैं काम ९५३ साढींच पुरें होऊन
१९५४ साढीं ' नवनीता ”ची शतसांवत्सरिक भाइत्ति म्हृणून हा ग्रंथ प्रसिद्ध
करण्याचा संकल्प होता. परंतु कांहीं अनपेज्षित गडचर्णावुत्ठें तो सिद्धीस
जाऊं शकला नाहीं. तरी पण २५ डिसिंबर १९.५४ रोजीं पहिले कांहीं फार्म
छाप्रून या शतसांवत्सरिक बादत्तीच्या मुद्रणारंभाचा मुहूर्त करण्यांत भराठा ;
गाणि मातां ती संपूर्ण स्वरूपात प्रतिद्ध होत गाहि-
प्रस्तुत शतसांवत्सरिक “अठराव्या” आइचीमध्यें मागन्‍्या भाशत्तीतील कांहीं
उत्तांर कमी करून तितक्या प्रमार्णांत नव्या कर्बाचे उतर धालावे, अशी
एक सूचना होती ; पर॑तु आपला आबडता एकादा उतारा गाव्ठछा गेछा, भशा
तकारीस बिलकूछ जागा राहूं नये म्हणून जमे उतारे मागच्या आ्वत्तीत होते
ते सर्व कायम ठेविछे आाहेत- त्यामुरें नवे उतारे जास्त कबीचे व फार मेंठे
बसे चेतां गाले नाहींत.. तथापि नव्या उतान्यांमुत्ठ सुमारें पाउणशों प्र
शेवर्टी वाढलींच,.. आपरा धर्म, पंथ किंवा जात जरी निरात्झी भसकी तरी
सर्बाची मातृभाषा एकच मराठी अहि, ही गोष्ट सर्वोच्या रक्षांत राहाबी म्हणून
प्राततिनिधिक स्वरूपाचे कांहीं उतरे घेतले आहेत. “नबनीता ” ची ही गाइत्ति
पाहून कोणत्याही धर्मोच्या, पंथाच्या किंवा जातीच्या माणसाढछा मराठी
मातृभापेबद्दल आधुरूकी वाठात्री व तदृद्वारा महाराष्ट्र व भारत योबदछ त्याच्या

प्रस्तावना श्र

मनांत प्रेम व अभिमान निर्माण व्हावा, हाही यांत एक हेतु जाहे. असेच
आणखीदही प्रातिनिधिक चांगछे उतारे देतां भाऊे असते तर बरेें झार्ले असततें.
हे नबे उतारे निवडतांना कै. पु. में. छाड यांच्याशी विचारविनिमय करूनच
निश्चित केले होते. आरंभीचे कांहीं छापीछ फार्मही त्यांनी पाहिछे होते.
हा ग्रंथ छापून तयार झाडेडा पाहण्यास ते भापल्यामध्यें नाहींत, याबदरू
म॒त्य॑त दुःख हीतें.

प्रस्तुत आावृत्तीत केलेल्या कांहीं विशेष गोथ्ी पुढीलप्रमाणें आहेत :---

(१) १८७८ च्या थाजत्तीपासूनः मुकुंदराजाला 'नवनातां तूम जो
“अजीच ” कमी केंछा होता त्याढा, विवेकर्सिंघूंतील जुनाच-उतारा या
भाज्चीत घाढ्न, पुनः ' नवनीतां 'त स्थानापन केला बाहे-

(२) (भ) पुढील नवीन कर्वीचे उतारे घेतले बाहेत :---कवि नरेंद्र, भास्करभट
बीरीकर, पंडित दामोदर, विष्णुदास नामा, शेख महंमद, दासोपंत, तीमास
स्टिफन्स, शाहीर तुव्शीदास, आाणि सामराज-

(भा) देवनाथाचें एक पद जाणि निवृत्ति, ज्ञानदेव, सोपान, मुक्ताबाई,
चोखा महार, सेना, सावता मात्ठी व वहिणाबाई यांचे अभंग नवे थेतले
आहत. सोहिरोबा आंबिये यांचे पदांखेतेण अनेक जोवीबद्ध ग्रंथ भद्वित,
त्यांतीछही एकादा उतारा ध्यावा, अशी एक सूचना होती; परंतु विस्तारभयास्तव
ती छतीत भाणतां माली नाहीं. त्यांचीं दोन पर्दे मात्र नत्रीं घातढीं आद्वेत

(३) पूर्वीच्या कबींचे उतारे त्यात्या कर्वीज्या अधिकृत आदत्यांशींव
कांहीं ठिकाणों त्यांच्या काव्यांच्या हस्तलिखितांशीही ताडून पाहून मबश्य
वाटल्या तेथें दुरुस्त्था केल्या गाहित-

(४) नित्रंधभाेंत (थक ७३) प्रसिद्ध झालेल्या, . * नवनीता बरी
उपरिनिर्दिष्ट टीकालेखांत, “जागजागीं कर्वीचे मूछचे पाठ (जुन्या आइत्तीतील)
फिरवून त्या ठिकाणी आपल्या गकलेनें नवे पाठ केले भ्राद्वेत ... या
कारणानें या पाठंतरांनीं कर्वीच्या मूछ््या छझुद्ध कीर्तात मात्र डाग छामूं
पाहातो, सुधारणा तर होत नाहींत,” गशी रास्त टीका होती. नल्दमयंती-
स्वयंवराख्यानामध्यें मसे नये पाठ बरेच होते ते बदद्धन “नबनीता 'च्या जुन्या
१८६० जया बाइत्तीप्रमाण फिरवून घेण्याचा प्रयत्न केछा आहे. तर्सेच या
काब्याचीं बच जुर्नी हस्तलिखितें पाहून व भंतर्मत प्रमाणांवरूनद्वी प्रश्नितत
वाटलेडीं, मागच्या माहइत्तीतीझ या काब्यामघीलझ १२०-१२१ जआाणि
१३३-१२८ व १३० या क्रमांकांची प्ये गाल्दूब टाकिडी बहित-

श्छ नवनीत

(%) मागच्या गाइतीत चिंतामणीच्या नांवावर असकेलें 'श्ुुवास्यान ? हैं
दिंडीबद्ध काव्य वास्तविक उद्धवचचिद्धनाचें आहे, असे अनेक जुन्या हस्त-
लिखितांबछून व जुन्या कार्ढीं प्रातिद्ध झाठेल्या मुद्रित काव्यांबरून भाणि
अंतर्गत प्रमाणांवरून दिसून येतें. म्हणून या कराध्याच्या एका जुन्या
प्रतीप्रमाणें तें उद्धयचिद्ूधनाच्या नांवावर छापडें आाहे-

(६) गलीकडे श्वाल्छि संशोधन छक्षांत घेऊन कर्वीच्या चरित्रामिध्यें मवश्य
बाटले तेथें बदछ केठे आहेत व कवीच्या परिचयानंतर, एकादया वाचकाछा
त्याच्यासंबंधी जास्त माहिती मित्ठविण्याची इच्छा झाल्यास ती त्याछा पुरी
करतां यत्री ग्दृणून, कांहीं निवडक ग्रंथांचा निर्देश करण्यांत आडा भाहे-

(७) या ग्रंधाचे आय संयोजक कै: परझुरामपंत गोडबोंछे यांचें लहानसें
चरित्र व त्याच्या ग्रंथांची यादी, गाद्य नवनीताचें मुखप्रष्ट व परश्ुरामपंतांची
हस्ताक्षेरें व फोटो यांसह, पुढदें जोडिछी भाहे.

जुन्या भादवृत्तीतीक दीप काढ्ून काढण्याचा जरी या गाइत्तीत प्रयत्न असछा,
तरी या आइरत्तीतही भनवधानामुक्ठें मुद्रणाचे किया अन्य कांहीं दोष राहुन
गेले असणें अगदी शक्‍य भाँहे. वाचकांनी कृपा करून ते आमच्या नजरेस
आणल्यास फिंबा अन्य कांहीं उपयुक्त मुचना केल्यास “नव्रनीता” थी पुढची
आवृत्ति तयार करताना उपयोगी पडाबी म्हणून सरकारकडे एक झुद्द प्रत
तयार करून देण्पाची आमची मनीप्रा आहे. मात्र या सूचनांच्या
ग्राक्माग्राद्यतेबदल निष्कारण पत्रव्यवहार करीत न बसतां, केवव्ठ पत्रांची साभार
पाँच अवश्य देण्यांत येईल-
प्रत्तुत आदृत्ति तयार करतांना ज्या ज्या मित्रांचें साहाय्य झा्ले त्या
सर्बीचा प्रस्तुत लेखक ऋणी जहे. शेत्रदीं या “नत्रनीता” च्या
शत्सांवत्सरिक आधृत्तीची संपादकीय कामंगिरी आमच्याकडे सोंपवून मराठी
मायेची सेबा करण्यास ही जी एक नव्री संधि प्रात करून दिली, त्यावदुछ मुंबई
सरकारें आभार मानणें अवश्य भहि-

केनेंडी ब्रिज, मुंबई ४. अ. का. प्रियोणकर-

सरस्वती बिल्डिय, ।
ता. २२-१०-५७

नंवनीत, |
महाराष्ट्रनॉबंवीझ
कृवितलेदेंते,
हेंपुखक मेहेरबान्‌ मेजरक्योडी सहिबबहादुर्‌
पणेपाठरालेचे पिनसिषाल ः
द्योच्याजज्ञेवरूल
परशुरामपंतगीडबोलिद्योनी |
संग्रहकरूनरचिलें,ने
मेहरबानबार्ड आफ़्एयुकेशन
ह्योचाहुकुमावरूल
पुणेपाव्शाव्ेकडीऊछापखान्योतछापिलें,
सुकामपुणें.
छापणार नारेरामचंद्रठकार स.+ छा०

इसवीसन१४५,९

शके१७७६७
शी हि ---7-------ह

आय नवनीताचें मुखपृष्ठ
२६ 6]--3*

< नेनीतर फलक मअग शी,
(िकानिण्धापीएता रतेकीयहलली की; राशन
. शिकाकया्प पस्तकरत छकितोानाजजेशकेक
खद्धचारलेस्वाजिक्षण फंड ती छजे सान्गे गेल:
] रंजायही दावेतोचीगोे/जयता डाकलीई
री न लिजुकांस उरकिलाएशिक नानक .-
र्जारच्‌फुऋमाअसल्थकसकत माखरलो न
जिसे कविता शिकानेशक्त फ्कजपलोआ
'तान्ाजकतातो अरे लए ताक ग्टी उड़कें
'लबी कसर परेका फा धीवव्य#ीत्यं औक-
'नांहीं: कावितोन्कर एन काय ऋअर्ग/ेदीके: !
ध्ाकोगेनाही आड़ एल्जताजथ जी,
स्रतिशतनाहीं)_ अतिवर्सियत किधार्थ्यतरी:
फलाफेवातः वेभेहीमग्रबीकरितोने अयीके
जर तर तह वेकी अल लजर कहें:
की एइचहनार व हेत_हारकॉब्रेकी
रहित तरल सहेवलोसारनी नदवैकरितोजी,
परीक्षाआ्वी अमे- अदियेकि ले आह -यावकु ता: ०]
स्वहेलकीकिगरागिक लिता चान्‍्यंत करृतीठ 2

परशुरामपताचें बाव्यवोध हस्ताक्षर

< +>यष्णैीमग्लप्रयाघ्एलम्रए
-अग्गगालणंग़े पेट एप
| चिट्रतकापप्रग

फगएककदव
रा

भ्रमण लएरितीवरष्पंद्न रा
| ककम्रगछिएकएगहरपूहाक.
प्रशश्ज्र्य्शापतक्े..

पक

परणझुरामपंत गोडबोले

>घृष्माफत्मीएफेकीर

“पृ

परझुराम वह्लाछ गोडवोंले
(चरित्र आणि वाड्मसय )

“नवरनीत 'कर्ते परझुरामतात्या गोडबोले यांचा जन्म वाई (जि. सातारा)
येथें इ. स. १७९९ साढीं झाठा. गोडबोल्यांच घराणें वास्तविक मूक
कोकणांतलूँ; पण तप्यांचे पणजोबा बल्यवंतराव हे केब्द्वांतरी र्नागिरी
जिल्हांतीक पावसगोव्ठप हैं आपलें मूठ्ठ गांव सोडन रास्त्यांच्या कारकीर्दीत
बाई येथें जाऊन तेथें स्थायिक झाले. या बब्थवंतरावांचे चिरंजीव प्रशुरामपंत,
गाणि त्यांचे चिरंजीब बत्ठबंत ऊरफी बल्लाव्ठ.. “नवनीत'कार परशझुरामपंत
है यांचे पुत्र होत.* तात्यांचें शिक्षण वाई येथेंच झालें. नारायणशाज्ली
देव यांजपाशोीं त्यांनीं संसक्ृत भापेचा अम्यास केछा. मराठी काब्याची जी
त्यांना गोडी छागछी ती मात्र त्यांचे वंधु दाजिवा यांच्यामुलें, असे म्हणतात-

परशुरामतात्या यांचे जीग नांवबाचे एक मामा पुण्यास राहत असत-
त्यांची तेथे पेढी होती. आपकें शिक्षण वाईस पुरें केल्यावर तात्या पुण्यास
येऊन त्या पेढीवर कारकून म्हणून नोकरीस राहिछे. पुढें मुंबईच्या शिक्षा-
मंडव्डीनें ज्याबेत्ठीं ' महाराट्र भापेचा कीश ” तयार कराबयास बिता, व्याव्रेव्ठी
सहा पंडितांची या कामाबर योजना श्ञाढी. त्यांपैकीं एक परखथ्ुरामतात्या
गोडबोले होते. या कोशाचे देन माग १८२९ मध्यें व पुस्वणी १८३१ साढीं
प्रसिद्ध झाछी, या तिन्ही भागांच्या मुखप्रृष्ठांबर तात्यांचें नांत्र (सहांपैकी
एक) कर्ते म्हणून आढठतें. मुंबईठछा असतांना मेल्स्तरथचा भराठी इंग्रजी

# नामाथदीपिका? व “नवनीत भाग ३२१ या भापल्या प्रंयांतीझ स्व॒रचित
कवितांमध्यें परदुरामपंतांनीं नारायणमुत ” करता स्वृत:या नामोड्रेस फेला भाहे,
* मारायण ” हैं कदाचित तात्यांच्या बडिलांचें नक्षत्रनाम असावें, कारण श्रा, केझमाना
उन्यांचे चिरंजीव नीव्यकेंठ हे कआपलें मांव “नीव्यंठ विनायक छठत्रे” लिट्टीत, भर्मे
कैझनानाच्या टिपणबद्दीवूून दिसतें. “ विनायक ? दूँ केस्‍ुनानांचें नक्षत्रनाम होतें, ( मरादी
संशोधन पत्रिका, मुंबई वर्ष ५ अंक १, ऑक्टो० १९५७ पढ्ा.,) दुसराष््री एक तर्क संभवतों :--
ज्याप्रमाणं आपके गुर निरत्तिनाथ यांसवर्धीया आदर भ्रीज्ञानदेवांनी “ श्रीनिरत्तिनाथसुर्तें।
केले ज्ञानदेवें गीते । देशीकारलेणें ॥? या झब्दा्ती शानेथरीच्या झेवर्टी व्यक्त केला भरे,
त्याप्रमाणें परशुरामतात्यांनीदी भापके गुद नारागणशास्री देव यच्याविषर्यीयी आपली
पूज्यवुद्धि “नारायणमुत ? था अभिषानानें नमूद कछन ठेविली असावी,

० नवनीत

कोश (१८३ १) व डॉ. स्टीव्हन्सनचें मराठी ग्रामर यांच्या बाबतीत परशु रामपंतांचें
त्यांवा साहाय्य होतें, अ्ें मेजर कैंडीनीं लिन ठेविें भाहे. पुणे येथील
सरकारी इग्रजी शाल्चे हेडमास्तर मि. इंस्डेल यांनाही परशुरामपंतांचां उपयोग
जाला चरसे केंडी लिहितात.. (9.7, उ6क्कव ० खरा, उविलपोंध-
#०8 842, 9. 886), स्वतः कैंडीनाही व्यांच्या ईप्रजी-मराठी कोशाच्या
कार्यात परशुरामप्ंतांची मदत जाली गसली पाहिजे,

के, जर्विस यांच्या हाताखार्ली मुंबईच्या नेटिय एज्युकेशन सेोसायलीमध्यें
तीन वर काम केल्यावर, दोन वर्ष पुण्याच्या कठेक्टरच्या कचेरीत कारकून
म्हणून्न परशुरामपंत राहिले. पुढ़ें पुणे पाठशाल्ठेच्या छापखान्यामध्यें सुपरिर्टडेंट
म्हणून आठ वर्ष चार महिने त्यांनीं काम केडें.. (0, 9. 3. ध/हरमल्क&
856, 90. 490-490), “नत्रीन लघु हितोपदेश ” (१८४५), “ सरव्करेघ
त्रिकोणमिति ” (१८४५), ' मरात्यांची बखर (पूर्वार्ध, १८४६ ची द्वितीय
गाशति ) बशा या पाठशाक्ेत छापलेल्या कांहीं पुस्तकाँवर मुद्रक म्हणून
परशुरामपंतांचें नांव आढ्तें. स्वत्तः तात्यांचें 'नत्रनीत याच शिक्का-
छापखान्यांत पुदें (८५४ साढों मुद्रित झालें ; परंतु त्यावेत्ठीं ते विकडे बच्हते-
पुर्णें पाठशाछेचे मुख्य मे. कँडी यांच्याकडे मशाठी ट्रान्स्छेटर व रेफरी हैं काम
१८४७ मध्यें माल्यावर परशुरामपंतांना त्यांनीं आपले पंडित म्हृणून ता २५
नवंबर १८४७ पासून नेमून घेतलें. (0.7.., 20056 00॥69०. ४०. 8,
3855)- या ठिकाणों तात्या आायुष्याच्या अखेरपर्यत होते, भर्से दिसर्तें.
कारण पंचावन्नाब्या वर्षी सेवानिवृत्त झालेंच पाहिजे, असा आजच्यासारखा
त्या काछीं कड़क निर्बेध नसावा. कैंडीचा जन्म १८०४ सालीं झाला व ते
मी ट्राल्स्लेटर या जागीं १८७६ पर्यत (म्दणजे तात्यां्चे निधन झाल्यावर
पुर्ढें दोन वर्ष ) हीते-

में. कैंडीचे मदतनीस पंडित म्हणून काम करीत बसतांनाच तात्यांनीं मराठी
भाषेची निरनिराब्या प्रकारें सेवा केढी. जुन्या मराठी कवितेचा त्यांचा
ब्यासंग प्रगाद होता. एक रसिक ब मार्मिक पंडित म्हणून त्यांचा सर्वत्र
लौकिक बसे. मोरोपंतासाररया कबौच्या एकाया कठीण स्थव्याचा अर्थ
नीट छागठा नाहीं, म्हणजे कृष्णशाल्री चिपछुणकर्रांतारखे पंडितदेखीछ
व्यांच्याकडे धांव घेत, असे नमूद आहे- सर्वसंग्रहकार माधत्र चंद्रोवा डुकले

चरित्र आणि बाह्य डे

यांनीं जुन्या मणठी काव्यसंपादनाचा व प्रकाशनाचा जो प्रचंड उद्योग
चालविला होता त्यांत तात्यांचें त्यांना मो्ें साहाय्य हीतें व तें माधव चंद्रोबांनी
आपण प्रकाशित केलेल्या ग्रंधांच्या मुखप्रष्ठांवर वेलेत्रिरी ऋृतज्ञतापर्वक नमूद
करून ठेविलेंही भाहे. तात्या स्वतः चांगले मराठी कवि होते. जुन्या
मराठी क्रमिक पुस्तकांतील नव्या कविता बहुतेक स्व तात्यांच्या होत्या-
गंगामाहात्म्य ( अप्रसिद्ध ), बाल्बोधामृत असे कांहीं पय ग्रंथ त्यांनीं रचिले
आहेत. अनेक संस्कृत नाठकांचीं त्यांनी गद्यपद्यात्मक भापांतेरें केढीं.
बालशाज्लरी देव टोकेकर यांनी १८६६ साली कादंबरीचें मराठी भाषांतर केले
होतें त्याचें सार तात्यांनी काढलें. त्याचा प्रूवर्षि प्रसिद्ध ज्ञाठा; तथापि
उत्तराध कांहीं कारणानें अप्रकाशितच शहिला. ही गोष्ट माहीत नसल्यामुल्हें
सीताराम बाबाजी गुजर यांनीं कार्दंबरीच्या उत्तरार्धाविं भाषांतर करून पुढ़ें
१८८४ साढीं प्रसिद्वीछा आणिलें. “नवनीता वरून तात्यांची रसिकता
ज्याप्रमाणें दिसून येते त्याप्रमाणें 'केकादर्शा बरून त्यांची टीकाकार म्हणूनही
योग्यता कछुते. छंदःशालत्रावरीक “बृत्तदर्पण ” हा त्यांचा छहानसा प्र॑थ
मुप्रसिद्वच भाहे. रा. घों. बर्ते यांचें चंद्रहास्य नाटक (१८६४), रामचंद्रशात्री
रे यांचें नेषय सगे ! (१८६९), अश्शीं कांहीं पुस्तकें त्यांनीं सुधारून

नांबाप्रमार्णे तात्या अत्यंत गोड स्वभाबाचे व मनमिताऊ होते. त्यामुद्ठें
सर्बोना ते प्रिय झाले. श्रावण व्य अष्टमी (गोकुव्ठाप्टमी ) शके १७९६ या
दिवशौों, महणजे ता. ३ सप्टेंबर १८७४ गुरुवार रोजीं, पुणे येथें त्यांनीं आपली
इहलोकची यात्रा संपत्रिलली-

जभ #४ पलक लत + के ++++न या 3 नया

मसनुक्रमणिफा

१ मुकुंदरान
परिचय न
विवेकासिंधु--परतक्षा्चें स्वरूप दे

२ ज्ञानदेव
परिचय ६०

ज्ञनिश्वरी-- अध्याय १२ मधील वेंचे.. «««
ज्ञनेश्वरी-- अध्याय १३ मधील वेंचे.. «.«

३ भामदेव
परिचय क्र
स्फुट अभंग शक
अभंग--बाढ-्त्रीडा ४०
अभंग--कालियमर्दन ब्प्
अभंग--कंसबध बन
स्फुट अमंग--जनाबाईचे «४
स्फुट अभंग--राजाईचे बढ
स्फुट अभंग-गोणाईचे बे
स्फुट सभंग--गोंदोबाचे

॥» ७...
४ कंवे नरद्र
परिचय घन
रुक्मिणी-स्वयंबर--कथारंभ डे

५ भास्करभट्ट वीरीकर

परिचय >ह
शिश्ुपाठ्यध---शिश्ुपाठावरीछ स्वारोची तयारी
६ पंडित दामोदर
परिचय 5
चच्छाहरण--यम्ुनावर्णन दर

७

२०
२०
२६
२८
३|

३८
३८
३९

३९
४०

व्‌
8६

देच् चबनीत
७ विप्णुदास नामा

परिचय ५ गा
महाभास्त--द्रीपदी-स्व॒यंवर न कर]
< एकनाथ
परिचय बेटे ध
भागवत--नरनारायणारयान बेर रस
भावार्थ रमायण--अंगदशिए्टाई मे कम
९ शेख महमद
परिचय गत नल
योगसंग्राम--परमेश्वर एकच ३ बह
योगसंग्राम--ईश्वराचा उपकार हि न
योगसंप्राम--साधुसंत न बे
१० दासोप॑त
परिचय वे मे
अ्ंधयज--संसार असार «० गे
११ “क्रिस्तदास” तोमास
परिचय «४ «6४
क्रिधन पुरण--मंगछाचरण ४५४ व

क्रिश्वन पुरण--मराठी भापेची प्रशस्ति ««« ५5
क्रिश्वन पुराण--कुमारी मेरीचें वर्णन. ... ४8
क्रिश्वन पुराण--संतां महंतां होताहे दुःख मधशुपानावें

१५ तुकाराम
परिचय न्न्न बे
स्फुट अभंग डा न्बः
१३ वामनपंडित
परिचय «5 ६३४४
बैंचे--मंगछाचरण *४ ३

बैंचे--नामसुर्वेतील अप

श््ष्ट
४९
४५

५५
६४

ई्९
०
७०

छर्‌

७४
७४

५८
७९
€०
<८(
८३

८५
८६

> र5
« (र८'

१२८

पक 6--0

अनुक्रमणिका ७

प्रष्ठ
बेंचे--वनसु घेंतील १३१
वेंचे--वेणुसुघेंतील १३१३
वेंचे- राक्मिणी-पत्रिका १३५
वेंचे--भामाविलासांतील १३७
चेंचे--रुक्मिणीविलासांतील १४०
-बैंचे--लोपामुद्रासंबादांतील १४३
बेंचे--वामनचरित्रांती १४७
चेंचे-- भरतभाबांतील १५१
वेंचे--न सिंहावतारांतील . १६१

स्फुट छोक--भर्वृहरिकृत संस्कृत नीतिशतक व चैराग्यशतक
य॑त्या मराठी मारषांतरांतील बे बज. १७२

छ
परिचय 2505 १८३
स्फुट अभंग १८४
स्फुट--भक्तिपर अमभंग १९६
स्फुट--कल्यिगपंचक १९७
सफुट--मूर्खपणपंचक १९८
वेंचे--दासबोधांतील १९९
वेंचे--मनाचे छोकांतील र्०्२
बेंचे--सत्संगतिशतकांतील २०७
वेंचे--बैराग्यशतकांतील २०८
वेंचे--करुणाष्टकें, गष्टक पहिलें २६०
वेंचे--करुणाष्ट कें, भष्टक दुसरें क »» २२
र्‌
परिचय मर २१३
सभापषे--नारदनीति २१३
हरिथ्ंद्रास्यान ० र्र्र
१६ उद्धवचिद्धन

परिचय रे २५१
प्वाज्यान २५१

८ नवनीत -

१७ रघुनाथपंडित

परिचय
नक-दमयंती-स्वयंवराख्यान न ०७४
हि १८ शाहीर तुझ्शीदास
पारचय ८४ देह
श्र मर्दीचा पीवाडा हि

१९ सामराज
परिचय 5
रुक्मिणी-हरण ३५४

२० श्रीघर
परिचय ०४

चेंचे -रामबिजयांतीछ (अंथारंभ )
वेंचे--हररिबिजयांतीछ ( भक्रूरागमन ). -««
बेंचे--पांडवप्रतापांतील ( ममिमन्यु-वध )
बेंचे---शिवछीलामृतांतीक ( थ्रियात्चरित्र )

२१ अम्ृतराय
परिचय ०
कटिबंध--जीब-दशा
कटिबंध--दु्वोस-यात्रा 2८
है २२ महीपति
परिचय 2

बेंचे--संतलीलामृत्तांतीछ ( गोपीचंदाज्यान
बेंचे--भक्तविजयांतीऊ (देव-गुरूना वंदन )
बेंचे--भक्तविजयांतीछ ( एकनाधर्चरित्र ): .««
२३ मोरोपंत
परिचय शक
सफुट गायौं--गीतिछंद
अमंग---सीतागीत
आर्या--दामरामायणांतीऊ
आार्या--परंतुरामायर्णातील
आर्या--सुभद्वाहरणप्रकरणी

३३६

हष्ठ-
२५९५५
२५६

२८५
२८५ है

२९७
२९७

३२०५
३०५
३१४
३९०
श्२६

३२९
३३०

३३३
३३४
३३८
३४०

३२४५
३४६
३४८
१२५४
३२५९
३५६

अनुक्रमणिका

आर्या--भादिपवीतील कचोपार्यान
आयौ---बनपर्वातीक नलोपास्यान रे
आर्या--वनपर्वातील जयद्वथक्षत द्रौपदीहरण
आयौ--वनपर्वातीछ सावित्रीचें आख्यान ...
आर्या--विराटपर्ब्नेतीछ उत्तर-गोग्रहण ..«
आर्या--उद्योगपर्बीतील कृष्ण-शिष्ठाई. «.-
आरयो--भीष्मपर्वातील युद्ध-प्रकरणी. «««
आर्या--द्रीणपरवीतील युद्ध-प्रकरणीं
आर्या--कर्णपर्वातील कर्णाजुन-युद्ध
भायौ--सन्मणिमार्लेंतील
आयौ---धर्मेषदेश-प्रकरणी

मायौं--संशय रत्नमाला मन
लोक --कैकावली दर
छोक---अंबरीपाह्यान
साक्या--मुदामचरित्रांतील पृथुकोपाख्यान..«

२४ नरहरी
परिचय ्ि ४१३
गंगारत्नमाठा ७२ ५८
२५ शमजोशी
परिचय «४०
छाव्रण्या--त्रोधपर ५
२६ अनंत्फंदी
परिचय हक 2
उपदेशपर फटका ब्ब्ड
लावणी ढ ५०
२७ प्रभाकर
परिचय 5४ 25%
छावणी--लक्ष्मी-पार्वती-संवाद_* डे
२८ कितीएक कविकवयित्रीचे अभंग
निदृत्ति 4०५
ज्ञानदेष न : बज 0 पर

रण

प्र्ष्ठ
३६०
३६५

३७९

3०

मुक्ताबाई
सोपानदेव
चोखा मेव्ठा
सेना नहाती
नरहरि सोनार
सावतामाली

बहिणाबाई

पद---एकनाथ
पर्दें---तुकाराम
पद--रामदास
पर्दें---भानंदतनय
पद---शिवरामस्वामी
पद---केशवस्वामी
पद---श्रीधर
पर्दें--मध्बमुनि
पर्दे---अमृतराय
पर्दें---शिवदिनकेसरी
पद--रामजोशी
पर्दे---जीवनतनय
पर्दे--सोहिरोबा
पद--देवनाय
स्फुट पर्दे
मपाब्या--गणप्रतीवर च्या
भूपात्ती--रामावरची
मूपादछी---कृष्णावरची
भूपाब्ठी--घनश्यामातस्ची
सआरती--गणपतीवरची
बारती--पोडुरेगावरची
जारती--देवीवर्ची

३० या अंयांतील कठीण शब्दांचा फोश

नवनीतव

२९ कितीएक कर्वीर्ची पंदें

पृष्ठ
६०६
"5०६
६०६
५१०७
५०८
६०९,
६०९

५१०
५१०
५ 3] १ १
५२
5१२
५६३
९ रे
5१३
5६१५
५१७
5६८
५१८
५१९
५२०
५' ५! र्‌ पु
नर
र३

५२३

54२१
५२४

५२५
5६२५

(८४७

नवनीत

मुकदराज

परंपरागत समजाप्रमार्ण मुकुंदराज हा आय मराठी कवि मानछा जातो.
म्हणूमच जुन्या नवनीतांत त्याछा प्रथम स्थान देण्यांत जालें दोतें. पण या
कवीचा काल्ठ व स्थक या दोनही वाबर्तीत विद्वानांमध्य॑ एकबाक्यता नाहीं.
मुकुंदराजानें आपल्या ' विवेकसिषूं ! त चर्णिलेली वाणगंगातीराबरीछ भंवानगरी
म्हणजे नागपूर प्रांतांतीछ भंडान्याजबत्ठीछ वैनगंगेच्या कांठ्े अंभोर हैं गांव
से कांदी छोक समजतात; तर कांही छोक भंवेजोगाई (मोमिनावाद-हैद्वाबाद )
मानतात. “बिवेकर्सिष्वू 'च्या कांहीं हस्तछिखित प्रतीत 'शके अकरा दाहोत्तद !
असा काछ नमूद भाहि, तर पुप्कर् प्रतीत अशी काठनिदर्शक ओबी मुल्ठींच
नाहीं. “विवेकपसिघू! च्या उपलब्ध मुद्रित्त प्रतीची भापा अठीकडीछ बाठते;
त्यामुछें हा कब ज्ञानदेवाच्या नंतरचा असाबा, अर्से पुप्कछ छोक म्हणतात-
तर राजबाड़े छिहितात, “बरिवेकसिंघूची एक पोथी--झु्मारँ ३०० वर्षाची
जुनी--तंजावरच्या सरस्वतीमहादांत आहे. तिची भाषा मजजबकछीछ:
मुकुंदराजाच्या ज्ञानेश्वरीच्या पो्थीतत्यासारखी आहे. जोगाईच्या जब्यास जी
ज़ुनी पोथी भाहि ती तर शिप्यमंडब्ठीस वाचतीही येत नाहीं. ह्यावरून ,अ्से
बनुमान करतां येतें कीं, ज्ञानेश्वरीच्या सुमागस--किंचित्‌ अगोदर-- विवेक-
सिंधु” लिंहिछा गेला असावा.” (ग्रंथमाठा). हा कवि नाथधपंथी द्वोता.
“विवेकरसिंध्ू 'च्या संस्कृत हस्तलिखित प्रतीही मडीकडे सांपडल्या बह्दित-
मुकुंदराजाच्या नांवावर 'विवेकर्सिधू! खेरीज, “परमामृत”, 'प्रमव्रिजय
'मूठस्तेम! बगैरे प्रंथ सॉपडतात; पण त्याचा कर्ता “विवेकर्सिषु'कार
मुर्कुंदशजच जाहे की काय, यात्रिपयी शंका जाहे. “विवेकर्सियू च्या पुप्फत्ठ
मुद्रित गाइतत्या निधाल्या असल्या तरी त्याची संग्योषित झुद्ध प्रत अद्चाप
निधालेली नब्हती; पण बश्ा प्रकारचा एक प्रयत्न रा. गोपोक्त रावजी गोंगट़े
यांनीं भठीकड़े (शक १८७४ ) केला गांहे. कर

8४ १४ 6--3

२ नवनीत

विशेष माहितीकरितां पहा :--महाराष्ट्र सारस्वत (भा. १)--वि- छ. भावे,-
पुखणी--शं- गो. तुल्लपुछे। मराठी वाह्ययाचा इतिहास (खं.«७ )--
क. रा. पोगारकर; मराठों भावेचा व थास्ययाचा इतिहास--बा. भ. भिड़े.

वििकासिध
परप्रद्माचें स्वरूप
मोब्या

जें शक्तिचक्राशी ' वैगछ | जें क्षतिचिन्मात्रा केवत्ठ । तें निजानंद निर्मल |
परत | ६॥ दृश्य द्रष्टा दर्शन | है त्रिपुटी* जेगें क्षीण । तें परत्नह्म
जाण । अनिर्देश्य ॥ ९॥ ज्ञाता ज्ञान ज्ञेय | जेय नाहीं हैं त्रितम*॥
तें पस्नह्म अप्रमेय" | जाणायें में ॥ ३ || ज्ञान क्षणों तरी नाहों जाणीब*।
अज्ञान हणों तरा नाहीं नेणीब* | अभाव" हाणीं तरी ठेव | नव“
आनंदाची ॥ 8 ॥ भभाव हंणजे शून्य । झन्यबादीयांचें मत जघन्य'* |
हणऊनि जगी तेचि धन्य | जे परत्रह्म॑त्रिया | * | भाहे हाणीं तरी कैसेनि
ध्यावें | नाहीं ह्षणों तरी कैंसेनि सांडार्वे | असो हैं ब्रह्म भार्वें जमुभवावें ।
ज्यायें तेणंची ॥ ६॥ जें निद्विस्तातें चेववी'' | जें चेब्रलियातें जागबी ।
जागलियातें भोगत्री । परी अक्रिय'* तें ॥ ७॥ जैंसें स्फटिकशिल्टेचें पोट
जें निरंतर वर्ते निधोट'* | तैसे चैतन्य"! एकदाठ । जाणांबें पत्न्‍न्न ॥ <॥
नातरी गगना ऐसे पोकत्ठ । भ्यापक* परी व्याध्यासी* बेगढ | निजप्रका्शे
सोज्बत्छ | आपणो आर्पेची ॥ ९॥ अद्या त्रिध्णु महेश्वकू | हेही शीणती
कारितां सृष्टधादि व्यापार | मग सेविती तिश्राममेंदिर | पखनह्न ते ॥ १०॥
जेथ ब्रिद्या* ना अविदया"*। जें अनुपम्य स्वयंत्रेथ'" | तें जाणायें सुखसवेय )
पत्रह्मस्वरूप ॥ ११॥ जाठा जरी सर्वेश्वद्व | धरिछा जरी जाणिवेचा
यहँकारू | तरि सोढ़ी नेणे पारूँ! ) त्या स्वक्पाचा॥ १२॥ हाणऊनि

- 4 मायोशदीहून, , ३ भिन्न, हे क्ानस्वस्प, ४ क्रिया, कर्ता आाणि कमी, ५ धमुक
दूत सांगतां पेत नादी अर्सें,. ६ तीन पदाधाचा समुदाय, ७ जाणावयास कठीण
हससें, . ८ ज्ञान, $ धज्तान, १० नस्तेपणा, ११ नीच, कनिछ. १३ सचेतन करी,

4३ किंयाझत्य:, १४ परिपूर्ण, एक्सप, १५ आत्मस्वस््प, १६ सरईगत, १७ एक
देशल्यिताओी, १८ ज्ञान, १९ अज्ञान, २० स्वानुभवानें जोणादयावें छर्तें, २९ झेत,

मुकुदााज हि

अहंकार गले | कल्पना ते पहिछीच मावर्े | तरीच अह्म जाकछे' । स्वानु-
भवाशी [| १६॥ ब्रह्मांडगोर सहस्र | व्यापोनि सवाह्मअम्यंतर । बसे
उरलें निरंतर | पररह्मस्वरूप तें ॥ १४॥ गगनीं नाथिें) आमाछ् | तैसें
ब्रह्मीं मायापडक) | तें विरालिया केवत्ठ । तह्मचि असे || १५॥ जें ध्याना-
बीण ध्याइजे | जें चित्तात्रीण चिंतिजे | जें जाणिवेबीण जाणिजे | पलबह्म
तें॥१६॥ जें पस्बक्म निर्मुण | सर्वेश्वराचें निजरूप जाण | मूल्ठमायेचें
अधिष्टान । पूर्ण चैतन्य जें ॥ १७|| मायाब्रह्मींचा वितर्त! | ऐसा बोले
वेदांतसिद्धांत | जो उपनिपदांचा मथितार्थ' | प्रमाणसिद्ध ॥ १८॥ ब्रह्म
निर्तिकार जैसें तैसें | तें मसताचि सदा असे | तेथें अन्यथा भास भासे । तो
तद्विवर्त गा॥ १९॥ नातरी जैसा दोरू। न मोडे तेथचा आकारू।
नाथिलाचि आभास थोरू। सर्प जैसा ॥ २०॥ तेैसें ब्रह्म उपमारहित |
तेथें कायसा दृ््टांत । परी एकदेशी होथ उचित | बुझावया' उद्देश || २१ ॥
सृष्टयादि ध्यापार। जो करीतसे सर्वेश्चवर | तोही मायेचा बडिबार" | ऐसा
जाणिज ॥ २९॥ हे असंभात्रिनी* माया | अनिर्वचनीय रिष्यराया |
हणऊनि मिध्याचि गा परि वायां। आभासत असे ॥ २३॥ अहो बह्म
जआपणियाते | मी ब्रह्म ऐसेंन हणतें | तरी बह्मी्चें काय उर्णे होतें । अहम:
पणासी ॥ २४ ॥ झह्मणऊनि मिथ्या भूतमाया | आणि विश्व हैं मायामय |
तरी ब्रह्म तें मद्दय । का नह्मणात्रें ॥ २५॥ जें मिथ्या तें काय असे |
जरी साचासारिखें आभासे | गगनीं गंधर्वनगर जैसे । नाथिछेंचि गा ॥ २६॥
ऐसी मात्रा उठछी | ते पस्रह्लीं अधिष्टिडी | तियें प्रकृतिपुरुषें बोलिलीं |
सांहयमतें ॥ २७।॥| हे माया मूल्ठप्रकृती | परमपुरुपमाची निमशक्ती |
तियेशीं तयाची संगती | तें ऐक पां ॥ ९८ | घट जो जो निपजे | तो तो
भाधींच गगनें व्यापिजे। सैसे जें ज॑ तत्त उपजे | तें च्यापिजे चैतन्यें || २९ |
नातरी उठलिया तरंगातें। जछू आर्थीच व्यापोनि बर्ते | सैसे पूरी मायेतें |
व्यापिजे पखह्ें ॥३०॥ चजेणें मायतें ब्यापिलें | तें सगुणत्रम्म बोलिलें |
येर जैसे तेसे उरलें | केवत्ठ ब्रह्म पे [२१॥ जेणें माया अधि्टिजे'।
तें ब्रह्म मायोपाधि बोछिजे। मायाशवक*" ऐसे शध्षणिने । तयातेंचि || ३२॥
जें ब्रग्म॒ सगुण | तोचि परमात्मा जाण | परमपुरुष ऐसी खूण। तेमेंचि
बोढिमे || ३३॥ जो सर्वात्मा सर्वसाक्षी | सर्वेश्वर सर्वकुश्षी | जो कांहांच

32954 कक 32 किट 2240 020 अल 5 22533 कि ९८०४/४ वर: कल:
१ समजे. ३ नाही तें. ३ मायेचें आवरण, ४ अन्यथाभास, ७आशय, ६ जाणावया,
» घोरवी, «संभव नाही भशी, अतक्य. ९६ आकमिली जाते. १० मादेनें मिश्रित,

छु “नवनीत
नुपेक्षी | निजभक्तां | ३४ || जो देव अनादी छाथत्री | नाहीं तो अह्मगोछ
दाखबी | गेलें ह्रणऊनि छपवी | जेथिचें तेथेंचि || १५॥ जयाशी
कानवीण ऐकरणें | हातांवीण देणेंखेणें | जिब्देबरीण चाखणें । सर्च-
राांतें॥ ३९॥ पार्यांवीण सर्वत्र हिंडणें | चक्षूत्रीण वस्तु देखणें ॥ जेणें'
जीवांशी उद्धरणें | इच्छामात्रें || ३७ |] जो जवत्झीच परी अत्तिदूरी | .
दूरस्थ परी जिवाभीतरी | ज्याचिया निज सत्ताब्यापारी । चेष्टवी इंद्िय-'
ग्राम ॥ ३८॥ प्रतित्रित्रीं माभासक | जैसा का तरणि* सर्वत्र एक।
तैसा सबेजीवांशीं प्रकाशक | परमात्मा त्तोचि || १९॥ तो शुद्ध तप्पदार्थ' |
ज्ञानविग्रह अमूर्त । सर्वव्यापक परी मूर्तिमंतु | भक्तांकारणें || ४० ॥ ' नद
नाथ्यें शिणतां | भापणयाशी न सुछे सर्वथा | तैसा अवतार घरितां | न मुले
स्वस्वरूपातें [| ४४ | सगुणरूप कीरर मायिक । ऐसे जाणोनि भजती तें
कौतुक । न भजती ते हीनबरित्रेक | पुढें जाणांव ॥ ४३॥ सोंग संपादितां
चोख्खात्पर्णें” | नटाशि दीजे अछंकरणें | सोंग छठकें परि भूषणें |
नटासींचि भर्पिती ॥ 9३।॥॥ तैसें मायिक कीर अवतरण | तेथें किजे
भजन | तें होय कीं भर्पण | जगदीश्वरीं ॥ 2४ ॥ झ्मणऊनि सर्वेश्वराचें
भजन | कर्वीचि नब्हे अप्रमाण ) जें भक्तासी कैंबल्यसाधन । ज्ञान-
द्वार ॥ ४५ ॥ 5
--अध्याय २-३०
? ॥ सूर्य, ३ अरद्ज्ञाषक, रे निम्वयेकरन, ४ चांगल्या प्रकारें, ५शवतार.
६ भोक्षार्थे खाधन,

ज्ञानदेव ..

झ्ाचा जन्म शंके ११९७ श्रावण वद्य ८ स* भाहछंदी येथें झाला-
आपेगांव हँच त्याचें जन्मस्थान भर्सेंही पुप्कछांचें मत गाहै. द्याच्या बाईचें
नांव रखमावाई व वापाचें नांव विह्वलपतः. विहलपंत्त हा पैठणाजबल्डीऊ
आपेगांव्रच्या गोविंदपत नांवाच्या कुछकर्ण्याचा मुल्गा, व रखमावाई ही
आहंदी येथीछ सिद्धोपंत कुब्ठकण्योंची मुठगी. विहलपंतानें कार्शीतील
रामानंदस्त्रामीकट्टन संन्यास वेतछा होता; पण पुढ़ें रखमाबाईच्या विनवणी-
वरून त्याच स्वामीनी विहवलपंताकइ्न पुनः गृहस्थाश्रम घेबविछा, . विड्ठलपंत
आहंदीस आपल्या साप्तुखाडीसच राहात असे. छेथें त्यास निश्वत्तिनाथ,
ज्ञानदेव (ज्ञानेश्वर), सीपानदेव व मुक्ताबाई अश्ञीं चार मुल्ें झाीं.. त्तीं सर्व
बाब्ठपणापासूनच विरक्त, व्रिहठठभक्त व ज्ञानी अशी होतीं. ही संन्याशाची
संतति म्हणून ब्राह्मणांनी त्या तिघां मुलांच्या मुंजी न करितां त्या सर्वोस वात
ठाकिलें होतें. पुढ़ें ज्ञानेश्वरानें पैठणास कांही अद्भुत चमत्कार केल्यामुल्ठें
तेथीछ ब्ाह्मणांनी हीं मुलें सामान्य नब्हेत, देवांश जाहेत, अरसे समजून
त्यांस शुद्विपन्न दिलें व त्यांची क्षमा मागितली-

ज्ञनेश्वराचे ज्ञानेश्वरीं व अमृतानुभव असे मुख्यतें गोत्रीबद्ध अंथ गाददेत
याखेरीज स्वात्मानुभव, चांगदेवपासप्ी, भक्तराज, योगवरातिष्ठ बगेरे कांहीं

# झानेश्वरांचा हा जन्मशक खरा धहन चालल्यास ज्ञानेश्वरी शके १९१२ त म्दृ॒णजे
वयाच्या पंपराव्या बर्षी त्यांनों समाप्त केली असे मानावें छागेल. श्ञानेश्वर किया त्यांचीं
भावंड यांज्या जन्मांच्या बर दिलेल्या कालपिक्षां जनीज्या नांवावर असलेल्या एका
भ्मंर्गात दिलेले काल जास्त भाह्य वारतात;:--शालिवाइन शके छ्क्ार्शे नव्वद । निदृत्ति
आनंद प्रगटले ॥॥॥ प्नाण्णवाच्या साहों ज्षानेश्वर प्रगटले। सोपान देखिले शाण्णबांत ॥ शा
नव्याण्णवाच्या साली मुक्ताई देखिली । जनी म्द्ृण केली मात त्यांनी ॥ ३॥

नया प्रंथायें नांव ' भावार्थदीपिछा ' अरसेंद्ी भाहे. ज्ञानेश्वरी हें नांव तिच्या कर्त्यावस्न
पडलें . भाहे. श्ञानेश्वरी ही श्रीमद्भ॒गवद्वीतवर टीका आह. अध्यात्म विपयाची ज्यांस
गोडी भाहे भशा लोकांत हा ग्रंथाच्री योग्यता फार भाहे. ._ बारकरी पंथाचे लोकांत ह्यास
फार मान भहे. शिवाय मराठी भापेज्या इतिद्वासाच्या इथ्टीनेंद्दी द्वा मेथ महृत्याचा भाहे ;
कारण श्राइतांतील मूल रूपे व कांदी भपश्रट झालेडीं रूपें हयांत आदित, एकनायानें दवा प्रंय
शुद्द केला; म्दणजें निरनिराव््यी पाठांतरें पाहून ज्ञानिश्रराचें हृद्यत कोणतें तें टरबून शुद्ध
केला. (श्रीशके पंधराशे साहोत्तरी। तारण नाम संवत्सरी। एक्ाजनाददनें अत्यादरी। मीता-
शानेश्वरी प्रति शुद्ध केटी ॥| १ ॥ प्रंथ पूवोच अतिशुद्ध्‌ । परी पाठांतरों शुद्ग भदद्ध । तो
'शोधूनियां एवंविय । प्रतिश॒द्ध सिद्ध ज्ञानखरी॥ २॥). द्वा प्रेथ शंके १९११ शा यपी लिहुन .'
पूर्ण झाला भम्ता उद्दिस तथा प्रथाचे भेवर्टी पुडील भोवीत आदि--शऊ बारा शर्तें बारोत्तरें ।
ते सीका केली शनिश्वरें । सद्दिदानंदबावा झादरें। लेसकु जाइला ॥.

5 ४. नवनीत

प्रकरण श्ञानिश्वराची मानी जातात; परंतु त्रिद्वानांमध्यें यासंबंधी एकबाक्यता
नाहीं. भक्तिफर, वैराग्यपर व ज्ञानपर असे ज्ञानेश्वराचे बहुत उत्कृष्ट अर्मग
प्रसिद्ध आहेत; परंतु हे अंग छिहिणारा क्नेश्वर जञनिश्वरीच्या कर्त्याहुन
निराक्ठा, भर्सेंह्दी जुनें एक मत थाहे. थ्याची वाणी सुर्स भसून उपमा,
रूपकें व दृष्टांत इत्यादि अलेकारांनीं गशी परिपूर्ण जाहे की, वर्ण्य अर्थ जसा
कांही वाचकाच्या डोन्यासमोर प्रत्यक्ष उभा राहतो, व त्याचें प्रतिपाद विषयाशी
तादात्य होतें. हा कब्रि जाकंदी येथें शके १११८ कार्तिक वय ८ स
'समाधिस्थ झाका.+

निइ्ृत्तिनाथ, सोपानदेव व मुक्ताबाई ांचें जन्मस्थान, जन्मशक ध दिवस
जआणि है समाधिस्थ झाध्याचीं स्थानें, मरणशक# व दिवस नवनीताच्या
मागच्या भाइत्तीत खालीं लिहिल्याप्रमाएें दिले भाहित :---
कवीचें नाव. जन्मशक घ दिवस. जन्मस्थान,
निशत्तिनाथ ..... शक्के (६९५ माध क्य १ «-« भाढंदी:
सोपानदैव .... शके ११९९ कार्तिक छुद्ध १५... #
मुक्ताबनाई -» शके ११०१ आखिन छुद्ध |... #

कव्वीर्य नांव, मरणशक व दिवस, समाधिस्थान,
निशत्तिनाथ. ---. शके ११२० पौष वद्य (६... ज्यंबकेश्वर-
सोपानदेव .... शके १२१९ वैशाख शुद्ध १६... सासवड-
' मुक्तानाई -.- शके १३२० वैद्याख वय ११ -.«. तापीनदीच्या
कां्ठी (मेहूण )
* जनेश्वरीची मापेच्या इृष्टीनें जु्न्यातील जुनी एकनायप्रर्व प्रत वि. का-
शाजबाड़े यानी संपादिलेडी ज्ञानेश्वरी (श- (८३१) बचून अनेक हस्तछिखितें
मिव्यवून संशोधित भशी रामचंद्र विष्णु माडगावकर यांची ज्ञानदेवी गाहे-

#या चार भावषंडांच्या समाधिकाठासंवंबीदी एकवाक्यता नाही. पांगारकर
शनेश्वराचा समाविकालू “शके १९१८ कार्तिक वय १३ शुरुवार ”” असा देतात. इतर
भावेशँचा समाविकाल त्यां्ी अ्सा दिला भादे:--निदत्तिताथ (श, १२१९ स्येष्ठ

१२); शोपानदेव (शव, १३१८ मार्गश्लीर्ष व. १३): भक्ताबाई ( श, १११९
मैदास घ. १९). भाव्यांनाही है नंवे जन्मस्त्थुशक मान्य दिसतात,

घानरेव ७

. रा. ग. हर्ष यांनीही ज्ञानेश्वरीचा पहिछा अध्याय शोघपूर्षक प्रसिद्ध केछा अहि-
(१९४७) याशिवाय कुंठे, आठल्ये, आगाशे, साखेरे,- मिंडे, वेकठस्व्रामी-
दांडेकर, बगैरे विद्वानांनीं संपादिलेल्या ज्ञानेश्वरीच्या प्रती भाहेत-

विदेष माहितीकरितां पहा :--महाराष्ट्र सारस्वत ( भा- ९ )--मांत्रे; मराठी
बाह्मयाचा इतिहास (खं. १ )--पांगारकर ज्ञानेश्वराचें तत्तज्ञान--शं- दा.
पेंडसे; ज्ञानदेव व ज्ञानेंश्वर--भारद्वाज ; ज्ञानदेवांचा कालनिर्णय--श्री- ७
मिंगारकए ज्ञानेश्वर्दशैन ( दोन भाग )-

शानिश्वरी
अध्याय १२ वा
ओब्या

जो सर्व मूतांचे ठायीं। द्वेपार्ते नेणगेचि कहीं' | आप-पढ" नाहीं।
चैतन्या' जैसा | १ ॥ उत्तमार्ते धरिजे | अधमातें अब्देरिजे | हैं कांहीचि
नेणिजे | बसुधा जेबीं ॥ २॥ कां* रायाचें देह चार! । रंका परीोतें'
गा? | हें न म्हणेचि ऋपातू | प्राण पं गा ॥ ३॥ गाईची तृपा हरूं ।
ब्याप्रा ब्रिप होऊनि मारूं | ऐसें नेणेचि गा करूं | तोय जैसे ॥ ० ॥ तैसी
सत्रविया: मूतमात्रीं | एकपर्णे जया मैत्री । झृपेसी धात्री*| आपण
जो | ५ [| आणि** मी हे भाष'” नेणे"*। माझें कांहीचि न म्हणे । सुख
दुःख जाणणें | नाहीं जया ॥६॥ वर्षावाव्रीण*' सागरु । जैसा जढ़े निर्मद* |
सैसा निरपचारु'* | रुतोपी जो |॥»॥ हें* ना**, तो आतडे | मज़ जीवाचेनि

१ कर्धी, २ स्वृद्यीय परदीय. ३ चलनवलनादिक ध्याप्रार जिच्या योगने चाट्तात
ती जीवनकला ज्याप्रमाणें सर्व जीवांमध्यें सारख्या सावानें रादते त्याप्रमाें ; (नैदन्या
मद चिच्छक्तीछा ). ४ अयवा. ५ हालवूं, चातवूं, ६ एशेस्ड़े, दूर. ७ टाकूं. ८ सर्चे,
4 पृष्वी (आधार ). १० अणसी ज्याला सता सुर्व्येच नाही ; ( माप मदद ० बोलें, )
९९ परन्यएटीवांचून, १३ पूर्ण मरहेला, १३ साधनावाचून, १४ इंतडेंच नाई,

< नचनीत

पा! । हेंही येथ थोकड' | रूप करणें'॥| ८॥ व्यापक आणि उदास * |
जैसें का आकाश | तैसे जयाचें मानस | सर्वत्र गा ॥९॥ संसास्व्यथे
फिट | जो नैराइयें” निबरदका£ | ब्याघा हातोनि सुटछा। विहंगमु
जैता ॥ १० ॥ जो आत्मठामासारिखिं' | गोमटें!” कांहॉचि तन देखे।
म्हणोनि भोग-विशेखें'* | हरिखेना जो || ११॥ आपणचि विश्व जाला |
तरि भेदभाव सहजाचि गेछा | क्षणोनि द्वेप न ठेछा | जया पुरुषा॥ १२॥
मैं आपुलें जें साचें | ते कल्पांतोही न वचे** | हें जाणोनि गताचें** |
न शोची जो || १३॥ वोखटें* का गोमें ५ | हैं कांहींचि तया नुमटे ६ |
राजि-दिवस ने घटे४ | सूर्यासि जेबीं ॥ १४ ॥ ऐसा बोधुचि केबछ ।
जो होऊमि असे निष्कछु*< | त्याहोत्ररी मजनशीकु | माक्षिया ठायीं ॥ १५॥ '
तरि तथारसें दुसरें | आम्हां पढियतें** सोयरें* | नाहीं गा साचोकार्रे)' |
तुझ्ी आण पांडवा* || १६॥ पार्थी जयाचिया ठायीं | वैपम्याची* बार्ता
नाहीं ॥ रिपु-मित्रां दोही | सरिसारेए पाडु* || १७॥| कां घरींचिया उजियेड
कराता ! प्रारखियाँ आंधार पाठावा। हैं नेणेत्रि गा पांडवा ) दीप
जैसा || १८॥ जी खांडाबया धाव घाली | का छावणी जैणें केठी | दोबां
एकचि साउछी । दक्षु जैसा ॥ १९॥ नातरी इक्षुदंडु । पाद्टितया5 गोड़ |
गाठ्तिया कड्डु|४ | नोहेचि जेवीं || २० | भरि-मित्री तैसा | अर्ज़ुना जया
भाव ऐसा | मानापमानी सरिसा | होत जाय ॥ ११॥ तिहीं ऋतूं"* समान |
जैसे कां गगन | पैसा एकचि मान | शीतोप्णीं जया ॥ २२ ॥ दक्षिण
उत्तर मारुता | मेरु जैसा पाण्डुसुता | तैसा सुख-दुःखत्प्राताँ'* | मध्यस्थु
जो ॥ २३॥ मसाधुये** चंद्रिका । सरिशी राया रंका | तैसा जो सकल्िकां |
-मूतां समु | २० ॥ अवैधिया जगा एक । सेव्य जैसे उदक | तैसे जयातें

१ सारखेफ्णाओं, अ्माणें,.. ३ उर्ेें, थरोडकें, ३ दृर्शंत देकन सांगणें, ४ सर्व महन
रादणोरें, ५ निरपेक्ष, अलिप्त. ६ सुकला, सुटछा. ७ निराशिनें, < टाकला,
* शआत्मझ्ञानाच्या श्राप्तीसारखें, १० चांगलें. ११ विशेष श्रकारच्या विषयांस्या
डपभीगानें, १३ जात नाहीं. १३ गेलेल्या विषयी, १४ वाईट, १५ मुंदर, चांगलें,
१६ उमयत नाएीं, मासत नादहीं, १० घड़े... १४ एकरहप, कल्करद्वित, शुद्ध
१९ आवदतें. २९० जिवलग, २१ खरोखर. २३ भर्जुना. २३१ भेदबुद्वीची.
२४ साइखी योग्यता, ३२५ परक्यांना,. २६ राखणारादा, ६७ चरकांत घादन
रस फाढणाराला, ३८ ऋतृंत, २९ सुखदु:लें भ्राप्त झा्ी असतों, ३० आल्द्वादकपणानें,

शॉन्दिवं -छ

तिन्ही' - लोक | भाकांक्षिती' ॥ २५ | ..जो ,निंदेतें ने घे | स्तुतीतें न
छापे | आकाशा न छगे | छेपु' जैसा ॥ २६) तैसें निंदे माणि स्त॒ति।

मान करूनि एके पांती* | विचेरे प्राण-त्ति! | जनीं बनीं ॥ २७॥ जो
* यथा तोखे | अ-नछामें न पारुखे' | पाऊसेंवीण न सुके । समुद्र
जैसा || २८॥ भाणि वायूति एके ठायीं। बिढार" जैसे नाहीं। तैसा न धरीच
कहीं“ | आश्रय जो ॥ ९९॥ हें विश्वच्ि माझें घर | ऐशी मति जयाची स्थिर |
किंबहुना चराचर |] आपण जाछा || ३० ॥ मंग यावरीही पार्था | माक्षिया
भजनी भास्था | तरी तयातें मी माथां | मुकुट करी ॥ ३१॥

अध्याय १३ वा
ओब्या

(हा ओब्या भगवद्वीतेंतीछ पुढील छीकावर माहेत--

अमानित्वमदंभित्वमहिसा क्षांतिराज॑वम्‌ ।

आचार्येपासने शो स्वेर्यमात्मविनिप्रहम ॥ . --शध्याय १३, ७,)
अन्मानित्व*--तरि कवणेही'" विपी्चे!* | साम्य!' होणें न रुचि*"|
संभावितपणाचें | वोझें जया ॥ १ ॥ आधिछेचि** गुण वानितां | मान्यपर्णे
मानितां | योग्यतेर्चे येतां | रूप गंगा ॥ २॥ तैं गजबजों** छागे** कैसा |
व्यांथें. रुंघठा'३ मृगु जैसा। का वाहीं? तरतां* बलसां।! | दाठला५
जेबी ॥ ३॥ पाथों तेणें पार्डे | सन्मानें जो सांकडे'० ; गरिमेतें।*
भंगाकडे | येबोंचि मेदी || ४ | प्ृज्यता डोढ्ां न देखाबी | स्व-कीर्ति
कॉर्नी नायकाबी | हा अमुका ऐसी नोहाबी"। से-चि** छोकां ॥ ५॥
तेथ सत्काराची के"! गोठी | के" आदरा देईर भेटी । मरणेसीं

९ शत्रु, मित्र, उदासीन है तीन किवा स्व, मृत्यु आणि पाताछ, ३ इच्छितात,
३ (कशाचाही) लेप, ४ (पंक्ती) भोछ्ौझा, ५थ्राण राहतील अ्ना प्रकारानें,
६ रसत नाई, इु.खी द्वोत नाह्टी, ७ राइणे, बस्ती. ८ कोडें, ५ आपल्या गुणांच्या
स्तुतीविषयी निरिच्छा. १० कोणत्यादि गोशीत हा भमुकाच्या यरोवरीया आह करते
मदणणे ज्याला भावडत नाहीं. ११ आहेत तेच. १२ घावरू छागते.. . १३ अडबिला,
१४ द्वार्तानी पोहून जात सता, १५ भोवन्यात, १६ सांपडला, १७ संस्‍्टांत पहली,
१८ मेंडिपणाला, १$ न ब्दावी, २० स्मरणच, २१ झोठची, कमी,

हि

सांटी' । नमस्कारितां |] ६॥ वाचस्पतीचेनि पार्डे | सर्वज्ञतां, तत
जोडे | परि वेडिवेमाजि दडे | महिमे भेणें | ७॥ चातुर्य ठपबी |
महत्त्व हारती | पिसेपण मिरत्री | जावंडोनी॥ ८॥ लछौकिकाचा उद्देगु* |
शात्धांवरी उबगु | उगेपणी'ं चांगु | आयी मरू! ||९ || जमें
अवज्ञाचि करावी | संबंधी सोय न घरावी+ | ऐसी ऐसी जीवीं।
चाड बहु || १०॥ मां असतेपण छोपो। नाम-रूप हारपो | मज झर्णे
वासिपो' | भूत-जात' || ११॥ अनदंभित्व*--तरि अदंभित्व ऐसे |
छोमियाचें मन जैसे | जिबु जाबो परे लुमंस | ठेविछा ठाबो१॥ १३ ॥
तयापरी किरीठी । पडिछाही प्राण-संकर्टी | परि सुन्कृत ना प्रकटी।
अंगें'" बोलें'० || १३॥ नाना" कृषिव्ध आपुर्ले । पांचुस्ती'* पेरिे । तैसें
झांकी निफजलें | दान-पुण्य ॥ १४ || वस्विरी') देह न पूजी'' | छोकतिं
न रंजी** | स्वधर्म धाग्ध्यजी'! | बांधा नेणे ४ | १५ || परोपकार न
बोले | नमिस्त्री अभ्यासिलें | न शके बिकूं* जोडिलें।* | स्फीतीसाढी | १६॥
आंग-मोगाकंडे | पाहतां कृपण आवडे” | येच्हतरीं घर्मत्रिपयों थोडें।
बहु न महणे ॥ १७ किंबहुना स्वःधर्मी थोर। अवसरों उदारु | आत्म-चर्चे!*
चतुरु। येन्हवीं वेडा || १८ || पं गा अ-दंभपण । म्हणितर्डे तें हें जाण ।
थातां आईक खूण | अर्हिसेची [|(९| अ-द्विंसा--तरि अर्हिसा बहुतीं पंरी।
बोढिली असे अवधारी" | आपुरास्या मर्तातरी । निरूपिी ॥ २० ॥ परि
से ऐसी देखा | जैशा 'खाँइनियां शाखा | मग तयाचिया बुडुखा** | कुंपुर
कीजे ॥| २१॥ कां बाहु त्तोडोनि पचव्रिजे*! | मग भुकेची पीड़ा राखिजे ।
की देऊष्ठ मोडोनि कीजे | पीढि'* देवा ॥ २९ || तैसी दिसाचि करूनि
अहिंसा | निफजविजे हाऐसां | पें पू्-मीमांसा* । निर्णयो*! केछा ॥२३ ॥

१ मरोबरी, ३ क्टाटा, भीति. ३ उपेक्षा, बंध. ४ कादी न करितां स्वस्थ
ग्संण्यात ज्याचा भर शाहे. ५ रूव्॑ध्याशी मिद्धन रात नाहीं, . ६ आ्राणिमात्र मला
कदायित्‌ मिद्दील_ते_न्‌ मिवोत. ७ भ्रांत एक व बाहेर एक कषरसे न बागणें-किंवा

“छोकांकरितांच जिया फरण्याया स्वभाव .नसणें, < उघड क्रीत नाई, ९ टेव.
१० शापण _ स्वतः बोदन दाखबून... . ११ अथवा. १२ भाच्छादी, छपवून ठेवी,
९३ यादेखन थार्टमाट करीत नाही. . १४ रंजदीत नाहीं. १५ भाप सदाचरण शापण
घोदन दारूवीत नाहीं. “१६ अतिपसाटी भाषण छंपादिलेसें ख्ची पालीत नाही,
१७ दिसे, घांदे, १८ धात्नशानान्या घाटाघाटीविपयों, . १९ एक. २० बुध्याला,
२१ छुंपण, ,. २३ ढछिजवादें, , ३३ आवार, २४ फरमकाटसंरंधी शंदांने
डर्यात मियारण केले भादे झसा सैमिदीनें केला प्रंय त्यांत, २५ निर्षय,

ज्ञानदेव लर्ु

जे अन्वृष्टीचेनि उपद्रवें | गादछे' विश्व आधतें | म्हणीनि पर्जन्येष्टी' कराने।
नाना याग ॥ २४ || तंत्र तिये इष्टीचिया घुडीं। पश्यु-हिंसा रोकडी | मग
अ-हिंसेची थडी' । कैंची दिसे ) २५ || पेरिजे नुसधी* हिंसा। तेथ उगवेछ
काय अ-हिंसा | परि नवछ बापा घिंचसा”। या याज्षिकांचा |] २६॥ माणि
आयुर्वेदु* आाघवा | तो याचि मेहरा" पांडवा। जे जीवाकारणें करावा।
जीव-धातु ॥ २७॥ नाना-रोगें ग्राह्लढी* | लोव्टतीं भूतें* देखिलीं | ते
हिंसा निवाराबया केठी । चिकित्सा'” पें || २८ ॥ तंब ते चिकित्से पहिले'!॥
एकाचे कंद खाणबिले | आणि एका उपडबिलें | सममूल्ठी स-पत्री ॥ २९ ॥
एकें भाडमोडबिली'* | अ-जंगमाची'* खाल'* काढविली | एके गर्मिणी'*
उकडबिलीं | पुठामाजी'४ ॥३०)॥ भहो वसर्ती* घबव्ारं।* | मोडूनि केढीं
देब्होंरे | नागऊनि बेष्हांरे" | गवादी** घातढी ॥ ३१ | मस्तक
पांघुरविद्ध | तंत्र तब्ठबर्टीं उघडडें पडिलें | घर मोडोनि केछे | मांडव पुढ़ें ॥३२॥
नाना पांबरणें | जाढूनि जैसें तापणें" | कां जालें आंगशुर्णे ।
कुंजराचें | ३३६ || नातरि बैल विकूनि गोठा | पुंस** छात्रोनि*"
बांधिजे गांठा* | इया करणींरे की चेष्टा' | काइ हंसों || ३४ ॥ एकी
धर्माचिया बाहणी** | गाक़ूं भादरिलें पाणी | तंत्र गाव्ठितया*! जाह्ाव्वणी*$ |
जीत्र मेठे || ३१५॥ एक न पचवितीचि कण | इये हिंसेचिये भेण*९ |
तेथ कदर्थछे** प्राण । तोचि हिंसा ॥ ३६ || ऐसी द्वे अवधारी । निरूपिती
परी | आता यात्री ॥ मुख्य जें गा॥ ३७॥ तें स्त्र्मत बोलिजेल |
अ-हिसे रूप कीजैछ | जिया** उठछिया** आंतुढ* | ज्ञान दिसे ॥ ३८ ॥

१ पीडलेलें, २ पाऊस पडावा म्ह॒पून केठेले यश्षयागादि (पर्जन्य+इष्टि ). ३ तड,
४ मुसती, ५फार इच्छा, उत्साह. ६ वैयशात्न, ०७ मार्गीचा, दिशेकड़े,
< पिड्छीं, पोच्छीं, ९६ प्राणी, १० ओऔषधाची योजना, ११ भरंभी. १२ तोहन
साफ केली. १३ शक्षादी साल... १४ विंचू बर्गरे श्राणी सर्भ अस्तां तद्धन
त्यांची भौषधांत योजना करितात त्यास अनुल्यन हैं लिट्ठिलें भाहे, १५ खालीवर
धांकण पाद्न; (पायाठा बाकचवडा वगरे झाला अप्ततां त्यावर गाभग चेग्कुष्टी
बांधितात, त्याला भजुरक्षत ही भोवी आहे). १६ राह्म्यारवी परें, मपिरें,
१७ स्यापारी. १८ अफ्सन्न, १९ शेझुत यसमें, २० पोपट. २१ हारून लायून,
३२ पिंअरा, २३ हा कहंष्यगोटी फिंवा यद्य, २४ संप्रदायात्रमाणें, २५ गाव्ण्याब्या
पल्ाच्या. २६ भासानें, २७ कणांमध्यें जीवनशक्ती आद दिया नाथ होईछ छा
भीतीनें, २४८ प्रासछे. २९ जी अर्दिता उत्पन्त पाली ध्सतां, ३० आंतसे,

श्र नवनीत

परि ते अधिष्टिलेनि' अंगें' | जाणिजे आचरतेनि* बागें* | जैसी
कसवटीचि सांगे। वानियातें' ॥ ३९ ॥ तैसें ज्ञान-मनाचिये भेटी--।
सर्रितींचि अन्दिसेचे बिंव! उठी" | तेंचि ऐसे किरीटी | प्ररिस
आता ॥ ४० ॥ तरि तरंग नोलांडितु” | छहरी पाये न फोडितु |
सांचलु" न मीडतु | पाणियाचा ॥ ४१ ॥ बैगें जाणि छेसां" | दिठी
घाढनि आंबिसा* | जल्हीं बकु जैंसा | पाउल सुये'॥ ४२॥ कां
कमक्रावरी श्षमर | पाय ठेविती हक्ु॒ुवआर'” | कुचंत्रेंढ'* केसर | इया
, शंका | ४३ ॥ तैसे परमाणु** पांगुंतछे'१| जाणूनि जीव सानुले ** | तेथ
कारुण्यामाजि पाउलें | रपबृनि** चाले** || ४४ || ते वाट छपेची करितु ।
ते दिशाचि स्नेहमरितु | जीवां तक जांधरितु | भाषुठा जीवु ॥ ४५॥
ऐसिया जतना। चाछणें जया अ्जुना | हैं भनिर्वाच्य परिमाणा' |
पुरिजेना/ || ४६॥ पें मोहाचेनि'* सांगडें | छासी'" पिलीं धरी तोंडें |
तेथ दांतांचे आगरडे'* | छागती जैसे | ४७ || का स्नेहाकू माये।
तान्हयाची वास** पांहे | तिये दिठी** भाहे। हल्ूबार" जें | ४८ ॥
तैसैनि मार्दबें पाय | भूमिबरी न्यसीतू*' जाय*'| छागती तेथ होय।
जींबा सुख ॥ ४९ || ऐसिया रुषिमा** चाठतां | कृमि कीटक पांहुसुता |
देखे, तरि माधौता | हछृचि निवे ॥ ५०॥ मुंगिये मेरु नोटांडबे ।
मशका सिंधु न तखे | तैसें भेटाठिया न करंबे | अतिक्रम' || ५१ ॥
पृढां स्नेह पाझरे | मार्गों चारृती अक्षेरें | शब्द पारी अवतेरें |
कृपा आधी || ५२॥ तंत्र वोडणेंचि नाहीं। बोढों म्हणे जरी कांहीं।
तरि बोह कोणाही | खुपैछ का ॥ ५३॥ बोछतां अधिकहि निये।
तरि कोणाही वर्मी न छगे | आणि कवणासि न रिवे | शका मर्नी ॥ ५४ |
पैसे साच** भाणि मबा€** | मितर्ें* जाणि रसाछू | शब्द जैसे कछ्लोक् |

4 ती 'अ्दिसा अंगों धाणली असतां. ३ आचरणाज्ष्या मार्गनें, ई कसाला,
४ स्वरूप दिसूं छागतें. ५ न श्रीलांडतां, ६ स्थिरता, ७ फार जपून, ८ भामिपाकडे,
५ ठेवितों, . १० फार इछू. ११ चिरंठेठ... १२ परमा्षूों आच्छादिलेले,
१३ अतिशय छद्धात,. १४ फार जपून चालतो, १५ त्याचें ममताक्ूपणाचें बैन
बोदून' दाखवितां येत नाहीं व तें किती आहे हैं मापतां येत नाद्दी मदणजे किती मोठे
श्राहे हैं कछत नाई, १६ छोमानें, प्रीवीनें, १७ मांजरी. १८ अपकुच्या, कहें, टोंडे,
३६ बाद... २० तिच्या इशठीमध्यें जसे कासण्य दिघून येतें से हैं कासश्य., २१ टेबीत
खारूतो, २२ दृद्दइह्ू.. २३ अनादर, उलँपन, ३४ सत्य व स्रदु, २५ मोजके, परिमित,

शानदेव १३

अमृताचे ॥ ५६५) अवयवब भआणि शरीर । हैं वेगव्ठालें काय की । की रस
भाणि नीर। सीनानीं' आश्री | ५६ ॥ म्हणौनि हे जे सर्व | सांगीतले
वाह्ममाव' | तें मनचि गा सावयव। ऐसें जाण ॥ %७॥ जें बीं भुंई
खोविलें* | तेंचि वरी रुख जाहलें | तैसें इंद्रिय-द्वारा फांकलें।
अंतराचि | ५८ || पें मानसींचि जरी | अ-हिंसेची अवसरी' | तरि कैंची*
बाहेरी" | बोसंडेछ" || ५९॥ वांचूनि* मर्नींचि नाहीं | तें वाचेसि उमटेल
काई। वीजेंबीण भूई | अंकुर मसे ॥ ६३०॥ म्हणोनि मनपण जैं मोडे | तैं
इंद्रियां आधीचि उबडे*। सूत्रधारेंबीण साइखडें'" | वाबो'' जैसे ॥ ६१॥
उगमौंचि वाक्ूनि जाये। तें वोधीं कैचें बाहे। जीबो गेलिया भाहे | चेष्टा
देहीं ॥ ११) तैसें मन हैं पांडवा । मूक यया इंद्विय-मावा ) हँचि राहदे'*
भाघता | द्वारी इहीं || ११५॥ परि जिये वेल्े जैंसें | जें होऊनि आंत
बसे | बांहेरि ये तैंसें | व्यापाररूपें || ६०॥ याढार्गी साचोकोरें | मर्नी म-हिंसा
थांबे'* थोरें* | जैसी पिकलीं** हुती' गादरें!* | बोभात*० निधे || ६५ ||
» पैसे दयाद्ुत्य भपुर्ें | मनें हातापायां* आणिले'४ | मग॒ तेथ
उपजविलें | अ-द्विंसेंतें ॥| ६१६ ॥ या कारणें किरीटी। इंद्वियांचिया गोठी [
मनाचियोचि राहाटी | रूप केले || ६७॥ ऐसा मनें देह वाचा | सर्व
संन्यास** दंडाचा** | जाछा ठायीं जयाचा। देखशीठ॥ १८॥ तो जाण
वेल्हा ० | ज्ञानाचें वेठाउ& ** | हें असो निखक | ज्ञानाचि तो ॥ ६९ ॥
क्षांति-म्हणे * उन्मेप-छु-छोचना** | सावध होई भर्जुना | करूँ तुज
ज्ञाना | पोछखी आता || ७० ॥ तरि ज्ञान गा तें येथें | वोटख तूँ
नियतें'। | आक्रोशेंवीण *६ जेथें | क्षमा मसे ॥ ७१ || अग्राध सरोबरी |
कर्माछणी जियापरी | कां सदैवांचिया** घरी। संपत्ति जैसी ॥ ७२ ॥ पार्था
तेणें पाड़ें । क्षमा जयातें बाढे | तोही*< छक्षे तें** फुड़ें | लक्षणर<
सांगी ॥ ७३ ॥ त्तरि पढियंतें छेणें | अंगीं भाव जेणें* | घरिजे, तैर्ति

22 कक 2-28 ल रत 20822. कल ल-> दी गे अपड लक. लिक शिजजी जज

९ निश्चयानें. २ बेगछे वेगछे. ३ बाहेरील वागणुकीचे प्रदार, ४ पेरिलें,
५ एक्ष, झाट. ६ प्रतिबंध, हरकत; (पाठा०) अनवसरी, ७ बादेर कशी
येईछ, ८ शिवाय, ६ रिकामें, ध्यय, ३० कब्युन्नी घाहुलें. ११ ब्यर्थ,
१३ व्यापार करितें, १३ पूर्ण स्थिरावते. १४ पिकलेल्या फ्यांचा बंगरे, १५ सुवास,
१६ आापण होऊम. १७ बोसाट करीत. १८ ्यास भाकार दिला, १ त्रिदंढी संन्यास,
३० विस्तृत, झावह्तें, २९ घर, २२ सर्व, ३३ छाचा भध्याहत कर्ता ' हष्ण ?,
२४ आानरइंष्टि भाद्दे ज्याठा झा, २५ सरें, २६ दुःखाबांचून, २७ भाग्यवार्नाज्या,
३८ क्षनाझ्रेश क्षमायुक्त पुरुष पूर्ण मात बेईल ते छक्षण स्पष्ट सांगतों: २६९ जया झाबरीनें, ४

र्‌४ नवदीत

साहणें | सर्वेचि जया ॥ ७४ | त्रित्रिध' मुख्य जराथबे ।“उपद्राचे'
मेठ्ठवै | वरि पडड़िया नव्हे | वॉकडा जो || ७५॥ अपेक्षित पावे।
तैं जेणें तोपें मानवे | अनपेक्षिताहि करे | तोचि मान || ७ई॥ जो
मानापमानातें सादे | सुख-दःख जेय सामाये*। निंदा-स्तुत्ती नोहे ।
दुःखंड' जो ॥ ७७ || उन्हाक्ेनि जो न तापे। हिमबंती' न कांपे।
कायसेनिही” न* वासिपे' | पातछेया” | ७८॥ स्व-शिखरांचा भार।
नेणे जैसा मेरु | कीं धरा यज्ञ-सूकर८ | वोहें न म्हणे || ७९७॥ नाना
चराचरी भूतो | दाठणी नब्हें क्षिती | तैसा नाना दंढ्न-प्राप्ती" । घामेंजेना
॥ ८० ॥ घेऊनि जछाचे छोठु | आलिया नदी-नदांचे संघादु " | करी
वाड* पोठु | समुद्र जेबीं॥ ८१॥ तैसे जयानिया ठायीं। न साहणें
कांहीचि नाहीं | आणि साहतु"* ऐसेंही | स्मरण नुरे ॥ ८२॥ शरीर
जें पातढें | तें करूनि घाठी आपुछें | तेथ साहतेनि" नवलें'३ |
घेपिजेना' || ८३ ॥ हे जनाक्रोश* क्षमा'* | जेथ आधी प्रियोत्तमा।
जाण तेणें महिमा | ज्ञानासि गा॥ ८४ | तो पुरुष पांडब्रा । ज्ञानाचा
ओलछावा | भातां परिस आजबा | रूप करूं: ॥ ८५ ॥ आर्जव “रे
मार्जब तें ऐसें | प्राणांचें सौजन्य"* जैसे | आवडतयाहि दोपें" | एकाचि
पैंगा॥ ८६॥ कां तोंड पाहूनि प्रकाशु | न करी जेबीं चंडांशु | जगा
एक 'अवकाशु । आकाश जैंसें | ८७॥ तैसें जयाचें मन | माणुसाप्रति
आन"*< आन*< | नोहे आणि' चर्तन | ऐसें थे तें || ८८॥ जें जगचि
संनोव्ठरथ** | जगेंदी जुनाट सोयरिक | आप पर है भाख*" | जाणणें
नाहीं ॥ ८९ || भल्तेणेंसी मेछु" | पाणिया ऐसा ढाछु** | कवणे ब्रिपीं

, आइछ'* | ने,घे चित्त ॥ ९० || वॉरेयाची** धांत्र | तैसे सर -भाव।
१ आधिदेविक (देवतेज्या क्षोभापासून होगारा ताप--जसा बीज पढणें, सात
ओेडे, ६० ), आ्यात्णिह--मलाल्या छोमाणाएूनत किबा: शरीस्येगावारून दोशर
ताप इ० ); शाणि क्राधिभीतिक--६ एयिव्यादि पंचमद्ाभूवाँक्या क्षोमापामून द्ोणारा

- ताप“--धरणी#ंप ३० ): असे त्रिविध ताप. २ समाव््े जातें. मे इु्ंगलेखा,
" ७ दिवव्यांत,.. ५ कशानेही, ६ मीत नाहीं. . ०अआप्त झालेल्यास, ४८ वगाद
अवतार. - ६ सुखदुःादि दूंद्रांच्या आप्तीनें. १० समुदाय. ११ मोठें. १३ सहन
करितों., .. १३ सदन केल्यावहलच्या भाषयनिं शुंडाबछा णात नाई, मदणजे ज्याला

सहन केल्याबदछ आश्चर्य वाटत नादी, १४ दुःखावांचून धांति, १५ कापव्यरादित्य,
सहब्यगा,/ 5६ प्रीती,.. १७ उद्देशानें, “१८ निएनियर्कं, “१९५ भोव्लायें,

२० बोलें, २१ संगति. २२ रीठ. २३ धझड़यद्या, २४ वान्याची,

शानदैव श्ष्‌

शंका आणि हांव'] नाहीं जया | ९१ ॥ मायेपुदें बाल॒का | रिगतां
: नाहीं शंका | तैसे मन देतां छोकां। नाठोची*-जो ॥ ९५९१॥ फांकलियाएँ
इंदीबरा | परिवर नाहीं' धनुर्भय | तैसा कोन-कोपरा | नेणेचि जो ॥९%३ |
चोखाकपण" रनाचें। र्मावरी 'किरणाचें। तैसें पुठां मन जयाचें-। करणें
पाठी ॥ ९४ [| दिठी नोहे मिणधी' | बोछणें नाहीं संदिग्धी” | कवर्णेंसी
हीन-बुद्गीट । राहादों नेणे ॥ ९५ ॥ दाहाही इंद्रियें प्रांज्ठें*। निःप्रप॑चें।*
निर्मल | पांचही'' पाट्व" मोकल्छे | आठही पाहर'* ॥९६॥ अमृताचि धार ।
हैसें उजू अंतर। किंत्रहुना जो माहेर | या चिन्हा्चें | ९७॥ तो पुरुष
सुभटा। जार्जबाचा आंगवठा** | जाण तेयेंचि घरटा'* | ज्ञानें केटा || ९८ ॥
आचार्योपासन ( गुरुभक्ति)--आता यावरी | गुरु-भक्तीची परी । सांगों
गा अबधारी | चतुर-नाथा ॥ ९९ ॥ तैतें सब्राह्य'ः आपुछें। जेणें गुरु-कुछों
बोपिलें | आपणा पैं केलें | भक्तीचें घर | १०० ॥ तिये कडोनि येतसे
वार । देखोनि धांगे सामेरा | आडपंडे'$ महणे घरा | बीजें!" कौजो ॥ १०१ ॥*
परी गुरुआज्ञा धरिलें | देह गांवी असे एके | बांसरुवा** छाले | दायें
जैसे ॥ १०२ ॥ म्हणे के हैं बिसडें)५ फ़िटेड*९ | कै तो स्वामी भेटैल |
युगाहूनि वाडिठ*' | निमिषर मानी | १०३ ॥ ऐसिया गुरुआमी्चे आलें.।
का स्थयें गुरुंनीचि घाड़ेलें | तरी गतायुष्या जोडलें | भायुष्य ' जँसें
॥ १०४ || कां मुकतेया अंकुरा | बरि पडिलिया पीयूष-धारा। नाना
अल्पोदर्कीचा सागर | आठा मासा || १०५ ॥ नातरी रंकें निधान देखिलें।
कां आंधर्ेया डोछे उघडले | भर्णयातिया* आंगा आहें। इंद-पद
॥ १०६ | तैसा गुरु-कुर्ली चेनि नांबें || महा-सुर्खे भति थोणे। जें कोर्ेदी'*े
पोटाल्बे* | आकाश का ॥ (१०७ ॥ पैं गुरुकुछीं ऐसी। आवबडी जया.
देखसी | जाण ज्ञान तयापासी | पाइकी*! करी ॥ १०८ ॥| [अर्चन[--कां-
चैतन्याचिये* पोवत्टी-] माजि भानंदाचिया राउव्टी | श्री-गुरुढिंगा* दाल्दी ** | ,

* $ इच्छा, २ विचार करीत नाहीं, ३ एलेलेल्या, ४ गुप्त ठिक्वग, ५ श्रड्माश्चितपणा,
€ ओश छठेली,. ७ संशयात्मक,.. ८ हा नीच भद्दे करा समजुतीनें,. ९ सरछ,
१० विषयांदिषयी विमुख, ११ अँतःकरणपचरु--अंतःकरण, मन, जित्त, बुद्धि, भहदँकार,
१३ अहर, १३ स्वरुप किवा सूर्ति, १४ ठिकाण. १५ अंतर्याद्य ( झरीर ये मन ). -
१६ नमस्कार घाठितो,. १७ आगमन, , १४ बासराला, १९ पेड, २०७ सुदेल, .
२१ मोठे,. ३३ भिक्नान्याब्या, २३ झावर्डनें. २४ आलियातें.. २५ चाररी,
२६ शानाच्या, २७ थीषुस्सर लिंग (मद्रादेवाचें) त्यास, , २८ घाडी, हि

+

श्द्द नवनोत

ध्यानागृता | १०९ || उदैजतां बोधाकों | बुद्बीची' डाकर सालिकार |
भरोनियां भ्यंबका | छाखोडी वाहे॥ ११० [| ' कारू-शुद्दिए त्रिकांछी? [-
जीवदश' धूप जाब्ठीं | ज्ञान-दीपें वो | निरंतर | ((१॥ सामरत्याची*
रस-सोय' | अखंड अर्पित जाय | आपण भराडा" होय | गुरु तो छिंग॥ १११४
[सख्य]--एकाधिये वेल्े ! गुरु माय करी भाव-बढ्ठें | मग स्तन्य-सु्ें* ठीछे |
अंकावरी ॥ ११३ || नातरी गा किरीटी। चैतन्यन्तर-तब्यवर्ठी | गुरु धेनु
आपण पार्ठी | बत्स होय ॥ ११४ | गुढ-कृपा-स्नेह-सलिढौं | भापण होय*
मासो्ी | कीणे एके वेव्टीं | हँचि भावी || ११५ ॥ गुरुकृपामताचें वडप'।
आपण सेवाजत्तीचें होय रोप। ऐसेसे संकल्प | बिये मन ॥ ११६ ॥
चद्लु-पक्षेंबीण | पिछ्ू होय आपण । कैसे पैं अप्रारप्ण | आबडीचें ॥ | १७॥:
गुरुतें पाक्षेणी करी | चारा थे चांचूवरी' | गुरु तार, परी । भापण'
कास ॥ ११८॥ ऐसे प्रेमाचेनि थावें | ध्यानचि** ध्यानें! प्रसवे |
पूर्ण-सिंधू हेलावे!' | फुटती जैसे | ११९ ॥ किंबहुना यापरी | श्रीगुरू
मूर्ती बंतरीं | भोगी, जाता जवधारी | बाह्य सेवा ॥ १२० ॥| [दास्य]--तरि
जीवीं ऐसे आवांके'* | महणे दास्य करीन निरके ) जैसेनि गुरु कौत्॒के ।
माग म्हणती ॥ १२१ ॥ तैसिया साच्या उपास्ती" | गोसावी'+ प्रसन्न
होती | तेथ मी ब्रिनंती | ऐसी करिन ॥ १२२ ॥ म्हणेन तुमचा देवा )
परिवार जो आधवा | तेतुर्ली रूपें होआत्रा'" | मीचे एकु ॥ १९१३ |
आणि उपकरती'* श्षापुर्री | उपकरणें आयी जेतुलीं | माश्नी रूपें लेतुर्ली |
होआबी स्वामी ॥ १३४ || ऐसा मागैन वरु। तेथ हो म्हणती श्री-्गुरु |
मंग तो परिवार | मीचि दोईन ॥ १२५ | उपकरण-जात सकल्िक | तें
मीचि द्वीईन एकैक | तेब्हय) उपास्तीचें कौतुक | देखिजैंठ ॥ १२६॥
आपुडिया गुणांचीं छेणी | करीन गुरुसेवे स्वामिणी | हैं. असे; दोईन
गवसणी" | गुदभत्तीसी ॥ १२७ ॥ गुरुस्नेहाचिये दृष्टी | मी पृथ्वी होईन
तब्यर्टी | ऐसिया मनोरघांचिया सुष्टी । बनंता रवीं ॥ १९८॥ रूणे

“३ घ्यानरूप भद्त (उदक ).. २ धुद्धसत्त्वयुण जी धुद्धि द्वीव ढाछ, २ तिन्दी
शुद्ध कार्बी, '' ४ जीवत्वहप, ५ ऐक्याची, ६ प्राक किया पद्ान्न,.. ७ गोसावी,
पुजारी, * ८ स्तनांतीव दूध पिण्याच्या झुखाने, / ९ बृष्टि,.. १० चॉँचीनें,
३९ पूर्णत्वानें, बढाने, १३ पुष्ड्छ छ्यानें, १३ छाटा.. १४ डुरुप घरतो.

' ३५ भक्तीनें., ३६ गुर, ३७ व्दावा, १८ उपयोगायीं, १६ भान्छादन, पिद्ववी,

शानदेच ह्छ

श्री-गुरुचें मुवन | आपण मी होईन | भाणि दास होऊनि। करीन'। दास्य
तेथियें | १९९ ॥ मी ताट काढीन | शेज मी झाडीनः| चरणसंब्राहन' |
मीचि करीन || १३० || जंब देह हें अरसछ | तंत्र बोलगी' ऐसी. कीजैछ |
मग देहांतीरं नवछ । बुद्धि आहे ॥ १३१ | परि जीतु मभेछा न संडीं |
निमेष छोकां न धर्डी | ऐसेनि गणाबया* कोडी | कल्पांचिया' ॥ १३११॥
जो गुरुदास्थें छृझशु | जो गुरुप्रेमें सपोपु* । जो गुरु-बज्ञि निवास ।
आपणचि | १३३ ॥ गुरुसंप्रदाय-धर्म | तेचि जयाचे वर्णाश्रम |
गुरु-परिचर्या* नित्यकर्म | जयाचें गा || १३४ || गुरु क्षेत्र गुरु देवता ।
गुरु माता गुरु पिता | जो गुरुसेब्रेपरता | मार्ग नेणे || १३५॥ जयाचें
वक्‍षत्र | वाहे गुरु-नामाचे मंत्र | गुरुवाक्याबांचूनि शात्त्र। हातीं न
सिरे | १३१६ ॥| जया इये भक्तीची चाड । जया इंये विषयी्चे कोड" |
जो हे सेव्रेचांचूनि गोड । न मनी कांहीं॥ १३७ ॥ तो तक्त-कज्ञानाचा
ठावो । ज्ञाना तेणेचि आत्रो | हैं असो तो देवों | ज्ञानभक्त ॥ १३८ ॥
शौच ( शुचित्व )--महणे झुचित्व गा ऐसे | जयापाशी दिसे | आगमन
जैसे | कापुराचें ॥ ११९७ ॥ का रनाचें दब्दबाड़ें' । जैसे सवाह्म चोखर्ड |
आंत बांहेरि एके पार्डे | सूर्य जैसा ॥ १४० || बाहेरि कर्मे क्षाठुझा |
भीतरी ज्ञानें उजब्ठठा | इहीं दोहीं परी जाछा | पाखाव्वा'" एका ॥१४१॥
फिंबहुना यियापरी । वाह्य चोख अवधारी | आणि ज्ञान-दीप “अतरी,)
म्हणोनि शुद्धु ॥ १४२ || येन्हवीं तरी पांडुन्सुता | मंतर .झुद्ध नसतां, |.
बांदेरि कमे तों सर्वथा | बत्रिटंबु गा॥ १४३१ ॥ खत जैसा 'झगारिडा |
गांदब तीर्थी न्हाणिका | कहु-द्ुधिया माखिछा | ग़ुल्ठें जैसा ॥ १४४ ॥
पैसे कर्मी वरिचिंठेकडा '' | न संरे थोर** मोर्ले कुडा** | नब्हे मदिरिचा धडा।
पत्रित्र गेगें'* || १४५॥ म्दणोनि अंतरी ज्ञान ब्हार्वे | मग बाह्य छामेछ
स्वभर्तें | बरि ज्ञान कर्मे संमंबे । ऐसे के! जोड़े*१ ॥ १४६ ॥. ,यादागी
| ९ पाय रगइणें. २ सेवा. 3 देद्दादसान झार्े तरी गुरूची सेवा करण्याची त्याची
घुद्धि तशीच रादते हांत नवल कायई ४ कोव्यवधि कल्पपर्यत , जी लोक ट्याच्या
गुरुसेवेया काऊ मोजूं छागले तरी तेदत्या काछांत एक निमेषभरदी तो ब्यर्थ जाऊं देत
नाई हैं तात्पवें,. ५ पु... ६ शुदूची सेवा, ७ तकवा, ढोल, , ८ प्राप्ति, (पा०
शआंग, मन. ५६ घनवरट॒पणा, गव्‌ट्प्णा, भरीबपणा, १० निर्मेल्पणास, स्वच्ठतेस,
” ११ याहात्कारी.. १३.- ड्रीन पदार्थ -(कुझ) मोठ्या मोलानें जात . नाहीं.
१३ गगेमध्यें, १४ कोठें मिले! हि 8 28 2६ क 7057५
॥0६ ४४७ 8--2

श्द नवनीत

बाह्य भाग | कर्म घूतछा चांग | ज्ञानें फ़िटछा बग' | बंतरीचा॥ १४७॥
तेय मंतस्ाह्म गेलें | निर्मव्त्य एक जालें | किंवहुना 'उरलें।
झुचित्वाचि || १४८ || पाणियें हिरा न मिजे | आधी हरत्ू' न सिजे ।
तैसी विकल्प-जातीं न लिंपिजे | मनोद्ति ॥ १४९ ॥ तया नांव झुचिलपण ।
पार्थो गा संपूर्ण | हैं देखसी तेथ जाण ) ज्ञान असे | १५० | स्थेये
--भाणि स्थिरता साचें | घर रिघाली जयाचें। तो पुरुष ज्ञानाचें | आयुष्य
गा॥ १५१ ॥ देह तरी वरिचिछीकडेर | आपुलिया परी हिंडे ।'परी
वैसका' न मोडे | मानसाची ॥ १५२ ॥ का लछीभिया” दूरी जाये | परी
जीवु ठेवाचिये' ठाये' | तैसा देह चाव्यतां न होये | चछ चित्ता ॥ १५३ ॥
जातया अश्रांसबें | जैसें जाकाश न घंत्रे | श्रमण-चक्रीं" न भंबे* | ध्रृव
जैसा ॥ १५४ || परांधिकाचिया" येरझ्ारं- | सर्वे पंथ न चले धलु्धरा।
का नाहीं जेविं तरुवरां | येणें जाणें || १५५ ॥ तैसा चकृण-बत्ठणात्मकी |
असोनि ये पांच-भौतिकी'" | भूतौमी!! एकी | चत्लीजेना ॥ १५६ ॥
वाहुटोव्गीचेनि बल्ें | पृथ्वी जेत्रीं न ढब्ठे | तैता उपद्रव-्उमाल्ठे!* | न छोटें
जो ॥ (५७ ॥ दैन्य-दुःखीं न तपे | भय-शोकी न कंपे ! देह-मृत्यु न
चासिपे | पातठेनी ॥ १५८ ॥ भाकाश हैं बोसरो'* | पृथ्वी वरि * विरो |
परि नेणे मोहरों'! | चित्त-वृत्ति ॥ १५९ || क्षीरा्णबाचिया कल्लीव्डी |
कैंप नाहीं मंदराचत्ठीं । माकाश न जब्े जाकीं | ब्रणबैयाच्या || १६० |॥
पैशा आया गेल्या उर्मी | नव्हे गजबज मनोधर्मी | किंवहुमा पैर्य-क्षमी"* |
कल्पांतींदी ॥ १६१॥ हें स्थैर्य निधरडें'" | जेय अंगें जीबें जोड़े।
तें ज्ञानाचें उधर | निधान साचें ॥ १६२ || जात्म-विनिग्रह--भाणि
इसाढ्ु!* जैसा घरा | का दंदिया** हतियेरा | न विसयें भांडारा | हुब्धकु
जैसा ॥ ॥१६३ ॥ का एकछौतिया** बाव्लका। बरिपडौनि*'' ठाके
अंबिका | मछुत्रिषीं मधु-मक्षिका | ठोमिणी जैसी ॥ (६४॥ भजुना
जो यापरी | अंतःकरण जतन करी | नेदी उमें ठाकों द्वार्ी।

हिल मल अं

' '१ कलंक, ९ सडा, दगड़, ३ याद्यात्कारी, ४ आत्मस्वस्यी पडलेली बैठक.
५ छोसी पुरुष. ६ टेब्याजवब पुत्र राहतो. ७ फिरणान्या नक्षत्रमंडछांत, < किरे.
९ यादसराच्या, १० हा पंचमहाभूतात्मक सृष्टीत... ११ पंचमद्दाभूर्ताब्या एकादी
वबिकारानें. .. १३ उपदवांब्या छोटानें, . १३ नाश पावो.. १४ अथवा, शिवाय,
शआोणखी, १५ मा्मे फिरए्यास, १६ पैये शाणि क्षमा हांतीं युक्त... १७ बछकट, ,
१८ द्रद्वाराक्षस, १९ योद्धा, ३० एकुछला, २१ जवक होऊन,

शानदेव ह श्ष्

इंद्रियांच्या ॥| १६५ || जगा अंतःकरण-निग्रहो जो । तो हा हैं जाणिजो |
हा भाथी तैथ विजो' | ज्ञानाचापैं ॥ १६६ ॥ [इंद्रियाय-बैराग्य ) ( त्रिपय-
वैराग्य )-आणि विपयांत्रिखीं | वैराग्याची निकी | पुरवणी* मानसीं की |
जिती” यायी | १६७॥ वमिलिया अन्ना। छाछू न॑ घोंटी रसना।
अंग न सूये! आलिंगना | प्रेताचिया || १६८॥ विप खाणें नागवे' ॥
जलते घरी न रिघवे । व्याप्र-विवर न वचवे* ] वस्ती* जेबी ॥ १६९ ॥
घडाडीत* छोहरसीं | उडी न घलवे जैसी । न करे उसी।
अजगराची ॥ १७० | अझ्जुना तेणें पादें | जयासीं त्रिपयवातोी नावडे |
नेदी इंद्रियांचिति तोड़े । कांहीचि जायों ॥| १७१ | वहु योगाम्यासी हांव।
विजनाकडे धांव | न साहे जो नांव । संघाताचें )] १७२ )। नाराचांचीं०
आंयरणें | पय-पंकी!! छोछणें | सैसें छेखी भोगणे । ऐहिकींचें।१ ॥ १७३ ॥
म्राणि स्वर्गातें मानसें | आइकोनि मानी ऐसे | करुहिले'* पिशित''* जैसे |
खानाचें गा॥ १७४ || तें हैं विषयनैराग्य | आत्म-छाभाचें भाग्य |
येणें ब्रह्मानंदा योग्य | होती जीव ॥ १७५ ॥ ऐसा उभयभोगीं जरा )
देखसी जेथ बहुवसु | तेध जाण राहिवासु | ज्ञानाचा तूं ॥ १७६ ॥
[सम-चित्तत्व |--महा सिंधु जैसे । प्रीप्मवर्पी'ः सारिसे। इश्ानिष्ट सैसे।
जयानिया ठारयी || १७७ || कां तिन्ही काछ होतां | त्रिधा नब्दे सविता |
तैसा सुखदु्खी चित्ता | भेदु नाहीं॥ १७८॥ जेथ नमाचेनि पा |
समता न्‍्यून न पंडे | तैथ ज्ञान रोकड़ें | ओठख तूं ) १७९ ॥

१ विजयो, ३ विषयांविपयी, ३ पुरवठा, ४ जिवंत, ५ पाछीत नादी.

६ न रुचे, (पाढा०) नांगबवे. ७ जावबे, ८ रादण्यात,._ ९ रसरशीत
१० थाणांतजी. ११ पुवाच्या चिसलांत, १२ इदलोकोर्े, १३ कुजलेडें, १४ मांस,
११५ उन्हाव्य व पावसाछा यांमिध्ये, हैं

१२ *. नवनीत

कैछासीचा शिव पूजितस तुजछा | धंवोनि मजछा भेटी देई ॥ ३ ॥
गहिंवरुनि नामा बाहतो बिहछा | धांबीनि मजछा भेटी देई | ४॥
न (७)
चक्रब्राक पक्षी बियोगें बाहती। जालें मजप्रती तैसे गातां ॥ १ || '
चुकछीया माय बालछकें रढती | जालें मजप्रती तैसे आतां॥ ३॥
वत्स न देखतां गाई हंबस्ती । जाएें मजप्रती सैसें आातां॥ १॥
जीवनावेगढठ मच्छ तत्ठमव्ठती । जाहें मजप्रती तैसें आता ॥ ४ ॥
नामा म्हणे मज वाटे ऐसें चित्ती | करितिसे खंती फार ठुझ्ी ॥ ५ |
(९) *
काय माझा भातां पाहतीसि अंत | येई वा धांवत देवराया॥ १ ॥
तुजबीण माझ्ने जीवासि आाकांत | येई वा धांबत देवराया ॥ २ ॥
असे जरी काम भेटीनियां जाबें | धांत्रीनीया यार्वें देवरराया॥ ३॥
ये रे ये रे देवा नामा तुन बाहत | येई बा धांवत देवराया || १॥
(९)
युगा ऐसे पद तुजत्रिण जाय | पाहतोसि काय अंत माज्ञा॥ १॥
कोमतछ द्ूदय तुझें पंढरीच्या राया। कठीण सखया कैसे केले ॥ २ ॥
ब्िचारिशं चित्ती दुर्लभ हरि-हरां | कैसा जाऊं घरा रंकाचीया॥ ३॥
अंगीकारावरी अब्हेराची मात । नोंहे हैं उचित देव-राया॥ ४ ॥
मार्गें जे जे आरछी' केटी बासुदेवा | उदारा केशवा पुस्त्रीछी ॥ ५॥
नुपेक्षिसी ऐसा चित्ती हा भरंबसा | आशेचि निराशा जाली आर्ता ॥ ६॥
वांचीनियां दुःख भोगातें रे आता | प्रा्णांसी मूकतां तेंचि भछें || ७ ॥
वर्णितां तो नामा जाछा समाधिस्थ | जाहाडें विदित पांडुरंगा॥ ८ ॥
(१०)
त्वदं धांबोनीयों आछाले गोविंद | सावध सावध नामदेवा॥ १ ॥
रुसछासे नामा देवासि न वोले | करें कुस्वाब्ठीर्दें बदन तेब्हां ॥ २ ॥
समजातोनि देवें धरिछा पोटठार्सी | बोछें रे मजर्सी नामदेवा || १॥
नामा म्हणे देवा उशीर कां केठा | किंवा मानना भाठा तुज राग [| ४ |
(११)
' अमिमानें घाछा घातठा आम्हांसी । म्हणोंनि छप्सी देवराया || १ ॥|
सुजबांखुनीयां जाऊं पाहे प्राण । दाखबीं बदन एक वेत्धां॥३॥

$ दृ्‌ए.. २ फ्याईं देंदमान गेलें आहे असा-

नामदेव श्र

मुकुट झुंडलें श्रीमुख सांब्ें | केशरी छाविें गंध मात्ठीं ॥ ३॥
पाहोनियां जीवा होय फार सुख | हंरेछ ही भूक डोल्ियांची .॥ ४ ॥
तुजबांचोनियां आम्हां नाहीं कोणी | तिहीं त्रिमुबनी नामा म्हणे ॥ ५ ॥

(१२)
त्रिविध-ताएें' प्राणी होताति सतत | शीतछ करीत कथामतें॥ १॥
अम्ृतापतास कथा ते अधिक । सांगतर्से ऐक देवराया ॥ २ ||
स्वर्गीं जे अमृत प्राशन करीती | पुण्य सरल्या येती मत्युछोका ॥ ३ ॥
तुझी कथा देत अच्युतपदासी' | न बिचारी मानसी याती' कांहीं॥ ४ ॥
नाहीं चतुराई बोबड़े हे बोल | छिहित विहवल नामा म्हणे ॥५ |

(१३)
अबधे निरंतर करा हा विचार | भवर्सिघूचा पार तरिजे केबीं॥ १ ॥
अब्ें जन्म वाया गेें विपयाससंगें । शिणछेती वाउगे माया-मोहें ॥ २ ॥
अवघा वेत्ठ करा संसाराचा धंदा । परि बाचे बंदा हरिचिें नाम ॥ ३ ॥
खबचे भारतें एका बरिहछात्तें भजा | आर्ते* करा पूजा हरिनदासांची॥ ४ ॥
नामा म्हणे अबर्घे अनुभवूनी पाहा। सर्बकाछ राह्य साधु-संगें || ५ ॥|

(१४)
अबधे ते दैवाचे विहछ म्हणती वाचे | अवधें कूछ त्यांचें पुण्यबंत ॥॥१॥
अवंधिचि संसारी जाणाबे ते धन्य | ज्यांचें प्रेम प्रूर्ण पॉडुरंगी॥२॥
अवधा" विद्वल/ मोगिती/ दिन-राती । वोछगे' किंकर-हत्ती नामा त्यांते'॥ ३ ॥

(१५)
अवधी चित्त-वृत्ति एकबटूनि जेणें | अबघा घरिछा में पांडुरंग ॥ १ ॥
अबधें सुख एक तयासि पावछें | अत्र्घे सफर जालें जन्म त्याचें ॥ २ ॥|
बगवर्षी अतें दानें केलीं पैं तयानें | जयाचें विट्ठीं ध्यानें मन जडलें || ३ ॥
नित्य विद्वठ्नाम गर्जती स्प्रेम | अबधे नित्यनेम जाछे त्याचे॥ ४॥

ज्ञानदेव--( पृ० १४) भ० १३, ओवी ७५ “त्रिविध उप्दवांचे? थावरील टीप १
पद्दा.. २ अविनाशि पदास >मोक्षास, ३ जाति; उय नीच भर्से, ४ उत्वेनें,
प्रेैमानें, ५ विहलाच्या स्वस्याव्या चितनानें होगारें मुख भरंड भोगितात दें तात्पर्य,
६ छशांचा दास दोकन त्यांस चिकट्न राइतो मदद० त्यांच्या सेवेंत तत्पर असतो.

8 नपनीत

सबब इष्ट मित्र वंधु माता पिता | केछा आबइता पोंडुरंग ॥5॥
नामा महणे ऐसे अचये संप्रदाय! | मिललोनि धरा प्राय त्रिठोबाचे ॥
3 6५8)
अवधाचि संसार सुखाचा करीन | अवध्या भावें धरीन विहछ एक ॥ १ ॥
अवध शीणभांग हिरोनि चेदेन | अवधेचि तोडीन मायापाश | २ ॥
अँवधा' जीवछंग हाथचिं पैं. होईछ | अपधा घेईछ भार मार्था ॥
अंबधा त्रिविधताप क्षेणं माठ्वीढ | अचधा चाढवीछ योग-क्षेम' ॥ ४ ॥
अवध्या संसाराचें बसर्णे मोडीछ | भवश्रेत्रि तोडीढ़ माया-्जाछ | ५ ||
नाम मँणे अवची सोडा मिथ्या क्रांति | विदलेविण विश्वांति नाहीं कीठे ॥| ६ ॥
(१७)
ज्ञानदेव म्हणे नामदेबाप्रती | ऐकात्री बिनेती एक माझी ॥ १ ॥
पथिंबीची' तीथेँ कराबी समस्त । पाहांव महंत साथुजन ॥ २ ॥
जीवन्मुक्ता तुज नाहीं कांहीं काज | इच्छा असे मज व्वांहीं यात्रें || २५॥
भामा महणे तुम्हीं पुसावें ब्रिन्‍्ठछा ) देतां आज्ञा मा मीही येतों ॥ ४,॥
# रब (९०0
सत्रे सुख आहे भीकरेंचे! तीरीं ।- गामुची पंढदरी कामधेनू ॥ १ ॥
प्रेमामृत दुमे” सदा संत-जना । बीसंडत पान्हा नित्य मं्रा ॥१॥
घर्म, अर्थ काम मोक्ष चारी स्तन । दीहोणार धन्य पुंडलीक' ॥३॥
मक्तीचे” मेठबण भाताचेनि: वत्ठें । देखोनियां बोछे' अधिकाधीक |) ४ ॥)
जियेचें दुभतें नित्य नर्ग्रें वाढ़े | पंढरी पहुडे!* पूर्व पुण्यें ॥ ५ |]
भाग्य॑बंत नामा तें' क्षीर ' छाथ्ेछा | प्रेम वोसंडछा गर्जे नामें॥ ३ ॥
/(१९)
भाई [भेज कके. मास मज कक्े | मार्से मज' कछे .प्रेम-छुख ॥ १०॥
मे करी तेरे रूयान न छगे अ्द्यज्ञान | माशी भाहि खूण वेगव्ठीच ॥ हे ॥)
न करी तुंशी स्तुती,न बाखाणीं कोर्ती । धरिली ते युक्ती वेगछींच ॥ रे ॥

# ३ पंत, दाने, तप, योग, ध्यान द्त्यादि निरनिराब्या साधनांनीं ईब्र्माप्ति कहन
(पिण्यास इड्ठियारे साधक. २ था, धन्दाचा मूछ अम्रे- योग मदृणओे आपल्याजकछ

भाददी तें ,मिव्यविणे आणि द्षेम म्दगने मिल्ाल्याओं संरक्षण, शसा भादे; परंतु येेये

उपजीयन भरता संमंजावा, ३ भीमेन्या. ४ दूप देते... ५ मरन वाहू छागतो.

६ शितलाचा एक प्रसिद्ध, भक्त, ७ देव, शुरु इंत्यांदिकांवर परम प्रेम वे तदनुकूल कृति
* हथादे, ८ देव, गुरु इत्यादिकांवर जो विश्वास त्याक्या, $ पेब्यते. १० प्राप्त दते

नामदेव श्छ

न करी काया-छैश इंद्वियां निरोधु* | मज भाहे थोधु वेगव्णाचि || 8 ॥
नामा महणे नाम गाईन निर्विकल्प* | येसी आपें आप गीवसीत' || ५ ॥
(२०)
चंद्रभागे तटीं ऐकियेली गोष्टी | वारल्मीकें शत-कोटी ग्रंथ केछा ॥ १॥
येऊनीयां नामा ब्रिहवछासी म्हणे । केछे रामायण वाल्मीकानें ॥ २ ॥
तेणें माइ्या चित्ता वहु जाछे छेश | व्यर्थ म्यां आयुष्य गमाबीछें | २ ॥|
जरी तुझा दास असेन मी देवा | तरी सिद्धी न्‍्यावा पण माझा || ४ ॥
करीन मी तुझे शतकोंटी अभंग | बोले पांडुरंग ऐके नाम्या ॥५ ||
तये का्ीं होती आयुप्याची बृद्धी | आतांची अवधी थोडी भाहे ॥ ६ ॥
नामा म्हणे जरी न होती संपूर्ण | जिव्हा उत्रून ठेबीन मी ॥| ७ |

(र्‌
भीमान्तीरी सांगे सारजेसी' हरी । बैस जिब्हेबरी नामयाच्या॥ १॥|
छडीबाछ माझा नामा बाल तान्हें | मजबीण आहे कोण त्यासी | २ ॥
मजबरी त्याचें फार गाहे रीण | एबब्यानें उत्तीर्ण/ होईन मी ॥ १ ॥
नामा म्हणे अंगें' बांधोनीयां वल्या | वैसे ल्याहाबया पांडुरंग ॥४॥
(२२)
गोणाई राजाई दोधी सासू-सुना। दामा नामा जाणा वाफ्लेंक ॥ १ ॥
नारा म्हादा गोंदा व्रिठा चौथे पुत्र | जन्मछे पवित्र त्याचे वंशी॥ २ ॥
छाडाई मीडाई येसाई साकणई। चौघी सुना पाहीं नामग्राच्या॥ ३ ॥
निंबाई ते लेकी आउयाई वहिणी | वेडी पिशी जनी दासी त्याची ॥ ४ ॥
इतुक्याही जणी अंग आरंभीछे | देंबें पूर्ण केछे नामा म्हणे ॥ ५ ॥
(९३)
देह जाबोे अथवा राहो | पांडुरेंगीं माझा भावों ॥ १॥
चरण न सोडीं सर्वथा | आण ठुझी पंडरिनाथा ॥ २ ॥
' बदनीं तुझें मंगठ नाम | हृदयीं अखंडित प्रेम ॥ ३॥
नामा म्हणे केशवराजा | केछा पण चाढवीं माझा ॥ ४ ||
ः (२४)
माझ्नी कोण गती सांगा पंढरि-नाथा | तारीसी अनाथा केप्हां मज | १ ॥
मनापासोनीयां सांगा मजप्रती। पुर्से काझुब्यती जीज्ांचिया ॥ २ ॥
न बोढसी कां रे घरीढा अबोछा | कोणासी विद्ठा शरण जाऊं ॥ ३ ॥

3 नियमन, २३ निम्नांत, ३ शोधीत, ४ सरस्वतीस, ५ उतराई. . ६ स्वत.

र्६ नवनीत

फोणासी सांकर्डे घाढ्ाव्रें हें सांग । नको धरुं; राग दीनावरी॥ ४ ॥|
वालकासी जैसी एकाचि ते माय | तैसे तुझे पाय मजढागीं॥५॥
नामा महणे देवा अनाथाच्या नाथा | कृपाछ्ूबा कांता रखुमाईच्या॥ ६)
(२५) 2.
किती देवा तुम्हां पैऊं काकृब्य्ती | काय या संचिती' छिहिलें माइ्या॥ १ ॥
कांहो मानी सांड केछी हर्पाकेशी' | आम्ही कोणापार्सी तोंड वारसी ॥ २॥
ब्रीदाचा त्तीढर गर्जे त्रि-मुबनीं | तूंचि एक घणी प्रैढोक्याचा ॥ ३ ||
समूछ घेतला पृथिव्रीचा भार | माक्मात्रि जौजारँ काय तूछा॥ १ ||
नको पाहूँ अंत पांडुरंगे आई। नामा हरिपार्यीं घाठी मिठी ॥५॥
(१६)
साझा भात्र तुझे चरणीं | तुझें रूप माञ्मे नयनीं॥ १ ॥
सांपडछों एकामेका | जन्मोजन्मी नेहे सुटका ॥२॥
त्रां त्तोढिली माझ्ी माया | मी तो जडलों तुश््या पायां || १॥
त्याँ मज मोकछिए ब्रिदेही | म्यां तुज घातलें दृदयीं ॥ 2 ॥
नामा रहणे वा सुजाणा | सांग त्यो न ठकाडें कोणा ॥ ५ ॥

अभंग--बाल-क्री डा

कृष्ण गोकुब्यांत असतां त्यानें हहानपर्णी केछेल्या क्रीडा या प्रकरणांव
बर्णन कैल्या आहित, म्हणून या प्रकरणास 'वाल्करीडा? अर्से नांव दिलें आहे-
(१)
गौपिका म्हणती यश्मोंदे सुंदरी | करीतो मुगरी खोडी बह ॥३१॥
यशोदेप्रती त्या गौठणी बोठती । संकष्टन्चतुर्यीजत वेई ॥ २ ॥)

' गणेश देईछ यात्री उत्तम गुण | वचन प्रमाण मानवें हैं॥ ३ ॥
गजसुखा तेब्हां म्दणत यशोदा | मार्शाया मुकुंदा गुण देई ॥ ४ ॥
ऐसे हैं बचन ऐकोनि कृष्ण-नाथें | सत्य गगेशातें कैें तेब्दां ॥ १॥
एक मात खोडी देवें नाहीं केणी। प्रचीती ते आाडी यशोदिसी ॥ ६ ॥
धन्य धन्य देव गणपति पादें | यञ्योदा ते राह उपवाती॥ ७॥|
इंदिराबंधूचा' उदय द्ोऊँ पहात | यशोदा करत प्ृजनासी॥ ८॥ी
शर्करांमिश्रित छाइ्ट एकर्वीस | आणीक बहुबस* मोदक ते ॥० ॥

१ पवकर्मी, २ ईदियांक्या स्वामी, ई विष्यु. हे ऐेड़ा, ४ भार, “पहुईन २ कदिवान्ग स्वानी, हे विष्य,... ३ शेछा,.. ४ मर, छोड.
थ देद्यमिमानरहित स्थितीत,. ६ रदमीचा भाऊ चर दावा... ७ बुत.

नामदेव 540

ऐसा नेवेद्याचा हारा तो भरोनी | देच्हारा' नेऊनी ठेत्री माता ॥ १० ॥
मातेसी म्हणत तेब्हां हृपीकेशी | छाडू केन्हां देसी मजछागीं॥ ११ ॥
यशोदा म्हणत प्रूजिन गजबदन | नैबेय दाऊन देइन बूज॥ ९२ ॥
ऐसे म्हणोनीयां माता बाहर गेली | देब्हान्याजत्रद्यीं हरी होता ॥ १३ ॥
एकांत देखोनी हारा उचलीछा | सर्व स्वाह्य केला एकदांची ॥ १४ ॥
पघेऊनीयां श्रास उगाची बैसछा | भक्ताछागीं ठीछा दाबीतसे || १५ ॥
धूप घेऊनीयां आडी सदनातें | रिता हारा तेंथें देखीयेंछा ॥ १६ ॥
विस्मय बहुत मातेसी- बाठछा | नैेवेद हरीछा पूसतसे ॥१७॥
कृष्ण म्हणे सत्य वचन मानीं माते । एक सहस्तर येथें उंदिर आछे ॥ १८॥
त्यांत एक थीर होता तो मृपक | त्याबरे विनायक अैसछासे | १९ |
सककहि छाडू सोंडेनें उचछीले | सर्व आकर्षलि एकदांची ॥२०॥
सत्रीगासी त्यानें चर्चीछा सेंदूर | सोंड भयंकर हल्वीतसे ॥२१॥
उंदिर भ्यासूर भ्याढों मी देखूनी | बलठकी बदनीं बोबडी ते ॥२१२॥
न बोछवे कांहीं माझेनी जननी | क्षुधा मजछागानी छागलीसे॥ २३ ॥
छाइ्ू मज देई म्हणे जनार्दन | माता क्रोर्धंकरून बोठतसे ॥ २४ ॥
माता म्हणे कृष्णा पाहूं तुझें बदन । छाडू त्यांची पूर्ण भक्षीयेंले | २५ ॥
हीरे म्हणे माते छाड़ू ते बहुत | माबतीछ मुखांत कैसे माक्या॥ २६ ॥
गणपति छाइ गेछसे घेऊन । भले विहरण मजबरी ॥२७॥
हरे म्हणे मज मारूं नकी माते | हुज बदनातें दाबीतों मी ॥ २८॥
कृष्णनाथें तेब्हां मुख पसरी्ें | ब्रह्मांड देखीलें मुखामाजी ॥२५॥
ससंख्य गणपती दिसती वदनीं | पहातसे नयनीं यशोदा ते॥ ३० ॥
मुखांतुन गणपति मातेसी बोछत ॥ पूजाबें त्वरीत हरीछागीं ॥३१॥
ऐसें देखोनीया समाधिस्थ” होत | चहुंकड़े पहात तटस्थ” ते ॥ १२ ॥
योग-माया" तेथ्हां हरीनें घाढन | मातेपुर्दे जाण उमा असे ॥ ३३ ॥
यशोदा हरीसी कडेवरी घेत | मुखातें चुंबीत जावर्डानें ॥ ३४ ॥
हरि घेऊनियां घरांत त्ती गेडी | भोजना वैसी नामा म्हणे ॥ ३१५ |
(२)
शिब्रादिक ज्याचें बंदी पायबणी | पायांवरी न्हाणी यशोदा ते॥ १॥
नंद-पुण्यलेखा” नब्दे आम्हांप्रती | शुक परीक्षिती सांगतसे॥२॥
१ देवघरांत,.. ३ गट्,. हे भाछ, ४ निर्विषय चित्तरृत्ति आह जिची झग्ी,
५ विल्मित, ६ परमेश्वराची भरचित्य मोहशक्ति.. ७ गणना,

ह्े० नवनीत

(४)
यशोदा ब्याकूछ हाऊनियां महणे | सुखी भसतो सान्हें बनामाजी ॥ १ ॥'
उठती तिडका स्तनीं माइया फरार | छक्तसे नेत्र वेब्लोवेल्श॥२ ॥| .
जीव तव्ठमत्ठी दाठे माझा घसा। पाहीन पाडसा केब्हां जातां॥ ३ |
गोकुलीचे जन निवाले सकल | पहाति गोपाल वनामध्यें | 9 ॥
कार्लिंदीच्या तीरीं पड़े सकर | प्राहोनि कोल्हाक करीताती || ५ ॥|.
कपाछ पिटीती यशोदा रोहिणी' | गातां चक्रपाणी कैंचा आम्हाँ | ६ ॥
धांव धांव कृष्णा दाबीं रे बदना | पाजूं आतां पान्हा कोणाछा्गी || ७ ॥
तुझिया कौतुकें कंठों" सी संसार । जब्तें अंतर तुजसाठीं॥ ८॥
कोणावरी गातां धाद्ूं गरढंकार ) बुडालें हैं. घर मां बातां॥ ९॥
नामा रहणे झ्ोकें जाऊं पाहे प्राण ) सकें जीवन कृष्णनाथ || १० ॥

(5)
नंद म्हणे मां बुडालें जहाज | अभाग्यासी मज क्षृष्ण कैंचा ॥ | ॥
काय मानें तप संपूर्ण रुख्ें | म्हणीनि चुडाक्लें तान्हें माश॥ ९२ ॥॥
चिंतेनें व्याकुछ पिटी चक्षस्थव्ठा | दावा रे सावत्ा प्राण माञ्ञा॥ ३॥
आलीया अतीथा त्रार्से दवर्डीलें | म्हणीनि घुडाढें बार माझें॥ ४॥
प्रातःकाब्दी पाहू कौणाचें मी मुख | यैथूनीमां सुख नाहीं नाहीं॥ ५॥
समस्ताधि दृष्टी करी तुज कष्टी | म्हणोनी जगजेठी टाकीयेछें ॥ है ॥
गोकुब्ठी नं जन देऊं पाहति प्राण । बांचाया कारण काय भाता |) ७ |
अभय देतसे बल्टिमद्धरं सर्वो्ती | माझूनी हुष्टासी येईछ भातां ॥ ८ ॥
अंतर्यामी जाणे* जन जाले वेडे | नामा म्हणे बेंढ़े कादीतसे ॥ ९ ॥

(६)
तयाचे मस्तवकी नावे नारायण । आरसी ग्रायव जगदीया॥ ३ ॥)
ब्रैकोक्यात्रा भार घाली हृपीकेशी ! दमीत” द्ुष्टासी स्वामी मान्नाओं २ ॥॥)
द्वेतां एक क्षण जाठा तेब्द्दां क्षीण | जाऊं पाहे प्राण काब्ठीयाचाओ ३ ॥
तेष्दां त्याच्या ल्लिया येती काझुच्ठती | ठक्षुमिच्या प्ती कृपालूमा ॥ ४ ॥
यन्ेशा अच्युता गोविंदा माधवा | दया-निधि केशव कृष्णनाथा ॥ ५ ॥
श्रीधरा वापना अगा वाझुदिवा | ऐकाबी ही देवा पिज्ञापना ॥ है ॥

, ॥$ बधुदेवारी यायकों व बह्यामाची भाई... ३ केँठियें,.. ३े बणहाम. ४ जापठी
/ (इृडग)... ५ धासन करीठ, *

नामदेव हर

आम्हांछागीं भातां देई चुडेदान' | घरीती चरण देवाजीचे ॥७॥
दीनाचा दयात्ठ दासाचा कैवारी | नामा म्हणे हरी उतरछा ॥ ८॥

(७)

' राहु नका येंथें जाबें समुद्रासी। सांगे हृपीकेशी सकव्ठीकां' || १ ॥ .
तुझीया मस्तकीं असती माझे चरण | न भक्षि तुज जाण पक्षीराजँ [| २ ॥
दिव्य सुमनांच्या घालीताति माता | पूजिती सांवछा बाप माझा ॥ ३ ॥
अन्य” रतनांचे देती अछंकार। श्री-मुख सुंदर पाहाताती॥ ४ ॥
जांबूनदताटी/ घालीति मोजन | निबती तेथून सकब्छीक ॥ ५॥
भाढा भगवान मानंदके गडी | उभारीति गुढी जन तैब्हां ॥६॥
काव्ठियाआख्यान स्मरे जो मानसीं। न डंकी' तयासी सर्प-कुछ ॥ ७॥
अहनिशी याचें करी जो पठण । नामा म्हणे विप्न नाहीं तया॥ ८॥

(0
आला वनमात्ठी | मण भेटती सकली॥ १॥
यशोदा रोहिणी | पोर्टि धरिती चक्रपाणी ॥ २ ॥
गाई धांबताती | कृष्ण-अंगातें चाठिती॥ ३ ||
उड्या मारीताती | गडी आनंदें नाचती॥ ४ ||
न वर्णवे तो आनंद | नामयाची बुद्धि मंद ॥ ५ ॥

अमंग--फंसवध

मधुरेचा राजा कंस छातनें एकदां राम-कृष्णांस मह्लांच्या कुस्त्यांत मारावें
म्हणून अक्रूराढा पाठ्वून त्यांस गोकुछाहुन मथुरैस आशणपबिलें; परंतु तेयें
आल्यावर चाणूर व मुष्टिक हा प्रवरछ मांस कृष्ण व बब्ठराम हांनीच
ठार मारिठें आणि शेबटीं कृष्णानें कंसासही मारिलें. अशी कथा छ्या
प्रकरणांत भाहे ; म्हणून द्यास “कंसवध हैं नांव दिलें आहे-

(१)

कंसासुर सारे करोनि विचार | धाडितो भक्कूर" गोकुछासी ॥ ६ ॥
भक्कुरा आनंद जाछा बसे फार । पाहीन श्रीघर डोछेभरी ॥ २ ॥
5 शी जम कल 7 2 2202: 0:7 7: 7:

१ सोमाग्य, २ फालियाचे सर्व कुदुबास,. ३ गरड़, ४ झमूल्य, ५ सोन्याज्या
तादंत, ६ दंश करी. ७ कृष्याचा मक्त एक यादव.

डर नवनीत

भाजि होइछ माश्या जन्माचेंसार्थक्र | बैकुंठ-नायक पाहीन मी | ३॥ '
उजबे जाती काक दक्षिण करी मृग । पाह्ीन श्रीरंग' स्वामी माझा || ४ ॥|
शुभ ते शकून मार्गीं है होताती। पाहीन भू-पती बैकुंडीचा ॥ ५ ॥
: यैथूनियां माज्ञी सरछी येरझारो | कंसानें उपकार केछा मो ॥ ६॥
आजि माझे पितर उद्धरति सकत्ठ | पाहीन गोपाछ कृपातसिधू ॥ ७ ॥
नामा म्हणे आठ गोकुछासन्रिध | हृदय जानंद न समाये )| ८॥

(२)

चौदाजणे' ज्याच्या चरणातें पूजिती | त्याची घेइन माती आपुे शिरी ॥ ॥
एक्रांतीं अर्चन करीतसे घूर्जटी | त्यासी बेठिन गोष्टी. आवडीच्या ॥ २ ॥
सत्र-क्षपी ज्याचे वर्णिताति गुण | करीतसे ध्याव ब्रह्मा ज्याचें॥ ३ ॥
तेहतीस* कीटी देव जयातें पूजिती | श्रुति वर्णिताति गुण ज्याचे ॥ ४ ॥
चारी वेद ज्याची बर्णाताति कीर्ती | करिताति स्तुती साहीनणें! ॥ ५ ॥
उक्षुमीचा पती ध्याति सनकादिक | पाहीन श्रीमुख एक बेब्ठां ॥ ६ ॥
पृथ्िवीचरा भार करावा हा दूर | म्हणोीनि अवत्तार घेत झसे ॥ ७॥
नामा महणे भाठा यमुनेजत्रढ्ीं | उतरछा खाली रथाचीया ॥ ८॥
(३)
तनु हैं आकाश चंद्रमा तें मुख। ऐसे निप्करडंक परीक्षीती' ॥ १ ॥
पूर्णिमेच्रा चंद्र त्याहुनि अधीक | झोमत श्री-मुख #प्णजीचें ॥२॥
मंवता हा शोभे नक्षत्रांचा मेत्या | खेछत सांत्रद्य जगदगुरू ॥३॥
वैजयन्ती" माला किरीटकुडलें । अकुूरें देखिले दोबेजण* ॥ ४ ॥
जोडोनियां हात घाड़ी नमस्कार। वाह्मतसे नीर ' क्षणक्षणा ॥ ५॥
नामा म्हणे त्वरें, धांवे हर्पीकेशी । धरीत पोठार्सी अक्ररातें ॥६ ॥

4६ रुख्ष्मीचा प्रिय, २ जन्ममरणांचे देलपांटे, ३ चार वेद; शिक्षा, कल्प,
ज्याकरण, निरक्त, ज्योतिष, आणि छंद हीं सद्दा भंगें; पुराणें; न्याय; मीमाँंसा आणि
धर्मशाद्र मिशन १४ विद्या, भयवा १४ भुवर्नातील छोझ... ४ भाठ यु, ररा रद,
चांरा धादित्य श्यगि दोन अश्विनीउसार क्थवा गजापति व घषडकार छत ३३ कोटि
म्द्घ्मे प्रझार, ५: (१) मी्मासा, (३) बैदांत, (३) यांस्य, (४) योग, (५) न्याम,
(६) स्याकरण, धर्म अध्ची गद्दा शासन. | ६ दें यंबोन., ७ विप्णुल्या गब्पांतील
पाँच प्रकारच्या रत्यांची माला, ; ८ बब्याम वृ,हदय, ५ ५ 0

नामदेव इ्३

(४)
भेटी देई मज म्हणे ब्रक्किरामा . न वर्णवे प्रेमा अक्रराचा॥ १॥
पेंयासी' पुसती अभवधे गडी तेब्हां | कोण रे हा बाबा गाल येथें | २ ॥
आपुल्या कान्होबाच्या'* पायां कां पडतो । काय हा मागतो आम्हां सांगें | ३ ॥
अक्रूर बक्रिराम घरिं आछे गोपाछ | संदादि सकछ भेटीयेले ॥ ४ ॥
मधुपर्क-विधि' करीती प्रूजन ] म्हणे धन्य दिन आजिचा हा॥५९ ॥
अकरूराबरोबरी करीती भोजन । पुसे वर्तमान मंग त्यासी ॥६॥
भक्त माझें देवत जगा दाबी मात | कृपाछु बहुत नामा म्हणे ॥७ ॥

()
प्रातःकाीं मात* जाछी गोकुब्यांत | जातो भगवंत मथुरेसी ॥ १ ॥
गौछणीचा मेत्ठा मिव्यछा सकछ | पिटीती कपाठ आपुले हातें॥ २ ॥|
एकी त्या घालीती कैसांमध्यें माती | एकी त्या छोछती भूमीत्री ॥ ३ ॥
आम्हां सोडोनीयां तूं रे कैसा जासी | तुजब्रीण पीसी आम्हीं सर्वे ॥ ४ ॥
कोण्ही रथापुदें जाबोनियां पडती | गआाक्रोश रडती सकब्हीक ॥ ५ |
अक्रूर! नब्हे बाई मोठा असे कूर। नामी निरंतर" क्रिया बसे ॥ ६॥।
भक्कूरा आम्ही सर्रे पसरितों पदर | नेऊं नको श्रीधर मथुरेसी॥ ७ |]
तामा म्दणे शोक न वर्णवे आता | जाछा तो हाकरीता रथ चरें॥ ८ ॥

(६)
ब्रह्म॒ननिष्ठ तेब्हां स्थिरातरछा चित्ती । अक़ूराचे गब्ठती दीन्ही नेन्न ॥ १ ॥
दद्दींदूध-तू्प मरिल्या काबडी | चाढतो तांतडी सकीक ॥ ३२ ॥
चिंतेनें ध्यापिें अक्रूरा्ें मन | काय वर्तमान होइछ नेणों॥ ३ ॥
नस्नारी शोक करिती सकके | दुराचासी खछ कंस आाहे | ४॥
मार्गी तो स्‍्नानातसी उतरला अक्र | रथाबरी किशोर नंदजीचे ॥५ ||
सोडोनियां घोड्डी चाडछा तांतडी | दिली भसे घुडी ज्ामध्यें | ६ ॥

९ कृष्णाज्या खेव्ण्यॉपकों एक भोदसर सेब्यटी, २ यृष्याच्या, ३ कोगी
प्रतिष्टित पाहुणा घरी आजा अस॒तां द्दीं, तूप व मध हीं त्यास देण्यात्री पूरी चालू
छसे, त्याछा मधुपर्क म्दणत.. ४गोट, मातमी, . ५ हा अफूर नब्दे, तर कूरच झाहे,
शाणि स्था नांवासारसी त्याची करणी झाहे दवा माव.

75 ४७ 0]....3

श्४ नवनीत

दाबोनी कौतुक' निरसी त्याचा धाक' | सांगतसे जुक परीक्षीती ॥ ७॥
शुंवोनीयां घोड़ी चाढीछा सत्तर | छोपे दिनकर नामा म्हणे ॥ ८ ॥

! () है
इच्छामात्रे मोड) अक्याडाच्या कोटी । चालिछा जगजेटठी कंस-द्वार ॥ १ |
मदोन्मत्त हस्ती देखोनीयां हांसे। पीतांवर कासे खोबीयेछा॥ २ ॥
सब्रोनी हतें केसां देते गांठ | खोबीतसे नीट बैजयंती ॥३ |
खांव ठोकोनियां* राहे पुद्ें उम्रा । सांबब्छी ही प्रा बंगकांती || 9 ॥
पाहोनियां मुख जाले समाधिस्थ | ऋषिमुनी समस्त बेडाबछे ॥ ५ ॥)
दुष्ट पापी हत्ती घाढी अंगावरी | क्षणार्धंचि मारी गजाढागीं॥ ६ ॥
उपडीलियां दांत घेतसे श्रीधर | जहाठा उद्धार कुबल्याचा ॥ ७ ||
नामा म्हणे पुढ़ें चाठीछा गोविंद | सावध सावध परीक्षीती ॥ ८ ॥)

(0
चौदा मुचनें बसती जयाचीये पोर्टी | त्यासी आणि जेढी” माराबया ॥ ॥॥
इंद्रादि सुखर जयाचें कक्षेंकर | त्याशीं भाणी पामर शोवीसाठी ॥ २॥
मातुर्वदी तेष्हां दिसे नारायण | जव्झतसे सन वैरीयाचे ॥ ३ ॥
कंसाचे अंगणी उभा असे देव | जैसा ज्याचा भाव तैसा भासे॥ ४॥।
कृष्णातें देखोनी बल्यना करीती। चोकिताति माती दंडाछागी ॥ ५ ॥
बल्िभद्रासी खूण द्वावीयेलि तेच्हां | उच्चीर म॑ छात्रा मारायाती ॥ ६ ॥)
नामा म्हणे एक उरठासे कंस | बधिती सकद्ांस देषिजण ॥ ७॥
(९)

रमेच्या बल्धमें देखीयेछठा कंस । धरूनी अआवबेश वैसढासे ॥ १ ॥
लो जाबोनीयां धरियेखा केशी | प्राडीछझा भूमीसी इुष्टुद्धी ॥ २ ॥
हि 2080 26050 702 टी पक: 5 / 320 75 42:% आस 20० व 5 % 3-28

३ मसुरेरा जातांना बार्रेत यमुनेवर अक्ूर स्वानास उत्तर, तठेख्डां॑ बढ्राम ने हृष्ण
दे साणखालीं रथावरच दोते. इकडे अक्रानें बुढी मारली तो पाष्यातदी ते दोषे
त्याज्या रट्ीस पडले.. तेम्द्ां विश्मित होऊन त्यानें वर रथाकड़े थराद्िदें तो त्योत्त
ते आदेतन, अमे पाहून त्यास बाटलें कीं, पाण्योत ते दृदीस पहले, ती अ्राति क्षम्ावी;
म्दणून त्यानें पुनः बूटी मारलौ, तेच्दाही ते पूर्वीअमारे तेयें त्याच्या द्टीस पडके, हा
अद्भृत चमत्कार पाहुव है इंधराश हित, ह्यांस केसापगूत कोह्ीएक मय नाड़ी, भर्ती
त्याबी पूर्ण खाती झाली; आपित्यानें द्वा चमत्कार दतर_ गोपजनांस सांगितस्थावध्न
त्यांचीद्दी भीति दूर झाही,.. २ अन्‍य पाठ-- खाँचा टेकोनीयां ', ठाघ मांहून, सान-
अमायें इद उम्र राटून,. ३ इुवस्यापीठ नांवाज्या! हॉफपीचा,. ४ मं,

नामदेव श्५

वज्ञप्राय मुष्ठी वोपी नारायण | सोडीयेलाय प्राण कंसे तेब्हां || ३ ॥
देव वर्षताती सुमनांचे भार | भक्त जयजयकार गजताती ॥ ४ ॥
गाज्हाणें सांगती ऋषिमुनि सर्व | गाताती गंधर्त सत-स्वरें || ५ ||
नामा - म्हणे पुरढें अप्सरा नाचती | वर्णिताती कीर्ति कृष्णजीची ॥ ६ ॥

७४४
जनावाश्चे * स्फुट अभंग

(१)
ऐसी कीर्तनाची गोडी | वैकुंडैंहुनि घाढी छडी॥ १॥
आपण नैकुंठींच नसे । भक्तांपाशी जाण बसे ॥ २ ॥
जनी म्हणे कृपा-निधी। भक्ति-भावाची मांदी' शोधी || १ ॥

(२)
ये रे ये रे मास्‍्या रामा। मन-मोहन मेघस्यामा || १ ॥
संत-मिर्स भेटी | देई देई कृपा इप्टी ॥२॥
मामची चुकवीं जन्म-व्याधी | आम्हां देई हो समाधि || ३ ॥
जनी म्हणे चक्रपाणी | करीं ऐसी हो करणी | ४ ॥

(३)
अहीो नारायणा | मजबरी कृपा कां कराना ॥ १ ॥
मी तो अज्ञानाची राशी | म्हणून आडें पायांपाशी ॥ २॥
जनी म्हणे आतां | मज सोडतर कृपाबंता | ३॥

(४) हा
गंगा गेी सिंधूपासी | त्याणें अच्हेेरिढं तिसी॥ १ ॥ **
तरि तें सांगांवें कोणाठा । ऐसे बोलें वा ब्रिद्वछो ॥ २ के *
जद कोपलें जठ्चरा | माता अब्हेरी कुमारा ॥३ ॥
जनी म्हणे शरण आउझे । पाहिजे ते उद्धरिे ॥ 8 ॥

(७)
तुझी नाहीं केली सेवा | दुःख वाठतसे जीब्रा॥ १ ॥
नष्ट पापीण मी हीन | नाहीं केले तुझे ध्यान ॥ २ ॥
जें जें दुःख जाईें मछा | तें तूं सोशिलें विदा | ३ ॥
क्षमा करी देवराया | दासी जनी छागे पाया॥ 8

$ ही नामदेवाच्या परवी दासी होती. ३ मंदटी, ३ समाधान,

श्ेद्‌ सवनीत
(६)

विवेकसागरो'ं । सखा माझा शझनेखरता ! ता
मरोनियां जाबें | था माक््याच्या पोटा यावें॥ २॥
ऐसें करती गा माइ्या भावा [ वापा माया ज्ञानदेवा [| ३ ||
जाईन ओवाछोनी । जन्मोजन्मी म्हणे जनी॥ 9॥
(७)
देव भावाचा छंपठ | सोडुनी आढा वैकुंठ ॥ १ ॥
पुंडलिकापुर्दे उमा | समचरणांची शोमा ॥१२॥
उभा वैसेना सर्तबथा | पाई बीट पंढारिनाथा॥ ३॥
सर्व सुखाचा सागर । जनी म्हणे सारंगधर॥ ४॥
(८)
ज्याचा सखा हरी | त्यावरी विश्व कृपा करी॥ १॥
उर्णे पडों नेदी त्याचें | बोर सोशी आधाताचें' ॥ २ ॥
तयाबीण क्षणभरी | कदा आपण नब्हे दूरी ,॥ ३ ॥
भांग आएलें वीढोनि' | त्याठा राखे जो निर्वाणी"॥ ४ ॥
ऐसा अंकीत' भक्तासी | मणे नामयाची दासी।॥ ५॥
(९)
जैयीं जेपी गा मुरारी। तुज वाहितिं शिदोरी/ ॥ १॥
कुनकाचिये ताटीं ) रूनजडित ठेब्रिडी वाद्री॥ २ ॥
आमुचें ब्रह्म सारंगपाणी | फिरतसे बनोवर्नी ॥ ३ ||
ग्रोप्राव्योंचे में ) करीतते हो राढीव्दीः ॥ ४॥
बहुछसीच्या यनीं | उभी हा दासी जनों ॥५॥
(०
जाति-हीन चोखामेव्ठा* | त्याडा भक्तीचा फव्थ्यछा॥ 4 ॥
त्याचा जाता म्हवणीयारा'* | राह्दे घर्ती धरी थाग ॥ २ |
देव जेबी तया घरा। त्याचा भक्तिमाव खरा ॥ ३ ॥
देव बाटवीत्य तेणें ) हांते जनी गाय गारणें॥ ४ ॥

३ दिचाराया समुद्र, ३ शारग नवियें घदुष्य धारण झरनारा, विश्यु, ३ संकद
किया हुए श्ांचाअहर--पाव. » पुरे कहन, ५ संक्टसमर्यों, ६ स्‍्वाधीन,
७ सिद्ध झान्त,, ८ फोटो, ९ हा जातीया मद्ार अतूत विवेशाया परम भक्त होता.
३० मदणवियारा--सेद्क-

नामदेव

(११)
चौोरा संगतीनें गेछा | वाटे जातां नागबढा ॥ १ |
तैसी सांडोनियां भक्ती | धरी विपयाची संगती ॥ २॥
अप्नीसंत्रे खेठे । न जल्ठा तरी पोछे ॥ ३१॥
- विश्वासला चोण | जनी म्हणे घाढा खरा ॥४॥

(१२)
कोणे एके दिवसीं | विठो गेला जनीपासी ॥ १ ॥
हकूच मागती खायासी | काय देऊँ वा मी तुसी ॥ २ ॥
हातीं धरून नेला भांत । वाढी पंचाम्ृत भात ॥ १ ॥॥
प्रेममुखाचा ढंकर दिला । जनी म्हणे बीठो घाठ्य ) ४ ॥

(१३)
लोलछो' छागठा अंबेचा । विठाबाई आनंदीचा' | १ ॥|
आदिठाणें पंढरपुर । नांदे कान्हाई सुंदर ॥ २ ॥
गोणाईनें नवस केला | देवा पुत्र देई मछा॥ ३॥
शुद्ध देखोनियां भाव | पोर्टी आंडे नामदेव ॥ ४ ॥
द्ामाशैेटी हरुपछा | दासी जनीस जानंद जाछा ॥ ५॥

(१४)
काय करूं पंढारि-नाथा | कार सादह्य नाहीं जातां ॥!॥
मज टाकिलें परदेशीं | नाहीं ब्रिहवछा तुजपाशी ॥ २ ॥
बहु भ्रम जाछे जीवा | आर्ता सांभा्त्ठी केशवा | ३ ॥
तुजवीण सखा कोण । माझें करी समाधान॥ ४॥
छीन दीन तुझे पोटीं | जनी म्णे देई भेटी ॥ ५॥

(१५)
आम्ही बत्थव॑ंताच्या दासी। कोण गर्भवास सोती॥ र॥
करूं यमासी ताडण । आमुचा धनी नारायण || ३॥
जनी म्हणे हरी । पाप उर्ों नेदी उरी॥३॥

$ छंद. २ देवीचा«

३७

ड््ट नवनीत

राजाईचे' स्फुट अभंग
(१)
घरधन्यानों केठा गुरू | बाई मी आता- काय करूं!
असून नाहीं हा संत्तारू | चमत्कार कृपेचा ॥ ! ॥
धांव्र पावर गे मेसाई । कत्रणाचेंही न चछे काई।
सत्यप्ण तुश्चिये ठायीं। असून नाहींसें करी हैं ॥२ ॥
मंत्र चेतछासे जैसा । घरी संताचा बोछसा।
वोस पडो या हरिदासां | गेले न येती मागुती ॥ ३॥
काय सांथूँ यांच्या रीती | सोसे पाथवणी पिती |
अवधे भांवरभूते' होती । नाचताती आन॑दें ॥४ ॥
एकमिकांच्या पडती पायां | छाौकिकांतुन गेछे वायां |
महणती ये गा पंढरीराया | अह्यांनदें डुलती ॥५%॥
भोछी सासू गोणावाई ] पॉढ्रा स्फटीक ब्याढी काई |
त्यानें जोडडा शेषशायी | म्हणे राजाई काय करूं ॥ ६ ॥|

(१)
दोन प्रहदर रात्र पाहीनि एकांत | राजाई इत्तांतव सांगे माते ॥ ! ॥
अहो रखुमाबाई बविठोबासी सांगा। श्रतारासी कां गा बेंढें केडें ॥ २॥
बद्भपात्र नाहीं खाया जेबायासी | नाचे अद्दर्निशि निर्लजसा ॥ ३ ॥
खबदा मनुष्यें आहेति मातम री । हिंडती दारोंदारी अन्नात्ाटी ॥ ४ ॥)
बरा मार्ग तुम्ही उमजोनी सांगा। नामयाची राजा भछी मच्हे ॥ ५॥

गोणाईचे* स्फुट अमेग

गोणाई मरहणे नाम्या सांडी देवापिसें | बब्ठें घर कैसे बुडबिशी॥ १ ॥
जनाची छेंकुरं बर्तताती कैशीं | तूं मज जाढासी कुलदीपु*॥ २॥
धन्य धन्य पुत्र-कछतरं नांदती । अमाग्यात्रे चित्ती पांडुरंग ॥३॥
यातें जे अनुसरती व्याचें नुरे कांही | हा देव नो पाही घस्घेणा ॥ ४॥
याची भर्ती कैसी ठौकिकाव्ेगढी | संसागची होढी फैटी नाम्या॥ ५ ॥
गोणाई रहणे नाम्वा हैं रे नब्दे मरते । धर ला घुडविलें कुव्यसद्ित ॥ ६

॥ नामदैयाबी यायरो,.. ३ बड़े... हे राई... ४ मामदेयाब्या शाईसे नाप,
५ दुछाला भूषण (य्रेथें ब्याजोछि भाहे ).

कवि नरेंद्र इ्५

ग्रोंदोबाचे' सफुट अभंग
भार्वे भक्तिचादें करावें कीर्तन | आझाबद्ध मन करूं नये ॥ १॥
निष्कार्में' करावें देवाचें कीतेन | भय हैं सांड्रन शरीराचें ॥ २.॥
रणामध्यें कैसा मिडतों रणशर । होबोनी उदार जीवाबरी ॥३॥
तैसा पांडुरंगीं धरा हो निधार । उतरा हा पार भव-सिध्र ॥ ४॥
सिंधु उत्तरोनी छात्रा जग-ढाछ | पाहा तें नव्॒छ बरिहछार्चें ॥५॥
देव जोडियेछा तया काय उणें | गोंदा म्णे मन घीठ करा॥ ६ ॥

कवि नेरेंद्र

नरेंद्र हा.रामदेवराव यादवाच्या दरबारंंतीझ एक कब्र होता. त्याठा
सा व इसेंह असे दोन भाऊ हेति. टाांनीं अनुक्रमेँ रामायण व
नछोपाण्यान हीं काव्यें छिहिलीं. नरेंद्र पंडितानें “रुक्रिमणी-स्वयंत्रर
हा प्रंथ ज्याव्रिद्दीं राजसभेत वाचून दाखविलछा, ट्यवेत्ठी रामदेवराबाला तो
इतका आवबडछा कीं, तो आपल्या नांवावर घाल्ण्याची त्यानें नरेंद्राठा
वबिनंति फेली ; पण कवीनें ती साफ नाकारलीः त्यानें पुढें नागंदेवाचार्योकडे
जाऊन महानुभात्रपंधाची दीक्षा घेतठी. रुक्मिणीस्वयंचर या काब्याच्या
१८०० ब २९३४ ओबच्यांच्या हस्तलिखित पोध्या सांपडतात; परंतु
पहिल्‍्या ८७९ ओब्याच महानुभाव छोकांना मान्य अहित. या काव्याचा
रचनाकाछ श० १९१३-१४ हा भाहै-

विशेष माहितीकरितां पहा :--नरेंद्रमविकृत रुक्मिणीस्वयंत्र--सं०
बि- भि. कोल्ते-

१ नामदेवाच्या सुलांपकी एका्े नाव. ३ कामनेवांचून, ३ झेटा, ध्वन,

8० मवनीत

रुक्मिणी-स्रयँवर
क्थारंस

* जोच्या |

गातां परियतता कथा-मुख' । कैसी करवितेंची रेख* | तुम्हां दोमैकरे
आहनंद-सुख | साहानुकेसी' | १॥ श्रीचक्रपराचा' बाणिता कीर्तिचंद ।
चंढबीन सुखाचा समुद्रं। जलसेन' करीन मंणे नर्स! समेवे
लोक ॥ ९॥ आदि-कर्वीचें बोढणें | वेंदॉवरि! रचिर्ठी स्थृत्िपुराणें |
परि सरि न पत्रेति* पव्रित्रणणं । श्रीकृष्णकथेसी ॥ ३॥ आापणिकें कार्ब्ये
नाटकें कथा । आख्यानें प्रत्नंध चित्र-्गाथा | पारे सर न पवेति सर्व था |
देवाविया पवाडेयासी' || ४ ॥ श्रीकृप्णु पत्रक्ष नि्रधी'* | येर भबतार ते
प्रतिनिधि | अंशकव्ठा'* अवतरतो है प्रसिद्धी | देव बोढती॥ १॥ या
कारणें देवृकी-न॑दनेंसी | भआाणिक देव न प्रेति सरिसी* । महणीनि श्रीप्रभूची
चरित्रें गोडसी | सकछ शाजझ्रें पांता* || ६ | याचि कारणें झुकादिकों
आपण | ज्ञानाचें करूनि मेलटबण'र | शब्दनह्म दुहिएें अदृहन”/ | का्िले
छीछामृत || ७ || तया रस-कर्तीचे शब्द | चंद्रकक्ेसी बोडेती'+ ब्रीद*० | ते
आइकता निंगे*< दोंद** | क्षीर-सागरासी ॥ ८॥ कुंकुमाची** बेलि छोची। तिया
मुक्ताफक्ांधिया तुरँबी*' | तैसिया अक्षेरंतिया छोंती' | कब्रिता-छते ॥ ९ |)
प्रबंधिचा झक्तके परिमद्धु* | तेथ खाँचनां* होय मत्ययानिस्छु | सराउ* दे
पदाचा ढाछु* | कामिनी-कटाक्षसी ॥ १०॥ . साहिलसेपबंतियांची
घाटी | जे प्रंथदेवते वाति'* छाख्रौली** | विणेयापासीनि** तयाचों
बोढीं | वोता** रंगरु दित्ते ॥ ११॥ उन्मेख-्चंद्राचा" तुपाधीरं |
कथाकापुरकेलीचां* उदरी [ प्रमयांचा* पोतात* कवणेपररी । निफजै ४

३ कपेचा भारंग, २ उुंदर माडगी,. ३ देईछ, . ४ शांतिधमाधानामद्द,
७ श्रीएष्णाचा, ६ जरुशायन, धांत, सुसी, . ७ वेदांच्या आधारावर,. 4 पावती,
4 थशोगीतास, १० अनेत, अमर्याद, ११ अंदमार्मेकश्न. १३ घरोगरी, १३ पाहता.
३च५ आंदोण, १५ दोदन फरण्यास कटोण ऊसे, १६-१७ पराश्माच्या गोडी सांगतात,
4८-१९ भरतें येतें, सार्यद दोतो, २० कुकुम-रेशरादी, ३१ मैजिन्या, ३३ फण्सें,
इ३ सुपास,. २४ ३५७ अम्यास, शिफवण,.. ९६ थोल,.. ३७ झमिफा.
२८ वाहाती, २६ छछ्षसमुह, ३७० तेपोन्यादेक्षों, 2९ सधिक, ३२ श्ञानरुदी चंद्राच्या,

३ बर्षावोत.. ३४ कापूर हा कव्यपासूग निषतो भर्ती सल्पना माह. ३५ प्रभेगांचा,
सिद्ठांताया,. ३६ भीमसेनी कापूर.. ३४७ उत्पन्न दो

कवि नर हर

जाणांडागी' || १९॥ कब्रिता-कामिनोयेचा धरूनि हातु | भावो दोहीं
जआांगीं मतपतु' । चाले साहिल-सावरेया' आंतु | रसु-खेडकुल्यि' ॥ १३॥
ऐसे आदि-कबीचे बोल | भमृता-पासीनि वहुये रसावू | वाढवीति मानंद
दोंदिल" | ब्रह्म-सुखातें ॥ १४ ॥ तें महाकत्रीं मानिलें' | जें जाणोनि
देवा वाठमैंठे" | तेथ येरां काई बोलें | जे नेणीनि जाणते ॥ १५ ॥
जो श्रीकृष्णु बेदां नव्हे ठाउका | निरुता नेणवे तिहीं छोकां | तेथ काइ
पाठा* फुटे'" झाणिका | फुछीएचेनि'' ज्ञानें ॥ १६॥ वेदां पायात्वपणे।*
आपुलेन । न देखें कैवल्याचें निधान** | तेया निरुतें न चंढेचि अंजन |
सेवा * पर-ज्ञानावें ॥ १७॥ शान अभिमानाचां हाभियेरी” | रिगों न
ल्हाति* पर्रह्ममगरी | तियें राहिीं आखरी” | आनानि** मार्गी ॥ १८॥
नांब-निकेया** वक्तेयासी | नुमानेचि” देवाचिया गुणाची रासी | ते काई
मबबे*! मनुस्यारीं | येके मु्ें ॥ १९॥ काई पूर्ण चंद्र-मंडछ |
पाहुनि'१ सोकाके' मुक्ताफत्ठ । की अमृताचें हातजौलू | कुपी
चरणोदकाची ॥ २०॥ तेसे बेदज्ञा कबीसी | मज प्राकृता केडतीऐ+
सरिसी । पुन सुख नाहीं आणिके कंथरेसी | मुरारी-बांचौनियां ॥ २१ ॥
श्रीकृष्णांचां भुणी जीविनछा" | माझा जिउ श्रीचक्रशशा व्रिनठछा*॥
तो भांतुढु आनंदु वोसंडछा | कवितेचेनि मिसें ॥ २२॥ जे बिरहिणीयां
मनी चसे | तें बोढतां होए आनारिसें'* | जे बाचितां ये रस-डोल्से |
भाव-लिखित ॥ २३ ॥ तैसें देवाचां गुर्णी त्रिसंवतता" | मी वियात्ठ'* बोछे
उसणत्ता* | भावो वोट्खाबा श्रोर्ता । प्रेम-गर्भ ॥ २४ ॥ जाण** अबधारितु
स्थानिचे** | जे भावरीयं शब्द-बह्मीचे | ते नाणें पारखीतु यां बोखांचें |

९ ज्ञानी किया शद्दाणे यांकरितां,. २ इलत चालतो. ३ साहित्यस्पी कुम्जाच्या,
४ रसा्या कालब्यांत, ५ उदर, ६ पसंत केलें, ७ प्रिय झाले, ८ पूर्णपणें, निश्चित,
९६-१० अश्ानपट नाहींसा द्वोई. ११ एक फुलक्षाई, १३ पायादछु (परायाकदून
जन्मलेल्या) माणसास ठेवा दिसतो अश्नी कल्पना श्ाहे. १३ ठवा. १४ भाग्यक्षाली
छोद्भांस, १५ हत्यारानें, १६ छाभती. १० सीमेयाहरील प्रदेशांत, १८ निरनिराव्य्या,
१९ नामांकित,.. २० मोजतां येत नाद्ीं, २९ मोजवे, २३ पाद्दिल्यावर,
२३ यजनदार व छौह़दार, . २४ समूह, ओऑजिव्य, २५ कोटली,.. २६ पण.
३७० जाँवंत राहिदा, जगला. २४ भाव्ला, सुग्ध झादा, ३६ चेगझे,
३० विभ्रांति घेतां. ११ भलतेंच. ३२ स्वंत बरदतां, ३३ हानी. ३४ समेथ,
३५ मर्मग, -

डर सवनीत

जें देशी सरतें' || २६ || जैसें मेधांचिये जवव्िके।जर बायैये' नव्देति .
बोढिके | तर भूगोलकाचा पच्हे' उदके | करण मरते! || २६ ॥ तैंसे
कब्छाविदाचेनि' रितु-ाजें?| मुरंगः शब्द कोकिक कुजे*। तया सुखाचिये '
सैजे | विसंबातिये८ रस-राजहंसें॥ २७ || जाणिवेचेनि' चंद्र-मंडल्ें | ससन्‍समुद्रा .'
भरितें चढ़े आगव्ठें'? | यन्हवीं उपेखे'* वडयानक् | नेणिवेचेनि११ ॥ २८॥ ,
जरि रघु वोडबे'३ शब्द-वेधी | तारे नेणिवरेचिया छोहातें बेधी | तेव्रीचि अमरा
होति देहपिद्वी | कवित्तती || २० || आातां सुमन** देतु अवधान |
धुमकुर्से!/ साहित्याचेन | जग भोज! नाचब्रीन । आनंदाचां ॥ ३० ॥
आधीरचि जगा चंदन आवेडे | बरि देवाचें अनुलेपन”* जोडे | तरि कवरणां
वाठभ*< न पडे | तया सुखायें ! ॥ ३१॥ तेसे आइकतां श्रीकृष्ण-चारेत्र |
होय सकछ सुखाचें छेत्र** | वरि जोड़े ब्रह्म-सुख पवित्र | ते मन्हारी
बोढेन ॥ ३२|। जिये भपेचिये रसइत्ती | सा** भाषांचे कुपे कीजेति
निमुर्ती*१ ] ते मन्हाटी कत्रण जाणे निरूती | जे रसांचें जीवन ॥ ३३ ॥ '
ते मनन्‍्हाटे बोछ रासिक | बरि दावीन देशियेचें विक'* | सहर्णन सब्यास्यान
छोक । मिस बेजियेचेनि ॥| १४ ॥ चीौदा विद्यांचीं रसायनें | असेखांरेर
धर्माची जीवनें | काढनि अह्म-सुखाचें बोनें** | मुर्के* केलें भागवत ॥ ३५९ ॥

तो पुराणांतुल आनंद-समुद्द | तेथ दशम स्केदु तोचि चंद्र । हैं चांदिणें
सचिन म्हणे नर्रिद्ठ | रुक्मिणी-सैंवर || ३६ ॥

१ सर्वमान्य, चालथारें. २ चात्क, ३ पाणपोई. ४ मर्मज्ञाच्चा, ५ बसंतामु्े,
६ छुंदर, मोड. ७गातो, . < विध्ांति घेतात.. ९ झानाब्या, १० विश्षेप,
११ निस्‍्तेज द्वोतो, १३ भव्नानाज्या, १३ पुढें करी. १४ सज्जन, १५ गर्दनें,
३६ कौतुकानें,. १७ उरी... १८ आबड, प्रेम, १६ आभयस्पान,. ३० सह
(संस्झत, आइत, अपभ्रेश, पैशाची, मागभी वे धौरसेनी).. ३१ याटल्या,
३२ नीट, कौशल्यानें, ३३ मदृत्य,. २४ सर्व, २५ मोजन, २६ धस्सुनीनें, ,

भास्करमट्ट वोरीकर

भास्करभट्ट बोरीकर है कासार-वोरी (सध्याच्या हैद्वाबाद संस्थानांत ) येथें
राहणरि. ते चांगछे व्युत्पन्न पंडित आणि मोठे कब्रि होते... प्रथम ते बेदांत-
मार्गालुयायी होति; पण नंतर ते महानुभावप॑थांत शिरठे. चक्रपराचे
पहशिष्य श्रीनागंदेवाचार्य यांच्या जबल्ूून थांनीं दीक्षा घेतली होती.
नागदेवांच्या मार्गें बराइदेववासांनंतर महानुभावपंथा्चें आचार्यत्व भास्करभट्ट
बोर्सकर्ंकडेच आल होतें. नागंदेबाचार्योच्या मृत्यूनतर शांनीं आपलीं
महत्त्ताचीं काब्यें छिहिडी, “शिज्ुपात्घघध ”, “उद्धवगीता” भाणि
“पूजाबसर ! हीं त्यांचीं मुख्य काब्यें होत. याँचा छेखनकाछ स्थूलमानानें
शुके १२३०-३१ हा भहे. शिशुपाल्वध हैं. कान्य वि. छ. भरे यांनीं
१९१२६ साढीं प्रथम प्रसिद्ध केढें-

विशेष माहितीकरितां पहा:--भास्करभट्ट वोर्सकर--ब्रि. भि. कोछते,
भास्करभम्कृत उद्धवगीता--सं० वि. मि. कीलते-

शिशुपालवध
शिक्षुपालावरील स्वारीची तयारी
ओब्या

स्वस्ति! श्रीचक्रपरा । माझी त्रिनती अवधथारा। येन्हत्रीँ यात्रें. दातारा [
यामसिद्धीछागी ॥ १॥ अरिराये विभांडा्रे' | मय राजसूययागां यातरें |
ऐसे माझे पुरचंबे | मनोरथ ॥ २॥ सांडीनि सकब्डें* का्जे । देवें येथें
कराये बीजें! | नातरी राणीवु" सांभाछिजे | मंजर दीजे अनुज्ञा॥ ३॥
ऐसेयां सुर्मी” बोढां | सक्ष राबो मानवझा“ | मग संदेहा मानु दिद्झा |
इच्छावशें ॥ ४ ॥ मग देबो मणे* बल्मद्रातें | दोनी कार्य प्रस्तुतें' |
कण कीजे तें निरुतें।* | तें सांगा तुझी ॥ ५॥ तब बछमद्ें मणित्के |
जआमहां हँचि प्रत्यया बालें | जें चाछांवें सर्वद्ले | शिशुपाव्यवरी [| ६ ॥
जें चेदें"* केले | तें आतांचि नारदें सांगीतछें | तें देवो काय बिसरलें |

१ छक्षेम, ३ सद्देज. 3 मारावे. ४ सकल्टी, ५ स्थछांतर, आगमन,
६ राज्याधिकार, ७ मार्मिक. «८ तोपठा, ९६ मदणे. १० नजीझू बेऊन टफलेली,
११ निश्यानें, १२ शिश्ुपाव्ानें,

४४ नवनीत

राणेपणें! ॥७॥ व्याथी भाणि ब्रैरी | यें कोवर्ली जव॑बेन्दी । तते
तोडाबी सत्रैप्रकारी | जाणतेनी | ८॥ चैरी सरिसा" जीगे' | तरी
निद्रा कैसेनि ये। छांब्रतिये* सुरिये"| केत्रि छाजिजे ना! ॥९॥,
रात्रो* राणिये" जाढला*। जरि थे लछोहाचा* कांटाब्ा | तरे क्षत्रियाचेया
कुछां | बोछ्ु छामे || १० || पायें घूत्ठि रगडे | तरि सक्ें'” माथेयां चढ़े |
तयाही बैर साधन घड़े | मचितनासी || ११॥ मआर्गी हातु छात्रों भीजि!! |
पाणियां तारे मीठी दीजे'' | मल्तेन निर्के' मारजे | तिहीं छोकीं || १३ ॥
म्हणोनि असाहानेयां * होइजे | पुद्धां भादु घाडिजे | पाठीं आपण जाइजे |
अमोलपणें।7 ॥ १३॥ नातरिं राणी4 सांडाबी | कार्पडें भगग्रावीं |
बाराणझी सेवरात्री | तापसां होनी ॥ १४ ॥ तत्ं महणे यादवनरेंद्र |
नीकें म्हणताएं बल्िमतु | भाम्हां हाचि मंत्र ) प्रत्यया आठा ॥ १९॥
उद्धवदेवा तुमचां मंती | यादवांची राणीत्र धडीती'" | तरे काई कीने
प्रस्तुती | तें तुम्हीं सांधा* ॥ १६॥ तय मणे उद्धदेवो। जो तूं
सर्बज्ञगावों | तुबां नणीतिछा!* ठात्रो*" | कबशु असे ! || १७ ||. भाग्दी
असों मंत्रीप्णं | खातों राउव्टींचीं जेवर्णे | म्हणीनि कांहीएक बोढणें |
ततहीं छागे ॥ १८ ॥ न मितठतां नायकबर्डी'' | दल्ठाचा आइती* थोडी |
म्हणीनि चाछिजे दड्वादडी | हा मंत्न्चि नोहे ॥| १९ ॥ अभंदांचा
फाछी | मोठकी राणीव सांसीनली** | स्रेंचि बिग्रहों* परमंडव्टी | कर्ण
बोछे ! ॥ २० ॥ शझिशुपाव्याजप्यां | असे रायांचा मेव्ठा | जरासंदु
एकछा । कारणों नपुरं४!॥ २१॥ जरासंदाचा धायेबार | छागठा
यादर्वा वींया | तो आशूई भेदरा' | क्रिटेशि ना ॥ २२ ॥| ऐसे बता ,
फीपाछ | येन्द्रवी पु पव्याछ | गिरि डॉंगर छंघाल | देखत-खेबर' ॥| १३॥
कीरेंद तुम्हीचि बीढ धाकठ * | ते तब निन्‍हाँ* भेड९ | तरी चालिमेए

$ मोंध्वर्ण,.. २ बरोरर,.. ३ राद्मत अस्रेऊ. ४ छोवत असहेल्‍था, ५ सुरीपे,
६-८ राज्यावर बसलेछा राजा, ६ शखस्माया, %० ई्यनें, एकदम. ११ मितात
१२ देतात, १३ नीठ, घरदें,. १४ (अम्यवस्था) राहत ने करणारा, १५ पुस्सा्यानें,
प्राम्माया शोगेल अदा रीतीनें, १६ राज्य, १०७ उत्तम, ब्ययस्यित, १४ सांगा,
१५ ठाअक गादी झा, २० गोड़,. ३२५ मेनापति,. २३ सामुमी, तयारी.
भे३ तातरीने,.. र४ यंदाच्या,. २५ चापली,.. २६ महरली, * २७ माँडण
३८ आटोदत नादी,.. ३९ हदाफा,. ३० अमून,.. १ भय, ३३ देखतक्षणो,
३३ छारोश्र, ३४ प्रतवान, ३५ केयट, झगदी, ३६ भ्याड, ३७ छवारी करावी.

भास्करमट्ट वोयीकर ४५

है मति कुड' | अपाडपणें' |[२४॥ हातीजिया मोह | सिंहो
करी रगडा। तो लुचछठी चबडा” | कोल्हेयावरी ॥ २५ ॥ आंगिचेनि
घुपुवाटें' | वायो न मोडी तनकुटें” | भाइमोडें” करी खरांदे' |
महातरूंचे ॥ २६ || दिवाकराची धाडी'" | साइलिएतें न मोडी।
कसकसा रगडी | अंधकारातें || २७॥ तो घावडू* बसे जवेशछा |
तैयाबरी तुम्हीं राये चाछ्ा | तरी रोकडी अवकव्णा | हेचि एकी ॥ २८ ॥
म्हणीनि आपणेयां उखेडी'* न पडे | शिश्ञपार्द हातां चढ़े । ऐसा मंत्रु
घडे | तरि तोचि कीजे | २९॥ तूं धर्माचा कुढावा' | तरि तेयाचा
अडलात्रो'* करावा | अवदसा या पांडवां । येवों नैदावी || १०॥ आजी
तुझेनि बर्ँ | जीणात्री'" राज्यकुल्दें । मग यज्ञतरूची फल्ठें | हातें
तोडाबी ॥ ३१ ॥ म्हणौनि वन्हाडिके जाइजे | तेथ मितछ्ती सकब्ठही
राजे | आवर्धीचि होतीछ काजें | मनायासें ॥ ३२ ॥ दिग्गजा पांडवां-
करी | रिपृंची अवधी'" तोडाबी । कांटियां कांटी झाडाबी | बाहिरी
बाहिरी!< || ३१ ॥ भीमसेनाकरत्री था। मागधतरूचिया क्षिपतत्टिया'* |
प्रताप-भानवर्सी*” जाक्राबिया | दुफोडी करीनि ॥| ३४ ॥ अग्रपूजेचां वेढों |
शिश्युपाछ देइल गाव्ठी'* | ते वेढीं तेयाची यात्री ब्रव्गी | महाकाव्ठासी ॥३५॥
घुर पडिलेयां पत्ती | ऐसांही नाइकबडी परतेती | तरि खांडेन' भडाडरर
देती । पंडुपृत्न | ३६ ॥ मंत्रियां दीक्षागुरू | ऐसे बोलिछा उद्धवबीरू |
तत्रं केछा जयजयकारू | सकव्ठजनी || ३७ || रामकृष्ण भानवछे |
म्हणती उद्धवा तूं आमुचे डोछे | राज्य भुंजी* तुझेनि बढ्ं। तिहीं
लोकी॥ ३८॥ मग येणेचि विचारें | नांगार्जुनाचेनि” दातारें* |
पालानबीले श्रीचक्रधरं | यादवां करवीं ॥ १९ ||

॥ घुकीची, वाईट, २ दोधांत बरोबरी नसलयानें, ३ दत्तीच्या, ४ मुखाणा,
गंडस्थव्यला, ५ पंजा, ६ वेगानें, सामर्थ्यानें, ७ गवत. ८ मोडतोडीनें, ९ पर्णहीन,
योडके, १० हड़ा. ११ पिठाव्ण्यास, धीट. १३ दल्केषणा, १३ साकर्ता,
उद्धारक, १४ झटठचर्गीत मदत, १५ जिंकावी.. १६ वच्दाडी, पाहुणे म्दणून.
१७ वेछठ,.._ १८ परस्पर, ९ झिल्य्या, ३० प्रतापरूपी स्वयंपाकशदल.
२१ शिब्या, २३ तरवारीनें. २३ मार. २४ उपभोगितों., २५-२६ नागार्जुनाया
स्वामी > चरंपर, श्रीकृष्ण. २० घोड़े (सैन्य) सम करण्यास सांगिते,

/
पंडित दामोदर
भहानुभावप॑थाचे पहिले आचार्य श्रीनागदेवाचार्य यांचे पंडित दामोदर हे
शिष्य... संस्कृत आणि मरी या दोन्‍्ही मापांत ते पारंगत होते. त्यांची
पत्नी द्वीराइसा हिनें आर्धी महानुभात्रपंथाची दीक्षा घेतली आणि मागाहुन
दामोदर पंडितांनीं घेतली. दीक्षाप्रहणानंतरचा आपडा सर्व काछ त्यांनी
निंबा (जि. अहमदनगर ) येथें नागदेव्रांच्या साब्निष्यांत घालविटा, से
अत्यंत विरक्त असूनही गायनाची त्यांना विशेष आबढ़ होती. नागदेवा-
चार्याच्या अनेक शिष्यांपेकी केसोग्रासावर त्यांची विशेष प्रीति होती-
केसोबासाच्या मृत्यूनंतर (क्रित्येकांच्या मतें केसोब्रासाच्या हयातींतच),.
दामोदर पंडितांनी “बच्छाहरण ” हैं ओबीबद्र काव्य छिद्िलें. त्यांत
अआपस्या मित्रप्रेमा्ें योतक म्हणून केसोबरासाचेंच नांव घातलें. (व्याधूवी
केसोबासानें रचछेल्या ख्नमाव्ठास्तोन्नांत यानें दामोदर पंडितांचें नाच घाततें
होतें.) या काव्याशिवाय दामोदर पंडित्तांनी छिह्िटेत्पा चौपग्राही
मद्ानुभावांत प्रसिद्ध अद्दित:. वच्छाहरणाचा रचनाकाछ शके १२३८ च्या
सुमारास. हैं काव्य वि. छ. भाव यानी १९२४ साीं प्रथम प्रसिद्ध केलें-

पिशेष माहितीकरितां पहा:--दामोदर पंडितविरचित चछाहरण,
सं० क्रि, भि. कोठते.

बच्छाइरण

यमुनावणेन

> ओब्या
कार्टिदीजछ* निर्मछ | श्रीकृष्ण-कांती इयामल | प्रतित्रिंबदी ग्हणीनि
सुनी | द्वीउऊनि ठेढी ॥ १ ॥ अक्तिमारं बोल्गतां | क्ेवि बर्णोतरी
सायुज्यता | जेयाचियां सन्रिधी सरूपतों । जड़ा जाडी ॥ १॥

॥ यमुनेने पारी, २ मेश बरीत क्ष्ततोा,. ३ सदोस्ता, गमीरतां, सहपता
व शाउम्यता है. मुक्तीब चार श्रद्ार शाहत. ४ निर्यीय पस्लूना, हि

पंडित दामोदर ७

देखौनि श्रीचक्रपाणि | कैसी संश्रमित जाली तरंगिणी' | कीं आनंदली
अंतःकरणी | रोमांच दाटछे || ३ ॥ कौ आ्िंगाबेया श्रीकृष्णुराजा |
तियां बहुति केलिया भुजा । तैसे तरंग पढियासले' मज । कार्लिदीयिचे ॥१॥)
मग आनंदसागरीं मीनली | तैसी निश्चछक जाछो | कीं देहमाव विसरली |
श्रीक्ृष्णचेधघ )। ५ | कीं जन्मछी देवाचां चरणीं | तें उततावीछुपण भसे
मनी | म्हणीनि भेटों आली मंदाकिनी' | कार्केंदी नब्हे ॥६॥ की
श्रीकृष्णाचिया संगती | आमुची फ़िटिछ अधोगती । म्हणीनि भेटों आाछी
भोगजती' | पाताछौनी' || ७ [| जाधीचे पढिजे” पुराणी | बारे स्पर्श
जाला देवाचां चरणीं । तेथीनि* तीर्थी िरोमाणि | ऐसें विरीद*
जालें | ८॥ सोमकांती'* बांधे घाट | जेथ हिरेलग** ब्राठुबंट |
मुक्तिगर्भ'* सुक्तिसंपुट*' | दिसताती ॥ ५ ॥ श्रीकृष्णकांतीची फांकतसे
कि&** | तैसे ठाई ठाई इंद्रनीव्ठ | स्नकूटाची' केवाछु" मौवाछू ० |
उदकाजव्ी ॥ १० | कीं तें र्नाकराचें अधीग | म्हणीनि आंगाथिलें१4
ठीकछ्ग** । तैसें एके वेछे सप्तांगं" | लेणें१' लेइठी ॥११॥ कीं
कैबल्यनाथा श्रीचक्रपाणी । नवर्नांची ओवाछुणी | करी कमछांची
उचडनी** | तैसी दिसतसे ॥ १२ | उभयकुब्ण द्विजडंदें' । निजकर्मरतें
निःशब्दें । इृष्टिपूरते ठेवित पर्दे | जैसे मुनिरज ॥| १३ ॥ एकांगुष्टतपिये१९
बक । नासाग्री दृष्टि घालिती ढोंक' । यज्ञदीक्षित** तैसे चक्रवाक |
प्रियार्ते सांडिती ना।॥१४॥ प्रकृति-पुरुषनमत्रेकार्ते” | जैसे परमहंस
जाणते | तैसे क्षीरानीरा निवाइ** करीते | ते निर्मठ राजहंस ॥ १५॥
जेयाचेनि जडें** वेधती | डतातर रोमांचु दाटतो | पश्चु चरों विसरती।

९ नदी. यमुना नदीला येणान्या छाटा म्दणजे भ्रीकृष्णदर्शनान तिच्या ठिद्यार्भी
निर्माण झ्लालेला संभ्रम दासवरीत द्वोत्या. तिसन्या व चौथ्या ओवीत करीनें
या छाटांवरव अनेक कल्पना केब्या आहेत, २ भासले, ३ विदोन झाल़ी,
४ गंगानदी, ५ पाताछांतीरू गंगा, ६ पाताटांतून, . ७ चर्षिलिेली, इतकी थोर.
८ तेड्द्वांपामुन, ६ कौर्ति, छौफ़ीझ. १० सोमकांत दा चंद्रप्रसाभानें पाशरणारा एक
मणि, १९ हिरिजडित. १२३ मौक्तिक शांत असलेछा, ॥१३ सुक्ति (शुक्ति)
शिपले-त्याया करंडा. १४ प्रकाश, किरण. ६५ दुट<पूड,चूणें, १६ बारीर याउ्ू
१७ मऊ. १८ स्वीकारलें. १६ स्नजदित अरैकार, ६० परीराज्या सातही
अवयवांच्या ठिकाणी, २१ दामिने. | ३३ उठाव, उचलगें, . ३३ पष््यांचे समूह
२४ एका शआंग्ठ्यावर उभ राहुन तप्नयां करणारे, २७ पश्चिविशेष,. २६ यताने मत
ज्यांनी पेतले आह कस; यांना व यांक्‍्या पत्नींगा यह संपेय्दत आपली जागा रााहून
जाता येत नादी. २७ साया व जीव यांचा वियार.. ३८ वेगढे. २६ निर्माव वस्तु,

छ८ नवनीत

तो ध्वनि आइकौनियां ॥ १६ ॥ जैयाचेनि इश्िपातें। पांखिस्यें' जाीं
आजनंदमरितें | हें काई बानवें श्रीकृष्णातें | जेयाचां नामीचि बेघुर ॥ १७॥
मेधीं झांकीकलेया रीचा प्रकाशु | न घेरे! पश्चितीचा/ विकासु | तैसा
गोपवेशें गुत्त परेशु* | परि वैथु सेचस्ताती ॥ १८ ॥ हातिरुवें" सिंदेसी
खेलत | मृग व्यात्रार्सी कुर॒वाद्टा: करित | मोराचां पाखवां' विसंतरत | फणिक ९
देखा ॥ १९॥ मृपक मांजराचे पाठ्खती'!| मश्वमहिां परम प्रीती | यमुनेचां
पानियेडां* दिसती | निर्वर मूर्ते | २० ॥ धन्य तेथिची जलचरं | मियें
अवछोकिती ईश्वरें । वररती येब्रीनी आनंदमरें | पाव्य॑ती'* श्रीमूर्ततिं || २१॥
श्रीकृष्णाचें रूप सांब्ठें | जलाभीतरी प्रतिविंवर्े | तें उताविद्षपण्णें मा्ंगि्ले ।
सकतीं मत्स्यादिकी || २२ ॥ अद्यादिक भूलबिले विज्ञानि'* | देवांगणा
बरखेपणें'! | चराचरां वेधु मियेचिनि गु्णे | त झाक्ति बानों' नेणें ॥ २३ ॥
ब्रग्मचारी प्रहल्त!” | बानप्रस्थ यति मुस्नात | नित्यें नैमित्यके कर्मे करीत |
आश्रममेदें ॥२४ ॥ एक मधमर्पणी"* रिघत | एक मृत्तिकास्नानें करीत |
एक कर्मचि तारक मानीत । नेणती पाते ॥ २५॥ घाटी जपियांचिया१
कोडी*" | कूर्मीसनी बैसछे ब्रिदंडी'' | नमस्कारी व्याकुब्ठ एकद्‌ंडी | जबद्यंंधि'
देवो देखती ना ॥ २६ ॥ माश्रमर्माच्रेनि अभिमानें । कर्गयागाचेनि
यजनें | ईश्वततच्ार्च जाणणें | तें आनतेंचि' ठेडे ॥ २७ ॥ नसतां प्रकाश-
संपत्ती । अंघकायस दवड़ों पांती'* । ईश्वस्कृपवीण जाणों म्हणती । ,
परानस्तूते)४ || १८ ॥ जैसा जबब्यों असतां परमात्मा | ठाउवा न होय
विषयारामा** | तैँसा श्रीकृष्ण मूर्त पखद्य | न देखती कर्मासक्त॑" || २९ ॥
हा अपराध नाहीं जना । प्रदृत्तिनिदत्ति तोचि कारण । साउमिठ*< झाइका
फथानुसंधान । म्दणे मुनि केशिराज़ु | ३० ॥

६ परमेश्वर, श्रीकृष्ण, ७ ह्तीचों पिकें, 4 गोंगारगे, ममतेनें भेयावए दवा फिरपिें,
५ पिंसाच्याज्या छा्येत,. १० रापे, १९ मोडीवर, १३ पाणय्ठयावर, १३ पड़ातात, ,
६४ घमत्कार दासवस्यास्या सामथ्यातें. १५ पौ्यानें, १६ यर्पन करम्यास,
६७ गृदस्थ... १४ पापनाश& स्नानविर्भीत.. १६ जपयाच्यांच्या,. ३० कोटी.
२१ सन्वाशांया एफ प्रदधार,. २२ जब्त भसझेता, २३ अटिकड़े ब, दुरभ, १४ पाती.
३५ परमेश्वराझा,.. ३६ उपभोगांत रमनाग झास्ेस्याना, विभ्रयासरांना, २७ क्ेयछ
कर्माच्या दिश्वनी रममाग झाठेठे, २८ पुरिछ,

विष्णुदास नामा

विप्णुदास नामा हा संपूर्ण महाभारत लिहिणारा पहिछाच मराठी कवि
होय. महाभारताशिवाय त्याचीं एकादशीमाहात्म्य, मुठकासुरब॒ध, कपोता-
ख्यात, हरिश्वंद्राएयान, बगैरे अनेक आख्यानें, स्फुट अभंग व पर्दे
उपरुब्ध आहेत. याची वरीचशी स्फुट कविता प्रसिद्ध संत नामदेवाच्या
नाँवाबर प्रकाशित झाली असली तरी त्या शिंपी नामदेबाहून प्रस्तुत विष्णुदास
नाम! अगदीं बेगव्ण आहे. याचा निश्चित काछ सांगण्यास साधन नाहीं।
पण ज्ञानेश्वर व एकनाथ यांच्यामधील काव्यांत तो होऊजन गेलेला दिसतो-
एकेकार्ली त्याची कविता फार छोकप्रिय होती. त्यामुल्ठें व हा कत्रि बराच
जुना असल्यामुल्ठें त्याच्या काब्यांच्या निरनिराब्या हस्तलिखितांमर्ध्ये
पाठमेद आणि प्रक्षेप व अवक्षेप यांचें रान माजछेलें माइकतें. एकादशी-
माहात्म्य, बुधवाबनी व महाभारतांतीछ आगश्रमब्रासिक पर्व एवढेच याचे ग्रंथ
मुद्रित झालेे दिसतात. याची कविता साधी व सुधोध भाहे. प्राचीन
मराठी कर्बामण्यें विष्णुदास नाम्याइतका उपेक्षित कबरि सध्यां दुसरा नाहीं-
म्हणून्न याच्या महाभारताच्या आदिपर्बात्तीड एक उतारा संक्षित स्वरूपांत्
पुढें उद्धृत करण्यांत येत गाहे.

विशेष माहितीकरितां पहा :--महाराष्ट्रसारस्वत, भा. २--भावे-

महाभारत
द्रीपदी-स्वयंवर
ओब्या
नगर सांडूनियां तये वेत्ठीं | मार्गी राहिडे एका तटाकाचे पार््दी' |
तब॑ तेथें गपूर्व नव्हाव्थीः । देखते जाले पांडव ॥ १])) सहस्त सूर्य एके
बैल्ले | गति तेजोन्मय उगवले | सैसे प्रकाश देखिले | दाही दिशा
व्यापुनियां || २॥ तेज देखोनि बहुत | पांडव जाले विस्मित | मग
९ कांठी, २ नावीस्य, नवलाई.
एड झ्५ 6...4,

५० नवनाीत

गगनीं अवलोकित | कायसे तेज म्हणोनियां ॥३॥ पाहाती तर
एकरसर | तेज पसरलें अंबरें | येतां देखिलें युधिष्टिर | वेगवत्तर' ॥ ४ |
धर्म म्हणे हैं अपूर्व काई | आकाशीहनि येतसे छवटाही | की सूर्यो दोऊनि
दो ठाई | भूमंडछा येतस ॥ ५॥ परि सूर्य नब्दे एक्या गुण | त्याचें
बक्र चाछणें | तया अघोगति येणें | हैं न घड़े सर्वथा | ६ | कौ निर्भूम
द्वोऊनियां वन्हि | उतस्तसे ये मेदिनी । तरी त्याचें वर्तणें उर्ध्ववांचुनी ।
नब्दे अनारिसें' | ७॥ तरी कायसा हा तेजाचा पसरु | घर्मा संशायों '
पढछा थोरु। तबं पराशराचा कुमरु | अति समीप पाता ॥ ८॥
पाहाती तत्र पुरुषाकार | देदीप्यमान मनोहर | समीप आछा मुनीश्वद ।
ब्यासदेवो ॥ ९ || मस्तकीं जटाभार मिख्वछा। कंठीं शोमतसे जपमात्ा |
खांदिये कृप्णाजीन वर्ण नीव्य । हा्ती कमंड्छु झत्ठकतु ॥ १०॥ ऐसा
योगीश्वर,ते अवस्वरी' | येता देखिला पंडुकुमरी | मग छोटांगणें धरणीबरी |
घाती देखा ॥ ११॥ कमक्ठाहूनि कोमव्ठ | गासन घातलें निर्मछ।
स्वामी वैसाें म्हणीनि मंजुछ | बोले धर्मसजु ॥ १२॥ ऐसे संतोपले पंहु-
नंदन । मग करिते जाडे स्तवन | म्हणती भवतारक चरण | डोछां देखिडे
साजी ॥ १३॥ जयजयाजी जगद्धृ | तूं. सुखरां सकव्णं ब॑च्।
धर्मसंरक्षणीं जगाधु । तूंचि एकु स्वामिया ॥ १४॥ ऐसे करूनिया
स्तुतीस्तवन | मय पोडशोपचारी पंडुनंदन | क्ररिता जाठा पृजन।
प्यासदेयाचें (५ | मग व्यास धर्मातें पुसे | तुम्दीं जोहरी' बांचडेति
कैसे | येरः म्हण हपीकेशी । वियरदारें रक्षिझें ॥ १६॥ व्यास म्हणे
कए)्टछेति फार । जातां ऐका मां उत्तर । दोतसे द्वीपदीर्चे सैंबर | वेगवत्तर
तेयें जायें ॥ १७॥ गाजे मिंकाल सकक् । द्रीपदी पार्थासि घालीछ मात |
विजयलक्ष्मी चराठ । यदर्थी संदेह नाहीं ॥ १८॥ पूर्वी तपोवर्ी नियम ।
ऋषिकन्या पविन्रधर्म । भ्रतारप्रामीछागी कार्मे | तपश्चर्या आचरे ॥ १९॥
तीसि तपांती चाबयां फछ | कृपेनें पायछा शिवदयात्ठ । माग म्हणतां पांच
वेक । 'दे भ्रतार! बोटटी ॥ २०॥ हांसोनि बदे दयासिंधू। द्ोती
- पांचांजणांची वधू । येरी म्णे समर्थ शब्द | कोणें विपतीत कंग्वा ॥ २ १ ॥
ते हे हुपदाची नंदिनी | जन्म पाव्रठी याज्सेनी। तुम्दां पॉचिनर्णाची
पतली | ते होईड निधीरें ॥२२॥ खयार्ता पॉचाब्यपुरा करें गमनवं

९ शठियेगानें, ३ बेमके, ३ सारी, प्रसंगों, ४ झारीत,

महाभारत ण्शु

तेथें भेटती गरम कृष्ण | मग भी पुढती देईन दर्शन । छम्नकाछीं
तुम्हांतें ॥ २३॥ ऐसे बदोनि आज्ञावचन | अदृश्य जाहाछा द्वैपायन |
मग साहीज्णी करुणे गमन | पांचाछूपुर चालछठीं ॥२४॥ पांडब
प्रवेशले हुपदनगरी | बिन्हाड न मिल्ठे आ्रह्मणाचे घरी । मग कुललाछाचे*
मंदिरी | जाऊनियां एहिठे ॥|२५॥ मग म्हणे युधिष्टिर । येथें विपसरित
नामें धरूं: । तेणें नामें पाचारुं।। एकमेकांतें | २६ ॥ धर्म नांव जयवंतु ।
भीमा नांव जयबत्थविंतु | मजजुना विजयबंतु | जयछुत. नांब
नकुछाचें || २७॥ सहंदेवा नाम महावत्तव॑तु । ऐसा नांवाचा संकेतु । धर्म
भनुक्रमें असे सांगतु । तंये वेत्झीं ॥ २८॥ ऐसे जालें हेँ कथन । ऐकिजे
पुदीठ अनुसंधान । श्रीतीं होऊनियां सावधान । चित्त देऊनि परिसावें ॥ २९॥
ण्या हुपदाचे राजमंदिरी | समा घनवटली तये अवस्वरी | शहाणी
कुछाँचे राजे सभेभीतरी । बैसले देखा || ३० || बैसछा बसे भीष्मद्रोण ।
शकुनि आणि दुर्योधन | कर्ण सूर्याचा नंदन | अनुक्रमें बैसछे ॥ ३१॥
मग द्रौपदी ते सुंदरी । आरुढोनियां हस्तीवरी | माल घेऊनियां करी |
लक्ष्यासमीप उभी असे ॥ ३२॥ नोवरी नेतीऊ घाछा घाढछन | म्हणौनि
समागर्में असे धुृष्टयुम्न | भतिरथी महारथी सैन्य | शाहाणी क्षोणीर्सीर
राजकुमर ॥ ३३ || वायें चाजती नाना ध्यनीं। गगन गर्जत असे
निशार्णी | भेरीचे नाद गजेती तेंणें मेदिनी | दणाणत असे ॥३४ ॥
द्रौपदीर्च रूप देखुनी । राजे बोलती भापुरां मर्नी | म्हणती हैं मबधड
यंत्र भेदुनी | नेणों करण ईतें परणीरू ॥३५॥ तब श्रीकृष्ण म्हणे
हुपदासी | उसमें राहुनियां लछक्ष्यापासी | कवण भेदीछ छक्ष्यासी | तेणें
राहांवे सादर ॥ ३६॥ मग उभा राहिला लक््याजबछा । म्हणे समस्तां
भूपात्ठां । जो कोणी भेदील ठक्ष्याडा | त्यासि मात्ठ घालीढ द्रीपदी ॥ ३७॥
तेल उततसे प्रठ्याप्री । त्यामध्यें मच्छार्चे रूप पाहोनी | छक्ष्य पाते
भेदोनी । मग परणात्री द्वीपदी ॥ ३८॥ पुदती पुद्ती असें बीत ।
चाट रायांची पाहात | कोण्ही कोप्हासी न बोठत | तटस्थ बैसछे
असती ॥ ३९ ॥ टद्व॒पदु म्हणे ऋृष्णातें | कोण्हीही बीर न देखों पेथें |
जो भेद्योनियां ठक्यातें | द्रीपदीत परणीठ || ४०॥ त्तत्वं बोडे राजा
सुकर्णु । तुम्हीं, केला असे बखवा पणु | येयें छक्ष्य भेदीठ कोणु | प्राण

$ कुंभाराच्या, ३ ्क्षौद्विगी (३१८५० दत्ती, २१८०० रय, ६५६१ पोष्ट, वे

१०५१५० पायदद्ध एवं सैन्य ),

ण्२ नवनीत

देईड बापुठा ॥४१॥ जरी चुकतीढ तीन्हीं वाण | तरी कब्ेमाजी
थाबें छोटन | ऐसा अवधड केछा असे पण । तो कबणु भदूं शके ॥ ४२॥ .
ठक्ष्य भेदिता जायें जांबें | मग त्या द्ीपदीचे काय ध्यावें | आम्ठी गे
सहजस्वमात्रें | कौतुक पाहाबया पातझों ॥ ४३॥ मा्गही राजे डदंड
होते | सैंबोंही जाठीं बहुते | परी येब्हडिया रक्ष्यातें | कोण्हीं माही
मांडिढें ॥| ४४ | यावरी राजा हुपदु रहणे। क्षत्रियांचें ऐसेचि काय
बोछणें | तरी भातां कबणातें पुसर्णे | छक्त्य भेदा म्हणौनी ॥ ४६ | तर *
राजा दुर्योधन म्हणे | रुक्ष्य पांचां वार्णी भेदर्ण | श्रीकृष्ण महणे बेगु करणें |
मेदानि पाडणें छक्पातें || 2६ ॥ मग उद््मि दुर्योधनु | धनुष्या चढब्रिडा
गुणु | तम कदेपासी येऊनु | छक्ष्य छक्षिता जाहडा || ४७७|॥ तयाबरी बोड़े
मधुसूदन | लक्ष्य भेदितसे दुर्योधन | अधिक दिधले दोनी बाण | लक्ष्य भेदार्थे
म्हणऊनी ॥ ४८॥ मग थ्रीक्षष्ण म्हणे यादवांसी । उमें राहाणें चौयासी ।
लक्ष्य न भेदवे ज्यासी । त्या कदेमाजी छोठावें | ४९॥ दुर्योधन कढ्ेमाजी
पहे | तबं॑ ते त्तेढ उत्तत भाहे | मु्खी छागतसे उप्ण भाहे' | मग पाहि
पर्तेंची | ५० ]) खाहुती करुनीयां मान | छक्ष्यावरी के संधान |
ट्क््य न भेदितां जाण | गेछा वाण आकाझशा ॥ ५१॥ ते वेदीं तो
दुर्योधनु । धमुष्यों सज्ली दुसरा बाणु । बेंगें करी संथानु | न्‍्याहाहुनियां'
छक्ष्यातें॥ ५२| तोंही न भेदतां गेठा मँबरा | मग घेतझा बाण तिसरा |
तोद्दी टॉँकिजा तिये अवस्व॒रा | परी उक्ष्यातें न भेदवे ॥ *२॥ मग मदृणती
भीष्मद्रोण । चत्रथाही दथा जाईछ बाण | परी लक्ष्य मे भेदबाचि जाणे |
म्हणउनी कर्ण घार्विंनडा ॥ ५ ४॥ श्रीझष्ण महणे सूर्यसुतता । या दुर्योधनाचा
नित्राउ न होता | तूं आठति धाइनी सरिता । शथा प्राण बावया || ६५% ॥|
यात्री कर्ण महणे मुरारी | तीन बाण असती करी | छश्य यानि ने भेदे तरी ।
मं कद्रेमाजी उचदनि घाठाये ॥ 5%६॥ मग श्रीकृष्ण म्हणे
दुर्योधनाती | जाय जाय रे जी सोडिणसी। उर्पार भनुष्य दिपरएँ
कर्णापासी | झूणे न छानसी रें निडाजन्या ॥ ५७॥ ओर मूं दक्ष्य फाय
भेदिसी | आम्ही काय नेणों तुम्दांसी । कपट करनिय्रां पांडनासी | छापा-
जीदरी घातरें ॥ ५८ ।॥॥ जी येगें गर्जुन बतता | तरी एफाचि बाणें टक्ष्य
मेदिता | जाय जाय रे परता | झांफी माया वीशामब्ये ॥ ५५ ॥ यावरी

$ जया.

महाभारत

राधेय कर्ण । लक्ष्यावरी सोडी दोनी वाण।ते व्यर्थ गेडे मग म्हणे
गंगानंदन । सांडी जांगवर्ण' उगा राहें )॥ ६० ॥ कछ्छा त्तयाचा श्रम
जाणा । मग द्वुपदा म्हणे यादवराणा | रायांचेनि छक्ष्य सर्वथा भेदेना |
गातां ब्राह्मणांसि विनवाबें ॥ ६१॥ हुपद विनवी त्राह्मणसभेसी |
ब्राह्मण जो भेदीछ या लक्ष्यासी | दे द्वीपदी माव्ठ घालीछ त्यासी | स्वामी
झडकरी उठीजे॥ ६२॥ तयाप्रती म्हणती ब्राह्मण | हैं लक्ष्य राया
भेदीछ कबण | उगेंचि आमुचे चरण प्रक्षा्ुन | यावी दान दौपदी ॥ ६३॥
कैचा पण कैंचें छक्ष्य | आम्हीं सुव्राह्मण सर्वाध्यक्ष | अभिमानीं घाढ्धनि
मारवणें प्रत्यक्ष | हैं महापातक राजेंद्रा ॥ ६४० ॥ आम्हीं पंचांग हातीं
घरातरें | तिथि वार नक्षत्रासि सांगावें | त्या ब्राह्मणें ठक्ष भेदावें | थितें*
मुकाबें संसारा || ६५॥ ऐसे ऐकोनियां बोलणें | अर्जुन धर्माप्रति म्हणे |
स्वामी मज भाज्ञा देणें | भेदावया ठक्ष्यातें ॥ ६६ ॥ मग जयबंत महणे
विजयबंता । तूं लक्ष्यांत होई भेदिता । ऐसी आज्ञा जाछा देता | पार्थादार्गी
ते बेलीं ॥ ६७॥ मग उभा राहूनियां पार्थु । धोन्नासि कास असे घालितु।
हुपदासी म्हणतु | छक्ष्य आपण भेदीन ॥६८॥ ते वेत्ीं तो कैसा
गमठा । जैसा खोपेंतूनि' सिंह निधाठा | की महाकाकु चाढिला |
भूतांवरी जैसा ॥ ६९॥ कीं तो श्व्ययकार्ीचा रुद्र । कोपछा करावया
संहार। की तो क्षोमठा बल्मद्र | दक्ष प्रजापतीवरी )] ७०॥ झुयें
स्वरूप अति सुंदर | जैसा मदनाचा अवतार | यौब्रनदशारूढ शरीर |
शोभमतसे साजिय ॥ ७१॥ ऐसा भाछा ठक्त्यापासी | प्रजा करूनियां
धनुपष्यासी | ममस्कारुनियाँ गुरुद्रोणासी | वाण करीं बेतठा ॥ ७२ ॥
नमस्कारिलें श्रीकृष्णनाथा । गंगानंदुना भाणि चडिछां समस्तां | देखोनियां
रापांचिया चित्ता । अति आंध्िर्य चाटठें ॥ ७३॥ म्हणती पाहा हो
हा आह्णु । याचा पराक्रम मोठा गहनु । वल्ँचि देतसे प्राणु । ठक्ष्या केबी
भेदीठ ॥ ७४ ॥ मभर्टोर्रे केन्हडें मातलें | द्रौपदीआसेने भुछ्लें | थित्या
जीवासि मुकलें | फुकट मरेठ पाद्य हो ॥ ७५ ॥ जबसे सभाडोक चर्चा
करिती | एक आश्ििर्य मानूनि राह्मती | एक टकमकां पाहाती | अति
विस्मित होऊनियां | ७३॥ मग भीष्मद्रोण तयाकडे पाद्े | तब तो
आजाजु॒बाहु दिसताहे | म्हणती हा भर्जुनासारिखा वीर जाहे | तरी हाचि

$ प्रयत्न. «व्यर्थ, हे घर ओोदी २७ पढ़ा. ४ ढो्ीतून, गददेदून,

5४ नवनीत

भैदीछ छक्त्यातें ॥ ७७ ॥ ऐसे म्हणती एकमेकां | त्॑ अर्जुन बदे रायां
सकल्कां | हैं लक्ष्य मी भेदीन आइका। परी एक चल्सा' ने
करावा || ७८॥ मज देखोनियां एकछा | जरी बहुतीं गलबढा केटा।
तरी मी उत्तीर्ण भापुलिया बोछा । ब्यर्थ मारिले जाड़ वायांची ॥ ७९ ||
ऐसे बोढतां ते अवस्बरी | छोकां समस्‍्तां ठक' पड़े अंतरी | कित्येक
भेभीस्त' जाठे परोपरी | भति विस्मयो करूं छागछे ॥ ८०॥ जसो
अर्जुनें तये अवस्वर्री | धनुष्य ठणत्कारूनि बत्ें करीं | वाण होते त्या
माझारी | एक उचलनी घेतदा ॥ ८१॥ विद्या गंधर्व होती दिधली। ते
विधिपूर्वक जपोनि ते बेव्दी | मय दर्भाशेखा थ्रभिमंत्रिटी | ते घातली करें-
माजी ॥ ८१॥ उतत होने जे भम्रिकझीत । ते जाहाएे मुशीतद् । ऐें
तेछ जाडें अति निमेक्र । त्यांत छक्ष्य सकव्ठ दिसतसे ॥] ८३) मर तेथें रूप
पाहोनी | ठक्ष्य बरें न्याहात्वोनी | एकेचि वाणें लक्ष्य गेदोनी | मच्छातें तब्ीं
पाईलें ॥ ८४ ॥ रुक्ष्य पढतांचि भूमेडर्ी । द्वीपदी अजुर्नातें माछ्ठ धाडी।
हैं देखीनियां राजी सकलीं। गति विरोध मांडिखा || ८५॥ तर्य दिन
गेछा अस्तमाना | धर्म महणे भीमाजुना | आंतों जाईजे स्थल्थाना)
मेब्णेकारां” आपुलिया | ८६ || मग चैसोनियां हस्तिणीवरी | निधते
जाछे वेगवत्तरी | आाठे कुछाव्ठाच्यान्मंदिरी | द्रौपदी घेऊनियां ॥ ८७॥
द्रीपदी जिंकिलिया उपरी। बोठती नगरींच्या नारी | पाहाय हो कैसी
अनुपम मुंदरी | जाए अंतुरी मिक्षुकाची ॥ ८८॥ असो ऐसे हणनी
श्राणिटें द्वीपदीती | तवे कुँती पुसे वादवेछ' का तुम्हांसी | ती इर्तात
सांगीजे गजपासीं। कारण काय जाहएें॥ ८५॥ बारे रात्री बहुत
जाली | मिक्षा काय तुम्हांसि मिछाठी | ऐसे पुसतस माटी । तथ॑ धर्म
अनुवादत ॥ ९० || माते मिक्षा मिल्ाडी बरी | क्षातां अनुगा मुम्ही
धावी | तथ॑ युंती म्हणे मांदनि ध्यायी | पांचांजर्णी मिद्लोनियां ॥ ९१॥
देसें माता घोड़े । तब॑ पांचद्ी सामीरे पातझे । समाग्म दपदीततें देखियें ।
मग जाद्याडी विल्मित ॥ रे ॥

३ (बेमिस्त), गितिगाध,

$ प्रामशूस, सदय४, हे दिदश्यूडता, साथ,
४ परमतीस्यानी, शिपरीरामभ्यें, ५ विलय.

नन्‍ीनी नी तु

एकनाथ

ज्ञानदेव, नामदेव ह्यांच्या पाठीमामून सुमारें तीनशें वर्षीनीं एकनाथ
झाला. ह्याछा साधूंत गणितात, इतकेंच नाहीं, तर ज्ञानदेवाचा प्रत्यक्ष
अबतार असे ह्याला समजतात. हा ऋग्चेदी देशल्थ ब्राह्मण भोदातीरी
प्रतिष्टानास म्हणजे पैठणास राहत असे. .छ्वाचा जन्मकाछ निश्चित* नाहीं.
ह्ाच्या बापाचें नांव सूर्यनारायण आणि आईचें नांव रुक्मिणीब्राई. हाचा
बाप रृहानपर्णीच वारठा व ह्याचें पाडनपोपण झ्ाच्या बाजानें केलें.

एकनाथाच्या छ्ीचें नांव गिरजाबाई.. ह्यास एक पुत्र आणि दोन कन्या
होत्या. पुत्राचें नांतर हरिपंडित आणि कन्यांचीं नांबें गोदूबाई व गंगावाई-

एकनाथ मोठा परोपकारी असून त्यार्चें गराचरण फार पत्रिम्र असे-
तसेंच शांति, क्षमा इत्यादि गुणही त्याच्या ठायीं छोकीत्तर हेति. पितरांच्या
उद्देशानें केठेलें अन्न अन्त्यजांस देणें, उन्हांत तत्ठमवणान्या चांभाराच्या
पोशछा कडेवर घेऊन घरों पोहोंचविणें, इत्यादि त्याच्या संबंधाच्या गोर्टबररून
अस्पृश्य मानलेल्या जातीतीछ लछोकांविपयींही त्याच्या अन्तःकरणांत प्रेममात्र
असब्याचें स्पष्ट होतें.

एकनाथ स्वतः संस्कृत भाषेंत मोठा पंडित द्वाता, तरी महाराष्ट्र मापेच्या
उद्धाराकरितां त्यानें मुख्यत्वें मोत्रीबद्ध ग्रंथ केले भहित्त; शिवाय कांहीं अमंग
व पढेंद्ी केटीं अहित. द्ूानें हिंदुस्तानी भापेंतही कांहीं कब्रिता केडी भाहे.
एकनाथाचा गुरु जनार्दनपंत नार्मे होता, त्या संबंधानें त्यानें आपल्या
कवितेंत आपकलें नांव एकाजनाद्दन अर्से छिहिलें आहे-

ज्ञानेश्वरीच्या मिन्न भिन्न प्रती जमवून व त्यांतीऊ पाठांतरांचा विचार
करून एकनाथानें शक्े १५०६ त ज्ञानिश्वरीची शुद्ध प्रत तयार केडी.

६ एकनाथ हा शंझ १४७० त जल्मला असे एक, शाणि शके १४५५ रुप्यें जन्मल
अ्से दुसरे मत प्रचलित भादे,

पद नवनौत

एकनाथाची मापा स्तर बहे व तीत फ्राससे अप्रत्तिद्ध शब्द नाहींत-
हाची वर्णन करण्याची शैडी चांगडी आहे. याचा मरणशक १५२६: हे."
फास्गुन वचद्य ६ रोजी एकनाथ समाधिस्थ झाठा गर्से वर्णन बाहे-

झाने.केलेले प्रंय

१ एकनाथी भागत्रत (मागवताच्या एकादश स्कंधावरीक टीका);
२ भावार्थ-रामायण ; है रुक्मिणीस्वयंवर। ४ स्वात्मसुख; ५ चतुःछीकी
हु टीका; ६ हस्तामठक; ७ गआानंदरहरी; ८ अमंग; ९ भासदें -
करे,

भागबत-निर्णयसागर (सं पांगारकर ), के. मि. दवके (गाठल्ये )
कृष्णानंद सरस्वती ; रामायण-निर्णयसागर (देवस्थब्ठी); रुविमणीस्वयंबर- ,
चित्रशाव्य ( देशमुख ), समर्थ बुक डेपी (जोशी ), के. मि. दबत्ठे (रानडे)5
अमंगाची गाथा-तुकारामतात्या, भावदे, इंदुप्रफाश, चित्रशाल्; यर्नीं
हीं काव्य प्रसिद्ध केी भाददेत-

विशेष माहितीकरितां पहा:--महारा्र सारस्वत, भा. र-भांवे;। मंगठी
बाव्मयाचा इतिहास, खें. ३-पांगाएकर; श्री एकनाथ महाराजाचें चतरि-
जे, २ आजगांवकर। 5990-फ, 8. ल्‍007085 एकनायदर्शन;
एकनाथ-न- र फाटक-

भागवत

नरनाशयणास्यान

पूर्वी नारायण या नांबाचा एक 'पि द्वाऊन गेठा... लाने बद्रिकाग्रमाते
राहून तप झारमिंलें. तेव्द्रा सारे उम्र त्प पाहन ईद्राडा बापस्या
पदा्विषयों शंका आाठी व स्यानें काम क्रोध बगेरे मंदव्दी अप्सरोगह साच्या-
फडे स्याज्या तपाया भंग करण्याफर्रिताँ खाना केछी. त्वां प्रस॑गी
नारायणानें आपली शांति न दर्दू देता स्यांस फ्रजिस केंटे अशी कया या
आउयानांत थहें-

एकनाथ पड

जीव्या

जो अन्जन्मा नित्य त्रि-भुव्नी | जो न जन्मीनि जन्मछा योनीं | तेणें
धर्माची' धर्मपत्नी | केली जननी दक्ष-कन्या मूर्ती ॥ १॥ ते" मूर्ति-
मातेच्यार उदरी | नस्नारायण अबतारी | एकचि दों रुपेंकरी” | धर्माच्या
धरी अवतरले ॥२॥ तेणें नारदादिकांसि जाण । निरूपिलें नष्कर्म्यछक्षण)॥
स्‍्वर्यें भाचरछा आपण | तें कथन ऐक राया' || ३॥ नारायण म्हणसी
कोणे देशी । तो वदरिकाश्रमीं आश्रम-बासी | नारद-सनकादिक ऋषि।
अद्यापि त्यापाशी सेवे असती || ४॥ ग्याप्ति स्वख्पाचें ठक्ष | सहजीं
से प्र्यक्ष | ते स्वरूप-निष्टेचा पक्ष । अठक्ष्याचें" ठक्ष प्रतरोधी स्त्रयें | ५॥
तया स्वरूपाचा निजबोध | स्वयं पावावया विशद्‌ | अदापवरी ऋषि-इंद |
नित्य संवाद करिताती त्यासीं |६॥ जें स्वरूप ठक्षेन्रा जनी | तें विशद
करूनि दे वचनीं | तेंचि अनुग्रहेंकरूनी | अनुभबवा आाणी तत्काछ | ७॥
ज्ञांते बहुसाक ऋषीश्र | त्यांमाजी नारायण अंबतार | तेथें वर्तलें जें चरीत्र |
अति ब्रिचित्र ऐक राया || ८ ॥ ऐसा नारायणाचा प्रताप | देखोनि निष्ठा
इढ तप । तेणें इंद्राति आछा कंप । म्हणे स्त्र्ग निष्पाप घेईछ माझा ॥ ९ ॥
त्याचें तप देखोनि परम । म्हणे गेछें गेलें स्व्र्ग-धाम | इंदें कोपें प्रेरिछा
काम | अप्सरा-संश्रमसमबत ॥ १०॥ कामसमब्रेत अप्सरा । संवें वसंतही
हुसरा | क्रोध अववियां पुढारा । जो तापसांतें पुरा नागब्री सदा॥ ११ ॥
तीर्थेतीर्थीच्या अनुष्ठाना । क्षमा नुपने थेत:ःकरणा | कोप येतांच जाणा |
करी उगाणा: तपाचा॥ १३ ॥ क्रोधु तापसांचा उघड़ बैरी। तापसां नामवी
नाना-परी | तीही नारायणाबरी । अवध्यां अ्नी चालिझा ॥ १३॥ ऐसी
मिल्छोनी विरुदाइतें | आीं बदरिकाश्रमा समस्‍्तें | नारायण तप करी जेयथें।
उठावलीं तेथें अनुऋमेंती || १४ ॥ ब्संतें भंगारिडें बन | कोकिछा कठा-
रंबें* गायन | सुगंध शीतक झब्ठके पत्रन। पराग संपूर्ण वर्षती सुमनें ॥१५॥
शज्नें तोडितां आकाशासी | आकाश स्वयें सावकाशी | तेत्री का्में छब्टितां
नारयणासी | तो निज-संतोर्षी निर्देद्द'” ॥ १६॥ नेणतां नारायण-मदिने ।

३ छा नांवाच्या छपीची. २त्या, ३ मूर्ति (दूं नरतारायणात्या आईचें नाव),
४ सपानी. «५ पूछे क्षानाच्या योगानें कर्म कस्नदवी कर्मझठुंत्वाओ कमिमाम सम,
६ है जनकराना, ७ मनाला व घाणीठा गोबर लें आत्मतत्व खाचें शान... ८ दट़,
नाश. ६५ ( कछ-+-आरायें ) अम्यक व मघुर अशा इनच्दानें, १० आत्नस्वस्या-
ब्यत्तिस्क्ति ज्यास दुसन्या झशाचेंद्री मान नाही मसा,

प्ट्ट नवनीत

धांवोनि घाढा घातछा कामें | तेब्हां अवर्धीच पराक्रमें | स्व-निंधकर्ये
छाजडी ॥१७॥ तेथें बबधी जाीं पराटूमु्ें | पाठमोरी निधा्ी अधोपु्से |
तेब्हां त्यांची गती निःशेखें | नाशयण देखे खुंटली ॥१८॥ इंद्वियनियंता
नारायण । नेणूनि छल्लू गेडीं आपण | यापुदती पुनरागमन | सर्बया जाण
करवेना ॥ १९ ॥ मा्गें न निधवे निश्चित | ऐसे जाणोनि समस्तें | थोर
गजबजि्ी तेथें | भयचकितें न्‍्याकुछ || २० ॥ जाणोनि नारायणयताप।
जाता कोपुन देईठ शाप । येणें थाकें म्ठानरूप। अति स-कंप भय-भौतें ॥२ १॥|
ऐसी देखोनि स्यांची स्थिती । कृपेने तुष्छा कृपा-मूर्ती | अशुमात्र कोपु ने
ये चित्ती | अभिनव द्वांती नारायणाची ॥ २३॥ दंदें केंछा अपराध |
तरी नारायणासि न येचि क्रोध | बाप निज-शांती अगाथ | न मनी
विरुद्ध फामादिकांचें ॥ २३॥ न येचि कामादिकांयरी कोप | ईद्वासही
नेदीय शाप | नारायणाच्या ठायीं अल्य | कदा विकल्प नुपमेची ॥ २४ ॥
अपकान्यावर्ी जो कापला | तो तत्काछ कोपें नागव्रिडा | अपकास्या जेणें
उपकार केछा | तोचि छाघछा परमार्था ॥ २५॥ अपकास्या उपकार
करती | त्याचि नांव गा परम झ्ांती। ते शांतीची निमस्थिती | दावी
छोकांप्रती आचरोनी ॥ २६ ॥ पम्मार्थाची मुख्य स्थिती | पाहिजे गा
प्रर्म शांती | ते शातीची उत्कट गती । दाबी टोकांप्रती आचरोनी ॥ २७॥
मय-मीत कामादिक । अप्सरगण साशंक। त्यांतें अमयदानें मुख ।
देऊनियां देख नारायण बोड़े ॥ २८ [| श्रहों कामवर्सतादिक स्वामी |
कृपा करन आहित तुम्हीं । तुमचेनि पदागर्मी। आश्रम-भूमि पुनीत
जाटी ॥ २९॥ हुमचें जाड़ीया मागमन । अवश्य कराये जाग्ही पूजन ।
हँसि मामुर्चे अनुष्ठान | कांदी वन्िदानों अंगीकारा मारे ॥ १० | अग्रो
अप्सरा देवकांता | तुम्ही भेतों नका सर्वथा । येथें आलिया समसस्‍्ता | पूज्य
सर्धा तुम्हीं मम ॥ २१॥ आम्रमा आदिया अतियां | जे कोणी पूजा
न काशी | याची धन्य पुण्य-संपत्ती | आशथ्रम-स्थिती झत्य द्वाय ॥ ३२ ॥
तु्झी नांगीकारितां पूजन | कांदी न पेता बब्िदान | गेल्या आमग्रम्म दवा... '
होईड घूत्य | याञगी कृपा फरून पूजा ब्यागी ॥ २३ ॥ सराभ्रमा आडिया
अतिथी | तो पूज्य सस सबीर्यी | झनियी भाश्र्मी ले एनिती | ते आध्रम-
गीती शित्र यानी ॥ रे४ ॥ व्याही रुसडिया पाया पदती। नेगी विमुपत

३ में... ६ पूजटप्य,

पएकनाथ प्र

जांतां जतिथी | जे वंदूनियां सुखी करिती | ते सुख पावती स्वानंदें ॥ २५ ॥
च्याही रुसलिया कन्या न धाडी | अतिथि रुसलिया पुण्य-कोडी' | प्रूवोपर
जे कां जोडी । तेही रोकडी क्षय पावे || ३६॥ वैकुंठी ज्याची निज-
स्थिती । तो त्या गाश्रमा ये नित्य बस्ती । जे आाश्रमीं अतिथी | पूजिती
प्रीती अह्मात्ममाबें ॥| ३७ ॥ ऐसे बीलिला तयांप्रती | परी माझी हे अमाघ
शांती । हेही नारायणाचे चित्ती । गर्ब-श्थिती असेना ॥ ३८ ॥ ऐक राया
मति-अपूर्व | असोनि निज-शांती अनुभव | ज्याच्या ठायीं नाहीं गर्व ।
तोचि देवाधिदेव निश्चयंसी ॥ १९॥ जो नित्य नाचबी सुर-नरांसी।
ज्या भेर्णे तप सीडिलें तापसी | त्या अभय देवोनि काम-क्रोधांसी | आपणा-
पासीं राहबिलें॥| ४० ॥ एवं अमय देत नारायण | स्वमुर्खें बोडिला आपण |
तेणें कामादि अप्सरा-गण । छाज त्रिरोन अधोमुख जाीं ॥ ४१ ॥ देखोनि
निर्विकार पृण्णे क्षमा । श्रीनारायण हा परमात्मा । कव्झों' सरहें' वसंतादि-
कामों | त्याचाचि महिमा वर्णिती स्वयें ॥ ४२ | ऐकें नरदेव-चक्रवर्ती |
विदेहा सर्वमौमा भूपती | त्या नारायणाची निज-स्तुती | कामादि करती
सद्धावेंसी ॥ ४३ ॥ जे सदा सर्चातें छब्ठिती । त्यांहीं देखिली पूर्ण शांती |
तेचि शांतीची स्तुती करिती । नारायणाप्रती कामादि क्रोध ॥ ४४ ||
जैणें संतोपे श्रीनारायण | त्यासी कृपा उपजे पूर्ण | ऐसिया परीचें स्तबन |
मांडिलें संपूर्ण परमार्थ-वुद्धी ॥ १५ ॥ जय जय देवाधिदेवा | तुझिया
अग्निकार-भात्रा | पाहतां न देखों जी सबी | देवां मानत्रां माझारी || ४६ ॥
मज मन्मयाचा यावा* | न साहदे देवां दानवां | मग तेय इत्तरां मानवरां |
कोण कैवरा साहवयासी || ४७ || त्या मज कामा न सरतें केले | शांती
कल्याण पाहिछें | हैं तुवांचि एके यश नेलें | स्वमाव रजिंकिले निज-शांति-
योगें॥ ४८ ॥ तो मी न सरता केछा काम | क्रोधा आणिछा उपझम |
वासनेचा संम्रम | नित्य निमर्रम त्वां केला ॥ ४९॥ दे नारायणा तुझी
निष्ठा । नये आणिका तपोनिष्ठा | केछा अनुमबाचा चोहटा* | शांतीचा
मोठा सुकालछू केछा ॥ ५० ॥ मार्गे तपस्वी वाखाणिंले | म्हणती काम-को्चों
॥ पुण्यकोटी, २ कदन भले... हे माममन. ४ चावडी,

६० नवनीत

जिंकलें | त्यांसिही आम्हीं पूर्ण छक्छिलें | ऐक तें भर्छे संगिन ॥ ५१ ॥]
कपिणा' ऐसा तेजोराशी | क्रो तत्काव छक्िें त्थासी। शाप देतांचि
सगदासी | तोही क्रोधासी वस्य जाठझा ॥ ५२॥ जो सर्बदा- मिप्नाति
थाकछी | विन्नेशा्तें' कोप छठी | तेणें अतिकोपे कोपानर्छी | चंद्रासी
तत्कालीं दिधछा शाप || ५३ || कोप जाल दर्वासाती' | शाप दीधडा
अंबरीपासी' | देव आणिटा गर्मबात्तासी' | क्रोध महाऋपी छछ्िछे
ऐसे ॥ ५४ ॥ जे दुजी सृष्टी करूं शकती | तेहो काम-कोंप झडपिमेती | .
सागरी पड़े इंद्र-संपत्ती! । हे क्रोधाची ख्याती पुराण-प्रतिद्र ॥ ५%॥

4 सूर्यबरशांतील सगर राजानें यशञासंबंधी घोडा प्रृष्यीवर फिरायब्रास सोड़िला, आणि
त्याच्या संरक्षणार्य आपले साठ हजार मुछगे बरोयर पाठविछे, यार्देत दंदामें हो भोडा
चओोएन विवरांत कप्च्महामुनि ध्यानस्थ द्ोता त्याच्या जवछ बाधन रेविठा, तेण्दाँ
एकाएडी घोड़ा काय शाला म्हणूत पद्मावयारा, ज्या जागी घोष शद्श्य झाठा ती जागा
समरपुनांनी उकरिली; तों तो घोड़ा कपिणारजारी दृटीस एडला,.. तेम्द! द्वाथ आएडा
घोड़ा चोरणारा अरे त्यांस बाटलें, नंतर त्यांच्या मध्यडीनें प्यानदिसर्गन प्रस्ण
फपिलानें शोक्े उपहन कोपाने त्यांजकड पाहतांच ते भस्म शाले, अशी कथा रामायर्णभांत
आह... २ चंद्वाठा भाएल्या स्पाविपयी मोढा गवे देवा, तो एकदा गषपतीक पाहुन
त्यान्या रूपाच्या वेदयपणा मुझे त्यास हांसटा, तेब्दां गगपतीस फोप येऊन स्प्निं बंद
तुझकऱे कोभीदी पाहणार नादी कर्ता शाप दिला, मग चहुर्धमताचरणाने रंद शाप-
मुक्त झाला, अन्ची कया स्कंदपुराणांत भाहे. ३ एकदा दुर्ग ऋषि, द्वादशीये
दिवभी, भंररीव म्दृणून सुर्यवेंशीय परम धार्मिफ राजा होता त्याजफर क्राछा, रेब्दां
राजानें आगतस्यागत फहन भोजनास राद्याविषयों त्यास प्रायिलें, मगर दुव्ति द्ोय
मदणूत कांही उरखेसे आहिआ संपवावयासाों बाहर ग्रेला; तों त्यास परत येग्यास

उन्नीर छागठा,. था दिवक्षी द्वादशी योडी होती, म्टूणून प्तगेग ने ब्याया ध्यारुरितां
अँबरीपाने देवास नैदेय अर्दिठा काणि तीरथमेवनस्य पारणा फर्म सी छऋषीयी बाट
पाहुत बसला. मंतर दुर्वाम आह, तेप्दां त्यास हैं समजतांच फोदत स्थाने आपल्था
केसांदून एक हस्या मिर्मिली, सी राजाकड़े धायली तेच्द्रा दिप्यूने भाप पुदर्शनचक
पाय्यून तिझा मारिखिं, इत्यादि कथा भाग्ववांत भाह.... ४ बुर्बाखानें लवरीपाल़ा दिम्े्या
शापार रितां थी बिश्यूल्ा दद्दा अवतार ध्यावे हागले, #र्टी कया भाह. ५ एके सा

बसिकपीने आपस्या प्य्य्यांतील गा ईशा दिसी, सी त्याने उन्सत+्ताने ऐेशमआस्या
मत्तशादर पेंगून दिछी, ही ऐरशापताने छापत्या पापाताएँ मुझ्यूत शविली, हा
ब्लादराने दुर्पागाग फोष गेऊन ह्थाने हुआ ऐशवय नशे होईंठ समा देंगे शाप दिला,
सांधि स्पाप्रमाने त्याएं एप गए धाले धयी कया शाह, . ह्विंगा छान है. जिटिके
भपावें अमे बारतें,

पएकनाथ ६१

इतरांची गोंट्टी कायसी | क्रोर्षे छल्िलें इश्वरासी' | तेणें दीक्षिता द्विज-
दक्षासी | शिरच्छेदासी करविता जाछा ॥ ५६ ॥ जेथें मी काम स्वयें
बसे | तेथें क्रोप बसे सावकाशें | काम-क्रोध असतचि नसे | नारायणा ऐसे
तुबां केठे || ५७ || हें परमाद्त तुझें वीर्य | आणिकां एवढें नाहीं चैये।
याढागी तुझें परिचर्य | सदा मुनित्र्य सेविती चरण ॥ ५८ ॥ शांतीच्या
चार्डे देवाधिंदेवा | जे नित्य करिती तुझी सेवा । ते काम-क्रोधादि स्वभावा |
स्मरतां तब नांचा र्जिकिती सुर्खे ॥| ५९ ॥ जेथें सन्‍्मानें काम पुरत ॥ तेथें
आदरें अनुग्रहो करीत | काम सन्‍्मानें जेरथें अतृत्त | तेथें शाप देत भति-
कर्म ॥ ६० ॥ याछागीं शापानमुग्रह-समर्थ | ते सर्बदा कामक्रीधयुक्त | परी
नव तुझे सत्वीचित | केले अंकित काम-क्रोप ॥ ६१।॥ मज गर्व
नाहीं सर्वथा | हेही तुज नाहीं अहंता | छव्ववाया द्रात्री रूघुता | अथवा
उपेक्ष्तता न करिसी ॥ ६२॥ पृथ्वी दुःखी करिती नांगरीं | ते पिकोनि
स्यॉतें सुखी करी | तेबीं अपकान्या जो उपकारी | तो मोक्षाच्या शिरी
मुगुठदु ॥ ६$१॥ तुजमाजी निर्भिकार शांती | हें नवछ नब्हे क्ृपा-मूर्ती |
तुझ्या स्वरूपाची स्थिती | भाजि निश्चिती कब्ठछी आम्हां ॥ ६४ ॥ तू
निुंण निरुपम । मायातीत पूर्ण ब्रह्म । हुझें स्वभादें स्मरतां नाम | स-कामांही
काम स्पर्शों न शके ॥ ६५ [| जो नित्य स्मेरे तुझें नाम | त्यासी मी
कामचि करी निप्काम | क्रोधचचि करी क्रोधा शम | मोहो तो परम प्रबोध
होय ॥ ६६॥ जे धीर-बीर निज-शांती | ज्यांसि परमानंदें नित्य तृत्ती।
ऐसियांचिया अमित पंक्ति | पाया छागती तूझिया ॥ ६७ || तुम कराबया
नमस्कार । पुदें सरसे महा-सिद्धीचा संभार | त्यांसही न छमे आावर' |
तूँ परात्पर परमात्मा || ६८॥ तुनप्षिया सेबकांकडे | परिप्त रिथतां होय
बापुद़ें । तें रिघावयों तुजपुढें | कोण्यार पडिपार्डे' रिघेठ ॥ ६९ || तापसां
यह बिप्नअपायो | आम्हीं करावा अंतरातों | हू आमुचा निज-स्वभायों |
नब्हे नवछाबों मागयणा ॥| ७० ॥ हृदयींचा मुक्त करोनि काम | बाह्य
जपतप भक्तिसंश्रम | ऐसे जे कां शाठ परम | प्रिज्नांचा आक्रम त्यॉवरी

_ १ महादेवाचा सासरा दक्षप्रजापति छाानें एड्द्ां यश ढेल्ा, त्यांत सर्व देवांस
बोडाविकें, परंतु महादेवास वोलाविले नाहीं. तथापि पार्वतीच्ण ाप्रद्वामुरें तो तेयें
गेल्य अस॒तां दक्षानें त्याचा आदर केला नाहों, पुर्दे मद्ादेवास राग येऊन त्थाने दक्षाे
शिर तोबबिले, लशी कथा स्कंदपुराणात आड़े. ३ न्यिमन, भाठ्य, ३ कोशत्या
तोंदानें (पटिपाद मद, किमत, योग्यता).

रे नवरनीत

चाले || ७१॥ ते आमची विक्न-स्थिती | न चछे तुप्निया भक्तांप्रती।
तूं रक्षिता भूत-पती | तेथें विज्लाची गती पराठ्मुख ॥ ७२॥ ' माहिया
निज-मक्तांसी । विन कची म्हणसी यांसी | ऐक त्याही अभिप्रायासी |
सांगेन तुजपाशीं देवाधिदेया || ७३ |] पावाबया निज-पदातें | छाता हाणून
स्त्रम-भोगातें । जे नित्य निष्काम भजती तूतें | नाना वि त्यांतें मुस्यर
चिंती ॥ ७४ ॥ उलंघूनियां आमुर्ते | है पावती अच्युत-पदातें | याठागी
सुस्यर त्यांतें | अति-पिप्नातें प्रेरिती || ७५ ॥ बी नेदूनि आग्हांसी |
हे जाऊं पाहती परूर्ण-पदासी । येणें क्षोम इंद्रादिक त्यांपासी | नानानक्नांसी
मोकलिती ॥ ७६ ॥ यादागी त्याच्या भजनापाशी | शी छू धॉवती
भागिसी । विज्नी अमिमब* नब्दे त्यांसी। तूं हपीकेशी रक्षिता॥ ७७ ॥
सांडूनि स-क्राम कल्पना | जे रतल़े तुश्या चरणा | त्यांत आठही प्रहर
जाणा। तूं नागयणा रक्षिती || ७०८॥ भक्त भ्रिप्नी होती कासामरिसी |
धांव धांव म्हणती हर्पीकिशी । तेब्द्मां दूं धांग्रण्या धांवसी । निष्टर नव्हसी
नागयणा [| ७०॥ पिप्न न येतां भक्तापासी | गारपीच मक्तसंरक्षणासी |
तूं भक्तांचे चैंपासी' | अहर्निशी संरक्षिता ॥ ८० ॥ ग्रि। छल्«ूं धागे
सकीप । तंब प्रिज्ली प्रगट तुई। स्वरूप | याठागी भक्तासि अत्प | विभप्रताप
बाधूं न हाफ ॥ ८! ॥ कांमें छव्योें हरि-सक्तांसी। तंथ हरि कामाचा
हदयनाती । तैच्छां विश्ननि निर्मित त्यांसी | भय मक्तासी स्पप्ती नाही ॥८२॥
विप्म उपजयी विरोध ) ठंय विशेधा संवाद गोविंद | मग विरोध तोचि महा '
बोध । स्वानंद-कंद निज-भक्तां ॥ ८३ ॥ ज्यांतति तुस्‍्या चरणी भावार्थ ।
त्यति प्रिफ्ती प्रगटे परमार्थ | ऐसा भाववद्:ं तूं समर्थ | सादा सतत निज
भक्तों ॥ ८४ ॥ यापरि समर्थ तूं संरात्षिता | तें जाणीनि विय्रां समर्स्ता ।
पाय देऊनि इंद-पदनमायां | पावती परमार्था सुजिया कृपे ॥ ८५॥ देते
संरक्षिता ज्यांती | नि छत्लू धांवती त्यांती। मय सफामांची गती फायसी |
पिदेंह्ा)े महणसों लें एफ ॥ ८६ ॥ विपय-काम घरोनि मनी । इंद्रादि देवां
यत्ियूननी | भे भजठे याग-्यजनी । देस स्याठागोनी कौंएती वित्र | ८७॥
इंद याविदाया राजा | सफाम यातिक्त स्याक्पा प्रना। यत्षभाग बर्यिती
बोजा | पाइल्‍था सझिश्रुता न कतिती विध्न ॥ ८८ ॥ खाणसी फामादिफ
पिटेशिी | ते निप्काम का नासव्य्ती । सदव कामा सस्य सनी । सदा
वे कौरसी सूपाम ) ८६३ के सन कामाग्ी बश्ध होती । ते तप गेचूनि
अ.......लब€ब६ल६२९०-००९०००>+«»«--+नन-मज-नीना++ जननननीमनन-क-नननन-पननिनिन+ नियमित न निनिनामीनानीयकनन- 433 ++-नानी वन नकननन-+-“ननननननननम-नन-.

९ परागद, १ सोहसे, ३ ह शटस्राजा,

ले

एकनाथ धरे

भोग भोगिती | जे आतुडछे' क्रोधाच्या हातीं | ते बथा नागवती
तापसी ॥ ९०॥ प्राणायामें प्राणापानीं | निज प्राणातें आकठ्लोनी | वात
बर्ष* शीत उप्ण साहोनी | जे अनुष्ठानीं गुंतठे || ९१॥ जे अल्प
अभिमानाहातीं । जे क्रोधासि वश होती । ते शाप देऊनि तफसंपत्ती । ब्यर्थ
नागविती निज-निष्टा ॥ ९२ || जे अपार सागर तरती । ते गोप्पदोदकी
बुडती | तेबीं मज कामातें जिणोनि जाती । तेही नागबती निज-
क्रो ॥ ९१॥ मज कामाची अ्ूर्ण काम-इत्ती | त्तेचि क्रोधाची छृढ
स्थिती । काम-क्रोध अ-मक्तां वाधिती | हरि-भक्तांप्रती तें न चले ॥| ९४ |]
तुश्या भक्ताँप्रती जाण | न चले काम-कोध-बंधन | तो तूं मक्त-पति नारायण।
धुज आमुर्चे कामपण केवीं बाधी || ९५ ॥ नैणतां तुझा महिमा | आम्ही
करूं आछयों निजधर्मा | तुजपासी नित्य निज-क्षेमा । पुरुपोत्तमा
« कुपाछुवा ॥ ९६ ॥ अपकास्या उपकार करिती । या नांव निर्विकार निज-
शांती | तेचि शांतीची परिपाक-स्थिती | विग्रकर्त्याप्रती हरि दावी ॥ ९७ |)
सांगोनियां आपुछी स्थिती | कामादिक स्तुति करिती | तंत्र परमाश्चर्य
देखती | जिया अत्यद्धुती अकस्मात ॥ ९८॥ रूप वैभव बर्ंकार।
श्रियेहनियां सुंदर । सेवेछागीं अति-तत्पर | सदा सादर सावधानें ॥ ९९ ॥
नव छाघ्रव नारायणा । फैसें या दाखबिलें ब्रिंदाना | त्या झ्लिया सकब्ठ
सर्वागना | दिवा खद्योत जाणा तैशा दिसती ॥ १०० || देखोनि त्यांचिया
स्वरूपासी ॥ अप्सरा दिसती जैशा दासी | अत्यंत ल््जा जाली त्यांसी।
काव्मिसी उत्ततत्या ॥ १०१ ॥ त्यांचे अंगीचा सुगंधन्बात | तैणें भुढला
चसंत | मलयानिल जाला श्रांत | त्याचा मंगन्रात छागतां ॥ १०१॥
नारायणासी विद्या कैसी | जे भुछ्यूं आले आपणासी | भुठी पाडिढी
तयांसी | योगमायेसी दावुनी | १०३ || सुंदरतें रंमा तिछोत्तमा। जियां
मंदर्मथनों जिंतती रमा | रंभेहुनियां उपमा । उत्तमोत्तमा अति-
रूपें ] १०४॥ तें अति-ाश्चर्य देखोन | जाले कामादिक मूर्छायमान |
तयांप्रती नारायण | काय हांसोनी बोलिछा | १०५ | आम्हीं भवस्य
पूजाओें तुम्हांसी । कांही अपीर्य बलिदानासी | संतोपावया इंद्रासी | यांततील
एकादी दासी अंगीकारा तुम्ही ॥ १०६ ॥| यांचें सौंदर्य अति-थोर |
म्हणाढ होईंठ अपमानकर । तुम्हांसमान जे मुंदर | तिचा अंग्रीकार करता
पम्हीं ॥ १०७ | म्हणाछ यांत नाहीं हीन। अवष्या सौंदर्य संपूर्ण ।

$ झांपडले, ३ पाऊस,

द्र नवरनात

चाले ॥ ७१॥ ते आमची विश्न-ल्थिती | न चछे तुझिया भक्तांप्रती। *
तूं रक्षिता भूत-पती | तेथें विज्ञाची गठी पराइ्मुख ॥ ७३ ॥ मात्निया
निज-भक्तांसी | विश्नें कैंची महणसी यांती | ऐक त्याहों अभिप्रायासी।
सांगेन तुजपाशीं देवाधिदेवा || ७३ || पावाबया निज-पदातें | छाता हाणून
स्वर्ग-मोगानें | जे नित्य निप्काम मजती तूतें। नाना वि त्यतिं सुस्वर
चिंती ॥ ७४ ॥ उल्लेबूनियां आमुर्ते | है पावती अच्युत-पदातें | याढ्ागी
सुमन त्यांतें | गति-विश्नातें प्रेरिती ॥ ७९ ॥ बी नेदूनि आम्हांती।
है जाऊं पाहती पूर्ण-पदासी | येणें क्षोमें इंदादिक त्यापार्सी | नामा-विश्नांसी
मोकलिताी | ७६ ॥ याटढार्गी त्यात््या भजनापाशी | पन्ने छक्ूं धांवती
आपसी | ब्रिल्ली अभिभत्र' नब्हे त्यांसी | तूं हृपीकेशी रक्षिता || ७७ ॥
सांडूनि सन्‍काम कल्पना | जे रतले तुश्या चरणा। त्यांस आठटी प्रहर
जाणा | तूं नारायणा रक्षिसी || ७८ ॥ भक्त विन्नीं होती कासाबिती |,
धांव धात्र म्हणती हपीकेशी । तेब्हां तूं धांत्रण्या धांवसी | निप्रुर नब्दसी
नागयणा ॥ ७९॥ विश्न न येतां भक्तांपासी । आधपीच मक्तत्संरक्षणासी ।
तूं मक्तांचे चैंपासी' | अहर्निश्ञी संरक्षिता || ८०॥ पिन छू धाँते
सकोप । तंब व्रिज्नीं प्रगठ तुझे ल्वरूप | याठार्गी मक्तांसि अल्प | विश्रम्नताप
बाधूं न शके ॥ ८१ ॥ कार्मे छत्ठो्वे हरि-भक्तांसी | तंत्र हरि कामाचा
हृदय-वाती | तेब्हां विश्नचि निर्वेत्न त्यांसी। भय मक्तांसी स्वर्प्ती नाहीं ॥८३॥
ब्रिप्तन उपनवी विरोध | तंत्र विरोधा साय गोविंद | मग विरोध तोचि महा-
बोध । स्वानंद-कंद निज-मक्तां ॥ ८३ | ज्यांति तुस्या चरणीं भावार्थ ।
त्यासि त्रिप्नीं प्रगटे परमार्थ | ऐसा भातवरं तूं समर्थ | साहा सतत निज
भक्ता ॥ ८४ ॥ यापरि समर्थ तूं संराक्षिता | तें जाणोनि विन्नां समस्‍्तां |
पाय देऊनि इंद-पदन्मायां | पावती परमायों तुक्चिया कृपे | ८५॥ देव
संरक्षिता ज्यांती । निम्न छल धांवती त्यांसी | मगर सकामांची गती कायसी |
दिदेहा' म्हणसी तें एक || ८६॥ विप्रय-काम धरोनि मनी । इंद्रादि देवां
यब्यपूजनी | जे भजे यागन्यजनीं । देव त्यांठागोनी करती विक्त ॥ ८७॥
इंद्र याज्िकाचा राजा | क्काम यातिक त्याच्या प्रजा यन्नभाग गर्पिती
बोजा । पादत्या बतक्िशुजा न करिती विन्त | ८८॥ म्दणसी कामादिक
विटंदिती | ते निष्काम कद्ा नातव्य्ती | सहन कामा वर्य ,असती |, त्तदा
फं4 करिती सन्‍काम ॥ ८९ | जे मज कामासी यश द्वोती । ते तप बेंचूनि
'विनन+-+रीन+न मनन तीनननीननकनीयययनन नयी नी -+--33++नी--ननीननन-न+ न न-«-%+बनिनीननननननीितीयीय-+ववननननम-न-नमीयनन-नंन न न नमी नानक ननल नमन कल थन+- किन तभी नभना- *क्‍ ५

९ परामव, ३ घोड़ोंकके, ३ हैं जदबराजा,

एकनाथ ब्३

भोग भोगिती । जे आतुडले' ऋधाच्या हातीं | ते बृथा मागबती
तापसी ॥ ९० | प्राणायामें प्राणापानीं | निज प्राणातें जाकठोनी | वात
वर्ष' शीत उप्ण साहोनी | जे अजुष्टानीं मुंतडे || ९१॥ जे गल्‍्प
अमिमानाहाती । जे क्रोधासि वश होती | ते शाप देऊनि तप-संपत्ती | च्यर्थ
मागविती निज-निष्ठा ॥ ९२॥ जे अपार सागर तसती । ते गोष्पदोदकी
बुढ़तीं | तेबीं मज कामातें जिणोनि जाती | तेही नागवती निज-
क्रो ॥| ९३ ॥ मज कामाची अ-ूर्ण काम-इत्ती | तेचि ऋधाची दृढ
स्थिती | काम-क्रोध अ-भक्तां बाधिती | हरि-भक्तांप्रती तें न चले || ९४ ॥|
तुश्या भक्तांप्रती जाण | न चले काम-करोध-बंधन । तो तूं भक्त-पति नारायण |
तुज आमुर्चें कामपण केवीं वाघी ॥ ९५ || नेणतां तुझा महिमा । भाम्ही
करूं आढों निजधमी ) तुजपासी नित्य निज-क्षेमा । पुरुषोत्तमा
- कृपाठुबा ॥ ९६ ॥ अपकास्या उपकार करिती | या नांत्र निर्विकार निज-
शांती | तैचि शातीची परिपाक-स्थिती | प्रिप्रकर्त्याप्रती हरि दावी [| ९७ ॥
सांगोनियां आपुली स्थिती | कामादिक स्तुति करिती | तंव परमाश्चर्य
देखती । छ्लिया गत्यद्धुती अकस्मात ॥ ९८ ॥ रूप वैभव अलंकार |
श्रियेहनियां सुंदर । सेवेछागीं अति-तत्पर | सदा सादर सावधानें || ९९ ॥
नव॒ल छाघव नारायणा । कैसें या दाखबिलें ब्रिंदाना | त्या ज्षिया सकत
सर्वोगना । दिवा खद्योत जाणा तैशा दिसती ॥ १०० ॥ देखोनि त्यांचिया
स्वरूपासी || अप्सरा दिसती जैशा दासी | अत्यंत ढुजा जाडी त्यांसी |
काछिमेसी उत्तरल्या ॥ १०१॥ त्यांचे अंगीचा सुगंध-ब्रात | तेणें भुडछा
वसंत | मल्यानिठ्ल जाला श्रांत | त्याचा अंगजात छागतां ॥ १०२॥
नागयणासी विद्या कैसी | जे भुल्यूं आंडे आपणासी | मुद्दों पाडिली
तयांसी | योगमायेसी दाबुनी ॥ १०३ || छुंदरखें रंभा तिछोत्तमा | जियां
मंदर्मथर्नी जिंतदी रमा | रंभेहुनियां उपमा । उत्तमोत्तमा अति-
रुपें | १०४॥ तें अति-आश्चर्य देखोन | जाढे कामादिक भूर्छायमान |
त्यांप्रती नारायण | काय हांसोनी बोडिछा ॥ १०५] आम्हीं अवश्य
पूजाबें तुम्हांसी । कांहीं अपीयें बिदानासी | संतोपावया इंद्रासी | यांतीः
एकादी दासी अंगीकारा तुम्ही ॥ १०६ || यांचें सौंदर्य अति-थोर |
म्हणाठ होईछ अपमानकर | तुम्हांसमान जे सुंदर | तिचा अंगीकार कराता
बुम्हीं ॥| १०७ | म्हणाछ यांत नाहीं हीन । अबष्या सौंदर्य संपूर्ण ।
१ छांपहले, २ पाऊस, ह

द्ठ नवनीत

कीणी न दिसे आम्हांसमान | केबीं मापण अंगीकारावी | १०८॥ जी
नाहीं तुम्हांसमान | सकत्ट सौंदयें अति-संपत्न | तर एकीर्चे करायें
अंगीकरण । होईछ भूषण स्त्रगीसी || १०९ ॥ ऐसे नारायणा्चें बचने |
ऐकोनि हरिखली संपूर्ण | करूनियां साष्टांग नमन | मस्तकीं बचने
बंदिकें || ११० ॥ ऐकीनि नारायणवचन । मस्तकांबुजों करूनियां नमन |
ऊर्वशी पुढारून | कामादिगण निवती वेगीं॥ १११॥ नारायणाचे
ऊरुस्पर्शी | उमी होती नारायणापार्शी | तेंचि नांव जादें तिसी | म्हणती
ऊर्वशी स्त्रगोगना ॥ ११२॥ ते देवांचे दूत | स्वर्ग पावले समस्त | मग
शक्राचे समेभांत | सांगती अद्भुत नारायणन्शक्ति | ११३॥ तिहीं
नाएयणाचें चरित्र | सांगीतलें अति-विचित्र | तेणें मवधेचि सुरबर | जाडे
थोर ब्रिल्मित ये ॥ ११५ ॥ हि
--अध्याय ९
भावार्थ रामायण
अंगदशिष्टार
रामचंद्र सेनेसहित राबरणाशीं युद्ध करण्याकरितां छंकेस गेल्यावर युद्ध
कराबयाच्या पूर्वी, त्यानें वाढीचा मुठ्गा अंगद छ्यास वकीजझ करून
रावणाकंडे शिप्टसंप्रदायाप्रमाणं पाठबिडें. मंगदानें राबणाच्या सर्मेत
जाऊन सीता रामाछा परत देण्पाधिषयीं त्यास पुष्कछ उपदेश केडा ; पर॑तु
राबणानें तो ऐकिडा नाहीं. मग अंगद रामाकड़े परत भाछा. हैं झा
आएयानांत सांगितर्ले आहि-
ओब्या
याउपरि काय कर्तब्यता | श्रीसम पुसे समस्तां | अत्रये म्हृणत्ती
रघुनाथा | युद्ध तत्ततां करायें ॥ १॥ सत्तेन्य मारात्रं ढंका-नाथा।
विचार फायसा पे बातों । ऐसे त्म््ती सांगतां | ते खुनाथा न
माने || २|॥। जे जे राज-धर्म त्रिहित | त्याहीच साथे परमार्थ | ऐसे
धर्म रघुनाथ | उपपादित शाखार्थु' || ३॥ मबतिशयें जो समर्थ | शिष्ट
भाडात्रा छंकेंत | ऐसे बीटा रघुनाथ | कपि समस्त क्षोमले ॥ ४ ॥
आपुछी चोरूमनि मेठी सीता | झ्रापणचि शिष्ट पाठयावा बता | हैं

९ शाह्रार्धाला सतुसस्न असपोरे, २ यड़ीक,

+

पएकनाथ ६५

तंव अय्युक्त खुनाथा | युद्ध करितां भय काय ॥ ५॥ ऐसें बोढ्तां
समस्त | राम सांगे राजधर्मोर्थ | भूत-दया गाणि परमार्थ । समन्वित*'
उपपादी ॥ ६॥ युद्ध-धर्म चतुर्वध | साम दाम दंड भेद | है अनादि-
फिद्ध प्रसिद्ध । विशद भेद वर्णिले ॥ ७॥ युद्ध-सम्यी सामानुक्रमाँ |
हाचि मुख्यत्वें राज-धर्म | सामी भूत-दया-संक्षम'ं | सामचि होय
परमार्थन | ८॥ साम न करितां जे जाण | युद्ध करती दारुण ।
अनसंख्य मरती प्राणि-जन । हत्या कण सोशीछ ॥ ९, ॥ ऐकोनि
रामार्चें वचन | हनुमान घाठी छोटांगण | भंगद सुग्रीचर विभीषण |
वानस्गणासमत्रेत || १० ॥ पडता वानराचें अनुमोदन | स्वयं पुसे
रघुनंदन । शिष्ट पाठवात्रा कोण | तो निव॒डोनि सांगा मज ) ११॥ शिष्ट
नसाबा महा भ्याड | हिर्टे न धरात्री भीड | शिष्ट बीढका सुधड"।
निवडा प्रौढ निज-बुद्धी ॥ १२॥ शिष्ट पाहिजे चपढछ चतुर | देऊं
जाणे प्रत्युत्तर। राहोनियां धुरे-समोर* | स्वामि-कार्य-साधक ॥ १३ ॥
हनुमान्‌ म्हणे खुनंदना। वानर-वीरांची गणना | बीस पद्में संख्या
जाणा | भांगव्णें" अति-बत्ठी ॥ १४ | यांहि माजी वात्ति-सुत | भंगद
बढ्ें व्रिस्यात | राबणाचे समभेआंत | अति समर्थ बोछाबया | १५ ॥
भंगद बोछोनि निधोट | अंगद वीर घीर सुन्‍भट । गांजूँ शके दशा-कंठ |
तोचि शिष्ट योजाबा | १६ ॥ पाचाझनि अंग्दासी। राम आर्लिगी
हृदयासीं | शिष्ट होऊकनी रावणापाशीं | सांगें त्यासी मद्गाक्‍्य || १७॥
दंडासि कारण मुख्य चोरी | तुवां चोरिडी माझी नारी | तुज दंडाबया
बाणघारी | गालों निधौश मी राम ॥ १८ ॥ मुख्यत्वें परूदारा-
हरण | तुझ्या मरणार्चे कारण | दुर्घर सुटल्या माझे बाण । तुजला
कोण राखेछ | १९ || याढाग्गी तूँ गर्पी सीता | शरण जाई अयोध्या-
नाथा | छंका-निज-राज्यीं स्वल्थता | त्रीच तूतें होईछ ॥ २० ॥
ऐसे श्रीरामें आपण | स्थमुर्खे अंगदा सांगून | अम्ृत-फर्ल देकनि
जाण | करवी गमन डंकेशी ॥ २१ ॥ अंगद मरहणे श्रीरघुनाथा | आज्ञा
प्रमाण जी समथों | स्त्रयें पुरुषार्थ बोलता । अंगी मुर्खता चेऊं पाहे॥ २ ॥
औरामासि नमस्कार | करूनी मुखी नामन्गजर | अबछोकूनों छंका-पुर ।
3 समोक शेतीन रे सानोगरगापादत आम, ३ मे प्रत्येक आफ.

४ स्तुत्य कृत्य, ५ चतुर, ६ अप्रभागी, ७ श्चीने, < पराक्रम.
कर ऊड 0...5

द्द नवनीत

अंगद वीर उडाला ॥ २३॥ जैसा श्रीगमाचा बाण | सैसें बंगदायें
उद्ग़ण | सत्वर क्रमूनि गगन | आरा आपण डंकेसी ॥ २४ ॥ रावण-समे-
पुढें जाण । आछें बंगदा्चें उद्ाण | तेणें दचकठा दशानन | कंपायमान
भय-भीत ॥ २५. || अवध्यांचा कराबया बात । पुढती आला रे हनुमंत ।
ऐसा वल्सा' लंकेआंत | अति आाकांत* राक्षसां ॥ २६ ॥ अंगदाती
सन्मुख | बोलों न झके दक्ष-मुख | आणीक कोण बडे मशक। जाडी
टकमक राक्षसां | २७॥ मी अतिथी आढ्ें समेंत | कोणी न पुसां
स्त्रागत । भरें झालां अति-श्रांत | निश्चित महामूर्ख हो ॥ २८ ॥ हलुमंतें
अशीकननी कछी | केडी राक्षसां रंबदत्टीं | तेणें तुम्हां दांतखिकी | बच-
नावर्ढी खुंटडी।॥ २९॥ ऐकोनि अंगढाचें ब्चन | दुरुक्ति बोढामाजीं
छत्लण* | स्त्रयें अनुबादे रावण | सावधान अवधारा ॥ ३०॥ सांडूनि
दुर्गे-द्वार-भूमी/ | तूं आछासी अमार्ग-गार्मा | यास्तव तुजर्शी न बो्ों भाम्हीं।
मौनानुक्रमें' राहिलों ॥ ३१॥ अमार्ग-गामिया्सी भाषण | हैं तो भाम्हां
अति दूषण | ऐकोनि रावणाचें वचन | द्वास्य आले अंगदा॥ ३२॥
राबणा ऐक सावधान । देखे पुढिछाचे अबगुण | आपुछे न देखे दुर्गुण |
रासभ पूर्ण तो एक | ३३६॥ मुख्य अ-धर्म तस्करपण | तेंही परारा-
हरण । तैसा तूँ पापी रावण । कारें बदन त्रिन्छोकी ॥ ३४ ॥ अंगद खब-
छा देखोन | चकचछ कांपे दशानन | म्हणती राक्षस प्रधान । दुसरें
पित्त हैं आें | १९॥ पहिछा करूनी गेल दोत्ी | दुसरा ध्याहुनि आाढा
बत्ठी | राक्षस कांपती चत्अचव्ठी | आतुर्चद्धी वानर | २६॥ राबणासन्मुख
सिंहासनी । अंगद वैसछा पुच्छासनी? | बाॉकुल्या दावी फुछें खवाउनी |
मिचकाउनी नयनांतें ॥ ३७॥ अंगद वैसठा देखान | हछूच पुसे दझ्ानन |
हनुमान्‌ नक्रेसि तरि तूं कीण । क्िमर्थ येथें आाछासी ॥ ३८॥ ऐसे पुसतां
लंका-नाथ | अंगद आपुला इत्तांत | स्त्रथे अस पे संगत | रखुनायातें
स्मगेनि ॥ २९ ॥ जेणें मारीच मारिटा बनांत | खरदूपर्णा क्रैछा घात |
तथा श्रीरामाना मी दूत । यात्टसुत अंगद ॥ 2०॥ राबणा धाइ़नि
काखेतत्टी । समुद्री करेल्या बांबोकी | त्याचा पुत्र मी आावर्वद्शी । आें
तुजजबब्ीी में एक [| ४१३). सीता देठनी झग्णागत। जास्या वाचिंल
टका-नाथ । नातरी स्याचा कर्रान घाय-। ऐसे रघुनाथ वोडिटा ॥ ४२ ॥

के ॥ पुछारा 3 हाह्दाघार, हे नाश, ४ मर्ममदझे भारण, ५ फ्थियच्या

हुरबास्थांया मार्ग, ६ मान सहन, ७ शंपदाब्या शझासनावर,

पएकनाथ ६७

धिक्‌ रामाचा पुरुपार्थ | धिक्‌ धिक्‌ तुझाहों बल्ार्य | जेणें केला पितृ-घात |
त्याचा दूत म्हणविसी ॥ ४३ | ठछ्ुनी' केछा पितृ-बात । मालेसी
हुजा योजिछा कांत । ऐसा नष्ट जो रघुनाथ । ध्याचा दूत म्हण-
विसी ॥ ४४ | अंगदाऐसा निछाजिरा | पाहतां जनीं न दिसे हुसरा।
काय मुख दाखविशी वानरा | रिघोनी सागरी जीव देई ॥ ४५ ॥ नातरी
करी आड-विहिरी | पोटीं घालोन घेई सुरी | जल्छो जत्ठों तुझी थोरी।
निंय संसारी तूं एक ॥ ४६ ॥ साधाबया पितृ-कार्योथ | मिथ्या म्हणविसी
राम-दूत | हाही कछछा मज भात्रार्थ | शरणागत तूं माझा ॥ ४७ ||
मारुनी राम-लक्ष्मण | करूनि सुग्रीवार्चे हनन | तुज॒ क्रिप्किधा देईन |
सत्य बचन है माझें ॥ ४८ ॥ ऐसे बोछतां दशानन । अंगद जाढा हास्य-
बदन । खोंचूनि देतसे प्रतिबचन । तें सावधानी अबघारा ॥ ४९ ॥
स्वयंवरी धनुप्या बाण | चढवबितां सर्मेत पडत्यसि उल्थीन । तुझे आंगीं
नपुंसकपण । कैसे शरण म्यां ब्हा्ें ॥५०॥ बहुत ऐकिके सरण।
त्यामाजी तूं कबण । व्यांचें विविध लक्षण | विचक्षण जाणती॥ ५१ ॥
रात्रण दशमुखांचें किडें । किब्रा पातर्लें घुंगुरडें | बच्छी न पाहे तयाकड़े ।
तो कोणता रावण ॥ ५२ ॥ बिचित्र देखोनी बानरीं | मज अंगदाच्या
पाव्यण्यातरी | रात्रण घांधिला खेव्ठण्यापरी । हेम-सूत्री/ शुंखव्ठें! || ५३ ॥
प्यांतीछ तूं कोण रात्रण | हैं पुसात्रें न छगे जाण | माझ्या पद-लत्तांचे
बण । मुखी संपूर्ण दीसती | ५४ ॥ तो तूं मनिशय दीन हीन। भद्दी
बैसछासी रावण | तुज कैची आंगत्रण | कराब्या रण रामासीं ॥| ५५ ॥
अंगदाचे वाग्वाण | हृदयीं खोंचले संपूर्ण | तेणें तकमर्व्ठी राब्रण | प्राण
जाऊं पाहती ॥ ५६ ॥ समेसि बैसोनी वानरा | किती जल्पद्गी सैराबैंगा |
तोंडा नाहीं वोढाबार” | दश-झ्िरा* नोकखिसी ॥ %७॥ शके मापझी
आंगवण | बेदी घानलछे सुरु्णण । राम बापुडें ते कोण । मजसी रण
फंरावया ॥ ५८ || इंद्-चंद्रादि सकछ सुर | माश्े बरचे जाठे चाकर ।
मद्यें कांपती थरथर । अहर्निशी रावती ॥| ५९ || राम बापुर्े केव्छ नर।|
आमुर्चे खाजुगें" प्रासमात्र | वानर जे का बन-चर | धार्केची संप्रा्मी
मस्तीर ॥ ६० ॥ मुख्य भक्ष्य राम-लक्ष्मण | मर्कटें कोशिब्रिस जाण। एका

$ ठकतून. ३ उत््य देकन , ३ एका. ४ दिप्यमे बामनावतार पऊन पाता
पातलेल्या दैत्यांचा राजा, ७५ सोन्पाच्या साँसडीने, ६ सिंदासनावर, ७ प्रत्तिदंध,
८ रादधाछा, ६ साय.

६८ नवनीत

ग्रासे कुंमकर्ण । मक्षीर आपण क्षणार्थ ॥ ६१ ॥ ऐक रे राबणा दुर्मती | :
दुष्टयुद्धी दुष्ट-ाती | चैतन्यबिग्रही' राम-मूर्ती | त्याप्रती मनुष्य म्हणसी
तूं ॥६३॥ श्री-रामाचा सेवक | हनुमंत एकछा एक | तेणें मर्दूनि तुझें कटक ।
तुझे मुख जाछिलें ॥ ६३ || सीता अप्नि आपण । रामासि रिघाडिया '
शरण । तैंच बांचती तुझे प्राण | एन्हवीं मरण तुज बाठें॥ ६४ ||
सीता रामासि न देतां जाण | रातरणा तुज राखेढ कोण । मींच तुझा घेईन
प्राण | गांगवण पाहें माञी ॥ ६५ ॥ राबणा तनझीं दहा-हिरे | मीच
छेदितों नखाग्रें | परि तीं शिव-स्त्र" अ-्पत्रि्रें | म्हणोनी करें स्पर्शेना ॥ ६६ ॥
अंगद आदब्ठछा आंगासी। बोलिछा निष्ठुर वाक्यासी। तेणें रावण
कासाब्रिसी | अतिकोपेससी कोपछा ॥| ६७ || वांचवाबया आपणास |
कऋोधे सांगे प्रधानांस | धरा मारा धानरास | मज समेत निर्मसी ॥ ६८ ॥
फांहीं न धरिता भीड | समेमध्यें हा माकड | माझ म्हणे कार्छे तोड।
खंडबरिखेंड करा यासी ॥ ६९।| ऐकोनि रात्रणा्चें बचन | अंगदा धरा-
बया जाण | सैन्य सेनानी प्रधान | अति गर्जोनि ऊठले ॥ ७० |. कीं

पुच्छी वाहु-मूर्ठी | मंगद धरिदा राक्ष्ती सकीं | तयांसहित ती भातु-

बैंदी । बेंगें तत्कारीं उडाठा | ७१॥ आांग झाडिलें अंतरात्वीं | र्षसी
धरिटा तो बल्ली । अंग-बरातें पडोनि तत्ीं | जाली रागोछी मत्रच्यांची ॥७२॥|
स्वयें मारुं: नये रावण | अंगद जाणोनि आपण । पायी दड़पोनि दशानन ।
मुकुट हिरोनी घेतठा ॥ ७३ | मुकुट घेऊनि आपण | भंगद उडाला
सन्नाण' | शिरं मंडप ऊचढिढा प्रूण । हैं नाहीं अवगत बेंगदा ॥ ७४ ॥
मंडप देखोनियां मायां | कोप आला श्रीरघुनाया | शंगदा केंठी अधर्मता।
दत्तर अर्थ श्राणिडा ॥ ७९ || मंगद म्हणे श्रीरधुनाथा | मी निज बे
उडता | केच्हां मंडप वैसछा मार्था | मज न कब्य्तां येर्थे आलम ॥ ७६ ॥
देशी-सदल्ल स्तेम ज्यासी | ऐसा मंडप घेऊनी सहनेसी | पुनरपि नेऊनि *
छंकेसी । ठेवी स्व-स्थानीं गंयद ॥ ७७॥ श्रीराम मुकुट घेऊुन ।
पाचारिछा व्िमीपण । त्याचे मस्तकी आपण । संतेषोनी घातडा | ७८ ॥
“युद्धकांड, झ० ६-८०

१ झानमूति-शानस्थस्यी, २ शिवाा अर्पिलडी यस्तु घेतल्यास महापाप लाये,
राइजानें आपती शियं शिवास वादिली होतीं, हा गोहीस उद्देधन येयें त्यास डिवस्य
महटलें शाह. . ३ सवेग,. अ पूर्वीच संदेदे राम्य रामाने दिभीषणात दिखें होते दूत
*दत्त श्र ' ( दिलेसी पस्नु ) झ्में मदद आड़े

नर ८
शंख महंमद

अहमदनगर येथीछ रुईबाहिरें या नांवरचें खेड़ें हें शेख महंमदाचें मूठ
ठिकाण- त्याच्या बापाचें नांव महंमद व आईचें नांव फुछाई. पंधघरासोव्ठा
वर्षाचा असतांना बडि्ाच्या अज्िबरून बकरें कापण्यास गेला असर्ता
त्या प्राण्यार्चें ओरडणें ऐकून शेख महंमदाचें अन्तःकरण हवर्े व शज्भघावार्चे
दुःख कसे असतें हैं पाहण्याकरितां त्यानें स्वतःचें बोद कापून घेतलें:
त्यावरून जनावरांस छेश कसे होतात याची त्याठा कल्पना आली, ओणि
इतःपर प्राणह्ानि करणार नाहीं अशी त्यानें शपथ बाहिली, अर्स म्हणतात-
त्याचा नक्षी काल कव्ठत नाहीं.. ' योगसंग्रामा 'च्या पैधराब्या अध्याया क्या
आरंगीं तो आपल्या गुरूचा निर्देश करतांना दिहितों, “३ नमोजी
श्रीगुरु चांग (चांद) बोधछे। त्यांनीं जाणोपंता बंगिकारलें | जाणोबानें
एका उपदेशिदें | दास्यलगुणें ”. “एका” उपदेश करणाण हा जाणी-
पंत म्हणजे जनार्दनपंत दिसतो. तर्सेच एकनाथास चतुछोकी भागवत
मरारठीत लिहिण्यास ज्या ध्राह्मणाची भेट कारणीमूत झाली व जो पु्दे
» जनार्दन स्वामीचा उपदेश घेऊन त्यात्या सानिष्यांत राहिछा ” अरे
भाव म्हणतात, तो चंद्रभठ चांद वोधछा असर्णे शक््य माहि. आपणि अर्से
असल्याप्त तो एकनाथाचा समकालीन म्हणतां येईढ. शेख महंमदाठा
कबिराचा गवतार मानतात- श्रींगोंदें येथें याचा मठ गाहे. “शेख
महँमदास मालोजी राजे भोसले व त्याचे दिवाण वाढ्थाजी कोन्हेरपंत यांनीं
गुरु म्हणून थारा विधे जमीन इ. स. १५९६ पूर्वी मकर॑दपूर वसबतांना
दिली होती, ” असे रा. वा. सी. बेंद्रे कव्ठवितातः महिपतीनें भक्तित्रिजयांत
(अ. ५२ ) याची कथा वर्णन केली आहे. 'योगसंग्राम', “ निप्कटंकवोध
ये 'पंत्रनविजय ! असे याचे ओत्रीबद्ध प्रंथ थ पुष्कछ स्फुट अमंगही
उपछब्ध ग्राहत.. पुद्दीछ तीन उर्तार *योगसंग्राम” या व्याच्या ग्रंथांतून
घेतले आहत: ग

विशेष माद्ितीकरितां पद्दा :--' योगसंप्राम '--सं० शि. सी. बागढे,
मुंबई, (८८९.

७० नचनौत

योगसंग्राम
परमेश्वर एकच
ओब्या
श्रीगणेशञाय नमः | जल्लेजछा' हु अछा' गनि' प्यारा | जयजय जी
जयबंत नरा | विश्वव्यापक्र निजपरमेश्वरा | रहीमान' साथा [१ ॥
अव्यऱ" समजो एक ब्रिस्मिल्लाद | भग सहस्न नामें विश्व व्यापत् । बंदेगी*
करो!" छोडो' गछबा | सदुरु सेवूनियां ॥२॥ सच्चा पीर कहे"*
मुस्तठमान | मन्हांठे म्हणविर्ता सहुरु पूर्ण | परि दोन्होंत नाहीं भिन्नल्लपण |
आंखी'र खोल * देखो! भाई ॥ ३॥ हछप्पन्न मापा बचनप्रकार | करती
एक बछ्धाकी जिकिर'४ | भाषण भाषतां करती किरविर | किल्षापरो८
पक्डकर'* || 9॥ बोण्खखा क्रिल्लाफ कुफरकी* निशाणी" | तेणें ईश्वर
गोबिटा भांडणी | स्त्रह्यीत करीछ आत्मज्ञानी | पीरके मेहरसु ॥५ ॥|
फारसीन आव** ब्रियाद* | पाणी मांगे मन्हाठा नेणे भेद | तेणें प्रयर्तठा
अनुवाद | देखों समजेबरिण ॥ ६॥ तान्हेखा कानडा रण निर्दुड!।
मुसलमान म्हणे केंब” करता गडबड | दुभापानें दोहींस करन समृद्ध | सीर
पाजिलें परियेसा || ७|॥ दी छष्पन्न मापेची क्रिल्ली | करों आला
' अनिर्बाच्य बीढी | त्याचीच जञाणा म्रांत फिलली | ईश्वर भामास
भासि ॥ ८॥
“प्रश्नंग ७.
इश्वगाचा उपकार
एके दाहांस दिधें वन्न-अन्न | तो जगीं म्हगे स्‍्पां पोसिले संतजन |
पुसतत्यात्रिण मिख्खी भूषण | मभिमान धरूनियां ॥ १॥ पहा चगचर
पोशिले ईश्वर | कीप्हाये* सांगीवर्णे नाहीं दातोरें। पर्नन्ये शीत के
कृपाधोंं । जियांचे काठुब्यतों ॥ २ | पर्जन्यकारछी कैठी उत्पत्ति
उष्णकार्ठी जीव करपोन मरती | यादार्गी वायूच्या इुल्का फिशती।
“५ अआग्ा पेए ये दिवफवा आह, . ६ इसाड... ७ आरंगीया, . < परमेभर.
« नमस्कार, १० करा... $१ सोडा, ॥२ ढोंडे,. १3 ठोक... १४ उपतत,
३५ पद्ठा,. १६ कतायी,... १७ पाणरस, १८द्?ैंप, मेपस्य, १६ पहन,
२० पप्वंदादी,. २१ सूज़, ' ३९८२३ युहच्या हपेंगें. ४-२५ पी भाग,
२३६ पाशी क्षाण,.. 5७ कदशाना,.. २८ सेदाफर्सी,

इख महँमद है

ईश्वराच्या सत्तेनें | ३॥ पहा शीतकाल्यीं आांकडती' जीव | याढछागी
रवि उष्ण-उपाव | अंधाराठागीं केछा असे ठावब | उजेडाचा ॥ ४ ॥
महा स्वा्-शोकें उन्मत्तती। म्हणोनि निद्रा निशी भिश्रांति। केली
दयाकछुबा श्रीपती । चक्रवर्तीपणं ॥ ५॥ कोण्ही पोही चाढ्ून* पाजिे
पाणी | तंवर तो भूषण जनांत वाणी | तैसा नब्हे ईश्वर कल्पदानी |
चराचर ठाईच पाजिलें ॥ ६ ॥ शेख महंमद सांगे ईश्वरसीभाग्य | नवखंड
पृथ्वी जयाचा भोग | अनेक चौदा मुवर्नी उपभोग | कसछूनि अकर्ता
माठी ॥ ७॥ अठरा भार वनस्थव्ठिचा मेत्रा | तुबां जिवांछारगी केछा
गा अव्यक्त देवा । उन्मत्त नेणती तुशझ्षिया ठेवा | ठवाल्गी करितील ॥ ८ ॥
अनेक भीग अलंकार प्रतिष्ठा | है मनुप्यास कैली गा गुणबरिष्टा | तुझे
स्तुतीब्रिण. अनेक खटपटा | बचके'. पाणी'. घरितीछर ॥ ९ |॥
जगदीशाची वर्णेना असे अपार | मी काय स्तुति करूं जाणें पामर |
सद्ुरु बोलते जाछे सगुणाकार। स्वाजुभंत्र आपुल्या ॥ १०॥ कोण्ही
एकास विंजणवारा* घातछा । त्माचा त्यानें उपकार मानिछा । ईश्वर ब्िश्वास
बायो घातछा । त्याचा उपकार नाहीं॥ ११॥ सप्तसागर नद्या अनेक
बोहत्ठा । का ईश्वराच्या पोष्या प्रत्नव्य | उदक सेवूनि नाठबिती गोपाछा |
उपकारभाबिंसी ॥ १२॥ जे उपकार ईश्वराचे मानिती | त्यांचे चरणिची
होईन रजरति" | मज दिले उपकार मानीन सेतीं | शेख महंमद
मणे ॥ ११॥ स्वयें शरर झत्तिकेचा पुततछा । त्यास कर्चरण दिघडे
गोपाल | पाठ पोट विपयसुखलीछा । ऐसे दणें तुझे ॥ १४॥ उदर
हृदय मन पत्रन मति | झुद्ध आत्मज्ञानाची आनंदस्फूर्ति | भांवें रक्षुमी
धनधान्य संपत्ति | मज उदारीय तुझी ॥ १५ || सर्व नवह्भरांचा आभारु |
ऐके तुश्या निजनामाचा उदच्चारू | यावरेगव्ठ अनेक ध्वनि दणात्कास |
ब्ह्मानेदी ठात्टी लागल्या (| १६ ॥ मज ईश्वर नेत्र तुझे देखें । देखितें
सगुण तुझे पेखणें” | शुद्ध पत्रित्र वाचेचें बोढणें। है मम उदारिय
तुझी ॥ १७॥ या स्थूछीं रस ना गोडी | मज चत्रि घतां छांग माबदी |
पर्स चित्त जिब्रें न सोडी | नामस्मरण तुझें ॥ १८॥ एक दिवटी छावून
नेढा विन्हाडा | तो म्हण उपकार केठा गादा | परी रविशशीचा उपकार

१ कुटकइ्तात, . + पाणपोई कछन, ३ भ्रश्नस्थ गोद कए पाद्तील, ४ पंज़्याना
बारा,. ५ धुल्ीचा कण. ६ औदार्य. ७ नाचरंग,

डर नवनीत

वेडा | मानाचना कांही || (९॥ रविशशी ईश्वराचे दिवदे धोर।या
जीब्रांडागीं केछा उपकार | अभक्त मानितीना त्याचा उपकार | विषयीं
ठीहुप जाछे ॥ ९०॥ कोणी कोणास बैसें घातली तिवाती' | तो
जन्मवरी आठयी उपकारासी | पहा ईश्वरें अंथरिलें महीशी | मृद उपकार ने
मानिर्त ॥ २१॥ कोणी मंडप दिधल्याचा उपकार | तो जन्मकरी
आतठत्रिती साचार | ईश्वरें मंडप दिघखा नभाकार | जीव्र असोन न
मानिती || २९॥| कोणी दिधली पाठखी छत्र घोडा | तो भाखुरजाद*
महणवी रोकडा । देह सरत्या जाठासे बेडा | चौन्यांशीं दक्ष भोंगितां ॥ २३ ॥।
छत्नी पाडखी राजपद भोगणें | ऐका तेंहा ईश्वराचें देणें | महातपसामग्री
करूनि मरणें | कल्पनेसी पात्रती | २४७॥ मंत्र सुख दुःख ईशराचें
देणें । जैसा भाव भजन तैसे मोगण्णे | को्णी रुसाबया नाहीं कारण |
अहिक्यी' अहिक्य* श्रीते ॥२६॥ शेख महंमद म्हणे निर्गुणासी।
वा वर्णवेना तुझिया रूपासी | अगाधथ उपकाराच्या राशो। उत्तीर्ण
नोंहेचि कांही ॥ २६ | उपकार आात्मज्ञानं न्याहात्टितां। प्रेमें उमासा"
येतो बर्णितां | शरण स्पतों संता महंतां ) ईश्वर-उपकार बरणोवया ॥| २७ ॥
“>प्रसंग ७.

साधुर्सत

बिंधटा तीर मांगें मुरढे' | तरी साथूस निंदा घड़े | हैं गुह्य न कब्य्ता
म्हणती बड़े | साधू थोर निंदक ॥ !॥ पडोन प्जन्याचा थेंबुदा"।
जरी चंद्ोन जाय चैकुंठा | तरी साधु हूं महणती सोठा | बाघ जड़ों
पाहे॥ २॥ उंबग्चे फूल तेंच फछ | तेसे साथूचे शब्द केबत्य । मृजधि
शब्द निर्फछ | बायफुलान्यायेट ॥ ३॥ खारीक वर्री गोडल्मपण्णें । मित्र्ती
कठीण भाठेद्दी जाणें । तशीच नष्टाची बचने । बरपंगाची गोदी ॥ ४ ॥
क्ेफतीटा कांग्याचे ब्ेढ़े | मितरी निपजतो केयडे | तैसे साथूये शब्द गादे |
परोपकारात्यगी ॥ ५ फणस सर्वगी कांटयटे | मितरी महा गोदोर्ने
कोदल | तेसे साथधुद्दय जाडें। बोधासेगें पर्प्पिसि ॥ ६॥ नास्थ्ट
क्ीण दिसे बादेर | भितरी खोजें अद्वार" | वैसे साइूसें अंतर | योपें

« ३ गाया, तक््या, २ (7). ३ एट्रिएों, ४ पेदिस्द, ५छसासा, ६ परत,
- ७ झदान पेंए... ४ योझ मोदोरासारसे, $ झूदु

शेख महंमद ७३

वोसंडले' [| ७|| मांबें सालें तुसर्ट रस गोड | गाठोछी निव्र जैसा
दगड । तेसे अभक्ताचे कैबाड' | वरदकूर गोमटे' ॥ ८ ॥ इंद्ाबनें! कोवक्ीं
कड्बट | पक्त जाल्या येतसे बीट | तैसे अभक्त अति नष्ट | तारुण्य
बृद्धपर्णी ॥ ९ || पक्क जाडिया इंद्रावन | अमृतफल्सें दिसे दुरून | हातीं
घरुं नये, कट्टपण | तदन्यायें कपव्यायें || १०॥ जो स्वर्यें गति नष्ट
चांडाक | त्याला साधु दिसती अमंगर । संचितानें पापें तुंबछ । तेणें
गुणें ॥ ११॥ परमात्मा आणि साथु। या दोहीं नांबांत नाहीं भेदु |
जैसे घरतामिश्रित असे दुधु । द्वतीं अद्वैतपणें ॥ १९॥ ऐसा सद्गुरुशी धरा
भाव । तो कैसा करावा उपाय । शेख महंमद सांगती सेब | समे श्रोत्या-
प्रती ॥| १३॥ जैसा गोडीस झोंबे मुंगव्ठा | भोढितां तुटोन ये बेगढ्ठा |
तेसे प्रब्तावें वेल्हाव्य | सदुरूचरणी ॥ १४॥ जैसा निः:संग होउनी
मासा | आहारालागीं गढ्ठ गिल्शी तेसा | ऐसीच ब्रिपयांची आसा | जीव-
घात करी ॥ १५॥ द्टी देखोनियां रुंदरी। एकाग्र होती अजचारी |
तैसें मन गुरूचरणाबरी | माथा ठेबावा ॥ १६॥ दरवडा ध्यात्रया
दरबडकरी | नाना परीचा छाग करी | तैसा भाव सहुरुसेबेवरी | धरावा
श्रोतीं वक्तीं ॥| १७॥ पक्षी कबडपांखडे आंवव्ठोन। छक्षे न्याहात्वी
मीन । घुडी आधोछी ग्रास करणें | तैसे गुरूचरणीं व्हांत्रे॥ १८॥
उडता पक्षी तो राजहंस | व्यास मोतियांचा सौरस | तैसा साधुसंतांस
विश्वास | सोहं नामस्नाचा ॥ १९॥

-“प्संग १5%.

$ थवथवर्लें, भरन रादिफें, २ घढ़, ३ कारस्थान. ४ वरन सुंदर,
५ कव॑इलें, ६ सेवा, उपासना,

॥+: पी.
दसापत

बेदरच्या बाहमनी पादशाहीतीकू नारायण पेठ या गांवी दिगबरपंत
नांबाचे देशपांडे होते. दासोपंत (ज० १५५१, मृ० १११५) हा त्यांच
मुछया. दासोपंताच्या आईचें नांव पार्वतीयाई. लहान ययांत कांडी संकट
प्राम झाल्यामु् दासापंतां्चे उक्ष परमार्थोकड़े ठागलें व ते दत्तोपासक
ब्रनले. अविजोंगाई येथें त्यांच्या नंशजांकडे दासोपंतांनी लिहिलेला आरणि
नष्ट होत चाठलेला मोठा प्रंथसंग्रह आाहे. . गतिवरच त्यांच्या सहां टीका
अहित. स्यांपेकी सर्वातत मोठी “ गीताण॑व * नांबाची जी टीका भद्दे तिची
ओवबीसंजया सत्रा छक्ष अहे, असे म्हणतात. गौताण्णंत्राचे तीन-चार
अध्याय भाव बगरेनी प्रसिद्ध केछे आहेत. त्सेच ग्रंथराज (सं० शॉ. श्री. देव)
परदे (सं० का. था. छेले ) बगैरे त्यांच्या चाह्मयाच्रा अल्प भांग छापडा
गेछा भाहै. बाकी सर्वे अप्रकाशित आहे. याँिकी पंचीकरण नांबाचां
एक म्रंथ दासोपंतांनी पासोडीबर छिहिेखा असून तो नुकताच प्रतिद्व झ्ाठा
आहे. खाछीछ उतारा त्यांच्या * ग्रंथराज * या काब्यांतीड भाहि.

विशेष माहिताकारितां पहा :--महारा्ट्र सारस्वत (भा. ६ )--भवे;
मराठी वाइप्रयाचा इतिहास खं. २--पांगासकर ; महाराष्ट्रीय वाहमय थे
जीवन (मं. भ. करंदीकरांचा लेख ); दासोपंतांची पासोईी--सं० न. शे-
पोहनरकर,

ग्रंथराज
संसार आत्तार
ओब्या

आश्रमधर्माबाचून | न बडे बैद्रिक धर्मताथन | मोक्षाये टपाय साधारण |
बांचूनि तेणें ॥ १॥ ऐसानि स्पुरे तें विचाए । ना तरी पद्मपेसा तो
नह | उपाधो न चंठे प्रक्राछ | मग दास मेत्णय्यी ॥२॥ परम छामु
अंतःकरणी | नेचि कृतकुत्यता मानी। मंग तया आइणी । पुरवितां
फामाची ॥ ३॥ देखोनि जनाची ईजना' | उप पुताची बासनां ।
विश्वाती ने बढ़े मना । आध्रमी त्तयाँ ॥ ४॥ येकी सासना आपछठीव
झरीरी होती पदिटी | आना दुसरीहि ठागली | ज्रीची पुस्तणें ॥ ५ ॥
है अन्न । आश्रमु निद्रा गीयन | निरंतर छामरलें ध्यान)

फ ॥ इच्छा, २ ऋअरमापूझू, मे चाट,

दासापंत ७५

बाछकाचें ॥ ६ ॥ तीथें दानें तयें बरतें | पुत्रा्थ करिती मुकृत्ते' | देव
देवारयें बहुते | तीथे नहाती ॥ ७ ॥ ऐसो करितां सोसणीए | कन्या जाली
निदानी | तथापि तयांचे मनीं | विश्रांती न बढ़े || ८॥ पुन्नेंबीण
आपुरछा । संसाह बायां गेछा । म्हणरती दुःखाचा जाडछा । आश्रम हा ॥०॥
आशेचां सागरीं बाहातां | मानसपर्वत उल्लेघिता | पुत्रु जाठा अबचितां।
तया दीघांतें ॥ १० ॥ बदन पुत्रा्चे देखोनी | कतकृत्यता मानिती मर्नी ।
परमानंदु अन्तःकरणी | पूर्ण जाठा॥ ११॥ शोर स्नेहें बाढतिती।
देखोनि ऋडाप्रवृत्ती | हर्षतत द्ोती | दोवेंहि जणें ॥ १२॥ मुझ्खीचा
ग्रासु काहुनि | घालछिती त्यांचां बदर्मी | प्राणाति बोब्राल्िती प्राणी ।
आशातंतें | ११॥ आता हो के! बाढेल | के आश्रमा योग्य होईछ |
आपुरें मापण चाठ्वीर । आाश्रमादिक हैं ॥ १४ ॥ ऐसे क्रमितां अपार ।
दिन भरठें संचबछर | उपनयनाचा विचार । करती जाटीं॥ १५॥
उपनयनाचे पार्ठी जाण । अव्यवधान करून | कन्या एकाची पाहोन।
विब्राहों केला || १६॥ परिग्रहो' जाछा अपारु। आतां पाठणाचा बिचारु |
तो अर्थसाध्यु समग्र | ऐसे असतां ॥॥ १७॥ इच्छा उपजछी बित्ताची |
कल्पना अर्थताधनाची । अर्थीचि प्रीति समस्‍्तांची | ऐसे जालें। १८॥
स्लीवासना आपुछीचि । पुत्रवासना दोघांची । अर्थवासना सकद्यंची ।
ऐसे जाढें ॥ १९॥ अर्थाचां ठाई आसक्तें | पोपती वासनाईंतें |
अवर्धीचि कर्मी ययातें | प्रेर्ती जालीं॥ २० ।॥ ख्री बोले अवधारा |
तुम्हीं जाबे देशान्तरा | दिबसां दोंचौंचा चारा" | जंत अस घरी ॥ २१॥
पुत्र बोड़े उपायो। कराबा कांहीं व्यवसात्रों | टाकाताट एकादा ठावों।
उद्यमाचा ॥| २२॥ दिवस उगवतांचि पुरे | कडकडां खाती कुमरें |
शेकूं छागछे सोयरे | इश्टामित्र ॥ २३ ॥ घरची बोढती कठीण।
न बटे से मुखाचें अन्न | मग मुद्ठर्तमात्र पाहीन । बाहेरीच घालिती ॥९४॥।
जे बेकी तो बाहेरी पडला । ते बरेली समस्‍्तां संतोपु जाढा । मग तो बिदेशा
चालिछा | एकठुचि ॥ २५॥ आंगी साहे शीत उप्ण । मारी निद्रा मूक
तहान । कैब भूमावरी शयन । करूं: प्रबर्तटा ॥ २६ ॥ ऐसा तो मार्ग
ऋणूनि । पावछा एके स्थानी । मग अर्थप्रामीझागूनि | करी किया ॥२०॥
वेदांशाब्रांचा ब्रिकरा | पंडितपणे तो पसारा | तेथें तया बाग्व्यापारा |
उसंताचि* मसे ॥| २८॥ वहुरताचे हारे मान | बादें प्रतियादे करून |
वृत्ती्च* केलें खेडन | बहुतांचिये | २५॥ वियेचेनि अधूर्णपण्े ।

$ पुण्यरम, मत, . ३ हांव, तीय इच्छा, . ३ क्षर, . ४ कपी, . ५ सररस,
६ परिवार, ७ अज्नमामुप्री. ४ मिछवावा, ६ विसांदा, ३० निर्यादानें साथन,

जद नवनोत

आंगबडेंसी उठणें | चर्म कर्म बोठ्णें | ते तयावरी | ३० ॥ विद्याबक्ें
बादवछे | झर्रीसबछं | कौटिल्यबर्ड'] जे्णे आंगें द्रव्य मिके | हरे पराबे 4३ !॥ .
तें ते कर्म कांरता। पापराशी जाडिया अगणिता। परंतु संयरर्णा अर्था।
पुरुष न प्रेचि ॥ ३२॥॥ मंग तो जाठछा व्यापारीं। नीचसेवाहि
अंगीकारी । घातपात परोपरी | कल्पी परावे ॥ ३३ || स्वार्मीदच्य चोरणें।
तो पिच! ऐसे माने | परावया शब्दें हाणे | हुयी सर्वस्त् ॥|३४॥
अपार द्रब्य जोडिजें | तें दंडाखंडापरी गेलें | पाप अपार सांचलें | आपुर्ले
त्ेंचि ॥ २९ ॥ मग ते वृत्ति सोडडन | उद्दिमावरी घातलें मन | ऋयपिक्रय
जाण । प्रत्र्तता करे; ॥३२६॥ सत्यत्चन वितरछा | स्नानसंध्ये
मुकछा । उगाचि करी गुरव्वा | पान खाये ॥ ३७) नींचसंगु
निरतद | नीचत् पात्रछठा तो नरु। कुडा! बांकुडा वाग्ब्यापार | तोचि
प्रबर्तता ॥ ३८॥ करूं नये तें करितां | करावें तें न करितां | पापरा्शी
अनंता । संचित जाडें || २९ | तेणें बर्थ न मिले | मग चोरीबरी मन
घातलें | येणें प्रकारें केठे | नाना कमे || ४० ॥ दिवस छागे विदेशी |
मंग स्मगोनि ख्रीपुत्राती। जाते ऐसा मानसी | निर्धार फेठा ॥ ४१॥
बेंगें द्रब्याश्ु एकबंटिछा | मग ती पायी ब्रांधिडा | सल्ररु सवार जाठा।
आजा स्वम्रामा | ४२॥ देखोीनि तयाठागोनी । आनंदु केठा स्वजनी ।
ययातेंहि अन्तःकरणी | जाठा संतोपु ॥ ४३ ॥ सातपांच दिवस ऋमिजे |
भेटीयें आरत गेछें | उपसर्ग सो छागले | पुत्रादिक ॥ ४४ ॥ मवरधोच
म्हणती जातें। ख्री म्हणे मुह्टर्त पाहावरे | हवर" नक्षत्र बर्खें। आजिचि
असे ॥ ४५ || ऐसा नानाप्रकारी | गुहस्थु घातला बाहेरी | तो मांतिं गमे
तस्करी | जैंसा नागव्रिठा:॥ ४६॥ सर्वत्व तया्ें हरिलें | प्रार्णेसी
शरीर सीडिलें | स्वजनी ऐसे केले । परी तो नेगे | ४७ ॥ ना की संसाह
सरिफर्ताचा' | द्रव्यविभागु सकछांचा | पापड्रेंटा ययाचा | तो यर्ति
दिघला || ४८ ॥येणें पापाचि फराबे | मग ते एकलेनिचे भोगायें | द्वब्य
ते तमा या | ऐसा बांदा ॥ ४९,॥ ते बापुलिया बासना। बलछिकद
बांधढ्ा मुदेना | दुःख भोगी तें नाना | सुख्चि मानी ॥ 5६० ॥ _यायरी
देशांतगाप्रति जाये | तेचि क्रिया कारिता होये | तैसाचि मांगुता स्वाश्रमा ये |
जाय पुडती ॥ ६१ ॥वावडी" उड़े अंबर्त! । सूत ते धारकाची करी ।
६ झषट, ३ दुसरे, इगर, २ शाझ्यशा, चूक, य्या, ५ बाईट, ६ पद्धांति-
७ दयपर(), शखिनी, ४ ठप्राह्िण, $ भागैदारीया, १० प्तेग, ११ आह यश,

दासोपंत र

तैसा वासना ठेवूनि घर्त। तयांप्रति || ५२॥ पुरुपु विदेशा जाये।
वासनावद्ध पुडती ये | ऐसियापरी तारुण्य जाये | पावे वार्धक्य ॥ ५३ ॥
जाणें येणें तें खुंटलें | तंब पुत्र प्रबुद्ध जाछे | तेहीं आपुर्ठें आवरिछें।
व्यवहारिक ।| ५४ ॥ वाद्य सामथ्य पुत्राचें। आश्रमी सर्व सुनेचे | वचन
मातापित्याचें | तें चाठेचिना || ५६ ॥ दिवसेंदिवसु उदासीन | बोछती
बोल कठीण | कोठें जाबें निवोन | शरीरें क्षीणें ॥ ५६ ॥ नित्य कछहो
भांडण | मग तीं न घालिती अन्न एवं आश्रमाबाहेरी छोटून | घातढीं
दोधें || ५७॥ मरणावस्था जंब पावे | तंव परिग्रहाचेंचि वर्रं | दास्यत्व
केलें आधवें | शरीरें अर्थे ॥ ५८॥ माज्ी माज्ञी म्हणोन | केठें भात्रें
समर्पण | आता ययाचें कच्रण | तेंचि विचारितां | ५९॥ सात बरुपें
चाढबिली | ते कन्या नब्हे आपुदी | दानीं जया समर्पिडी | तयाची
होये ॥ ६० ॥ तीबरी न चले सत्ता | आश्रमा” तिचिया जाता | लोकां
निंय समस्‍्तां | बैरी होइजे ॥ ६११ ॥ मातां ते पुत्र आपुले | ऐसे होते
मानिलें | तंब कम्येहनि परतले । हेचि बैरी ॥ ६२॥ कन्या देइजे एकातें।
सामर्थ्य न चछे आपुर्े तैथें | पुत्रु बाढ्यूनि एकीतें | तैसाचि दिजे ॥६३॥
तो तिंयेचे हा्तीचा | आपणु नव्हे दोघांचा | व्यर्थ चाकछा' ममतेचा।
प्राणियासी ॥ ६४ ॥ कन्या एकातें दिघठी | परि तेची नब्हे आपुली |
एके शरररें गेली | पराविया गृहा | ६५ ॥ पुच्रु एकीतें दिधछा | तो घरचि
घेऊनि गेला | तिये आधीनु जाछा | आपुटा नब्हे ॥ ६६ ॥ दरीरसंबंध
केलें | तें पापपुण्यचि आपुलें | पुर्ढें मरणा राहिलें | उमें म्हणौनि ॥ ६७ ॥
एवं भापणु आपुछा नित्रोणी' | सखा ना मित्रु कब्हणी | आपण करी ते
करणी | भोगी जीवु ॥६८॥ संसार नामें हे सांत*ँ | नाना वर्णाचे
जन येथ | मौनले" ते पावत | तया अंगसंगातें ॥ ६९ ॥ नाना विद्वांचा
पसारा । करिती आयुष्याचा विकरा | संचिताथी* अपारा | भरिती क्रिय-
माणातें? | ७० | आछे तैसेचि गेठे | आपुरालिया बाटा छागऊे |
जीव स्वभार्तें बेगे | एकट जाता येतां ॥ ७१॥ येथ भिरक्ता्तेचि*
फाबले* | योगु केणें।” सांपडड | बविरक्त नागबछे | गेले
सर्वस्वें ॥| ७२ ॥

| ३ घस, २ नाद, सोड, ३ परिणामी, ४ बाजार, ५ एस्च्र जाके. ६ कर्माचा
सांठा, ७ मागीत जन्मानें चाद जन्मी मोगावें छायपारे फल दिवा पुडील जन्मास्या

प्रारू्धाठा कारण होषान्या चाद जन्मतील बृती, ८ अनासक्त, ६ श्षपी मिढारी,
१० माल,

कप
किस्तदास' तोमास स्टिफन्स

स्टिफन्स (ज० १५४९ , मृ० १६१९) हा जेजुइट पंथावा इंग्रज
पाद्ठी १६७९ साछीं गाव्यामध्यें आठा. याने इकट्टेन आपत्या बिना
पाठविलेली पतन्नें वाचून इंश्रजांना आपदी ईस्ट इंडिया कंपनो स्थापन
करण्याची चुद्धि जाली, असे म्हणताक, गोम॑तकांतीड सास्ठ यरेथील ,/
क्रिस्ती मृरकुछझाचा ती कुलपति होता. तिकडीछ ब्राह्मणांच्या बोलींत
“दप्निन किल्तां! (क्रिस्ती घर्मतत्त) नांवायें एक प्रश्नोत्तररूप
धार्मेक चोप्डे व एक व्याकग्ण अझशीं पुल्लकें त्यानें प्रथम तयार केली:
हीं पुस्तकें त्याथ्या मृत्युनंतर अमुक्रमँ १६१२ व १६४० साली
रोमन हलिपीत प्रसिद्ध झाीं. तथापि त्याचें मुख्य वाइ्रमयकार्य म्दृणजे
क्रिश्वनपुराण हा मराठी आंवीबद्ध प्रंथ हाय. जुन्या हिंदु्माचे
गंध वाचण्यास आपणास प्रतिबंध केडा, तरी नव्या खिल्ती धर्माचीं * मराठी
प्रतिपुस्तके ” तयार कराबी, असा बाटलेल्या आह्मणीर्नी भाम्रह केल्यावरून
पाने हा पुराणग्रंथ लिहाब्रयास घेतत्ा व १६१४ सा पूरा फ्रैछा. यात्री
पहिली प्रत त्याच्या हयातीतच १६१६ सादीं रमन झिपीत मुद्रित शारटी. *
दुसरी थे तिमरी आजृत्ति अनुक्रम १६४९ वे १६५४ सारी प्रसिद्ध शादी. '
पण या पहिल्या तीन आइस्यापिकी एकही प्रत जगांत आज डपडसय्घ नाहीं-
१९०७ साहीं श्री: साल्डाणा यांनी मंगलूर येथे चयथी गाशत्ति छापिी ती
कांही हस्तडिग्वितोबझन हीय... आपल्या पुराणाच्या शबर्टी * क्रिम्तदासु
भरते आपके मुद्रानाम हा कवि नम करते ते विश्शुदास साभा क्रिया
कृष्णुदास नामा या नॉवावहन स्यास्त सूचटें असाकें

याच्या जागेबर आहलेल्या एतियेन दे छा छुता (१६७९-१६५३) यथा
क्च पाने संट पीटरबर मराठी पुराण रहने स्याँव दिंदु देसंदवतानें संदणण
करण्याचा प्रक्‍न झेशा भहे. स्याच्या ओच्या मुमारं पंघगा इजार
जद्दित:. दांव १६२९-३४ साहीं सोज्यात मुद्रित झा:
| द्वाच्या मायून आतीनियु द सालदाश्त हा किस्‍्ली गुरकुछाया कडपति
शाझ,.. * मात अतोनियी जीवित्यकयां! सांराखे एफ मंगदी बोगीयिद
गुग़ण सानें ठिहिदे बढ़े, स्थाची रचना पहन मठिप्रती क्या संन्रे्त्रायी

“ क्रिस्तदास ' तोमास स्टिफन्स छ्थ

माठबण होते. हा ग्रंथ १६५९ साली प्रथम मुद्रित झाछा. याशिवाय
क्रिस्ताच्या वध्तंमावरीछ कांही स्फुट मराठी काब्येंही या व्रिदेशी मिशनरी
लोकानी लिहिलेली आढकतात-

खालील पहिल्‍्या दोन उतान्यांत देवनागरी छिप्यंतर अगठी मूक रोमन
लेखनाबरहुकूम राखण्याचा प्रयत्न करण्यांत मराठा आह. श बदछ स,
क्ष बहुल ख, य बदल ए, ऋ बदछ रु किंवा री, ज्ञ बदल ग्न्य, द्ध बइछ घ
फिंवा अल्पप्राणाबद्दल महाप्राण व महाप्राणावइलछ अल्पग्राण व्यंजन बापरण्याची
स्टिफन्सची पद्धति जुन्या काठ्च्या इतर एतंदशीय मराठी कर्बोच्या
हस्तलिखित ग्रंथांतही आदढकते. सब्रसाधारण बाचकाला दु्बोध हेो।|ऊं नये
म्हणून तिसन्‍्या व चचध्या उतान्यांतीढ भाषेवर थोड़ा संस्कार केला आहिं-

विशेष माहितीकरिता पहा :--क्रिथन पुराण-- सं० जे- एल. सालडाणा)
जेजुइतांचे मराठी बाहमयकार्य (यशवंत, एप्रिठ १९३८); क्रिस्ताचें
बधस्तेभाराहण (९ 70०णछणशे रण धीर एग्रस्सजआओ ण छऐणाए॥५,
8000. 940) ; सांतु भांतोनिची जीबिल्वकथा- सं० भ. का. प्रियोछकर-

फ्रिश्वन पुराण
मंगलाचरण
ओच्या

वो नमी विस्वभरिता | ढेवा वापा रत समरथा' | परमेस्थरा सतेबेता।
स्वर्गप्रधुवचिजा रचणारा ॥ १॥ तूं श्वीसिधिया' दाताढ | क्ुपानिधी
करणाकरु। तूँ सर्व मुखाचा साथर" | आदि मंतु नातीडे" ॥२॥ तू परमा-
नंदु से स्‍्वरुपु | विल्वध्यापकु ग्न्यानदिपु । तूं सर्च गु्णी निर्टेपु । निर्मल
निर्विकार स्वामिया ॥ तूं अदुस्ठु तूं अवेकु | सम दयाकु सर्भ
प्राप्त । सर्त ग्स्यानु सर्व मितित्रंतु | येकुचि देबो तूं ॥ ४॥ तू साख्याता
परमेस्तरु | अनादसिधु" अपरापर*| बादि अनादि अपिनास अमर |
तुजजें स्तवन त्रिोकी ॥ ५॥ स्वर्गु छस्टि तुबां हेव्यमात्र' | केला चंद

१ [समथा), < [सित्यवेता]. ३ [रिद्रीमिद्ीचा]. ४ [सागर]. ५ [नातुई] सांपटत
नाहों, समजत नादी,.. ६ साप्षाव]. ७ श्नादिसिड, बनादिवाझापामन अम्दित्
कषफेडा,. < [अपारंपरिय] परंपरा नाई धया, अनेत ४अम्योद,. ६ सीझने

<० नबनीत

मुर्यु नखेन्रें' | तुजेनि येफे सब्दें' पत्रित्रें | केठी सर्व रचना।॥ इ।
तूं आाणी तुजा येकुचि छुतु | जाणी स्पित्ति) सांतु* | तेगै" जए
एकाचि सनेवंतु | देवी जागाबा॥ ७ ॥ तेया तुजेया दयात्य कुमरा
क्रुपानिधी अमुतसाधरा | स्वर्गग्ुस्टिचिंमा स्वस्तकरा' | नमन मा्जे ॥ ८।
नमी विस्वाचिये दित्ती । नमो वकुंठसभेचे कांती | देवा बापाचा दलिए
इस्ती | सिहासण तुजें | ९॥ जारे तूं आम मनी रिघावा करिसी |
त्तरि अग्स्यानपटछ फ्रेडिसी । अम्ुत्ा सारिखी घोडिब" दात्रिती।
प्रेममारित करीनि | १० ॥

पु थ.

मराठों भाषेची प्रशस्ति
जैसी हरव्ठां* माजि रत्नकिढा' | कि सना माजि हिंसा निछा'" |
तैसी भासां माजि चोखाच्य"' | भारा मराठी ॥
जैसी पृस्पां माजि पुस्प मोगरी | कि परिमव्णा'* माजि कस्तुरि |
तैसी भाषां माजि साजिरी | मराठिया ॥

पसखिर्ओ* मर्घे मयोद | म्ुखिआं'४ मर्घे कल्पतद ।
भासां मर्घे मातु थोर । मराठियेसी ॥

ताराँ मर्थे बारा रासी | सतत बारां माजि र्वी ससी'! |
यां दिपिचेआं'६ भासां मर्थे तैसी | मराठिया ॥

पु. ३, भ. १६

३ [नय्षप्ने), * [झम्में), ३-४ पवित्न भात्मा ( 70% 0॥088 ). हिंदी,
६ [स्वस्यापरा], शाति देयारा, ७ [गोदीर], रवि. ४ झहान दगद छिया सादा,
यो, ९ रत्नरिद् झसा सारा पाठ धसादा,.. जया सूड हानेर्राब्या योगवामिश्वावर
ही प्रध्स्ति भाधारली आदे, त्याँत ' हरराम्रध्ये स्टनकिए । वो पुष्यामप्यें कर छ! हुमा
मगर आहब्ययी, रत्नरीछ हें एशा परतायें माँ आहे. पहा; /गोलाडिशा
दिमाघठ । गेधमादनमिरी विशाद । तेघनि पड़ों रत्नछ्ौस । मद्ापदेत दाडिएा । 7--
झुक्तेन बनन अ, ४, ओ. ८७. १६ मील, नीयत सत्रि,. १) छुट्द, १२ सुग्यां.
१३ [फ्ल्या]. 5४ [हवा]. १६ थी] छछ... १६ ईववील- डे

* क्रिस्तदास ! तोमास स्टिफन्स ८१

कुमारी मेरीचें वणेन

पुढां ती दाबिदनंदनी' | दिवर्सी मार्सी वाढुनी। पितया घरी वरुपें
तीनी । होती मरी' |] १॥ मग एके अवसरीं | मायबार्पें आपुछे कुमरी ।
नेछी जेरुजाल्या नगरी | तेंह्रापासीं' ॥ २॥ वस्त्री बुद्धि ध्यावया | नगरीं
भंकुबारी* होतिया । त्यांच्या मंदिरी नेठी राहवया | तेंड्ाजब्दीं ॥ ३ |
तया तैंछ्ठाच्या द्वारी | सोपाणें” होतीं पंधराबरी | पापाण-जोडित बरब्या
परत | बांधर्ली होतीं ।| ४॥ तीं सोपाणें मरी बत्ठगुनी' | स्वामियाचें?
चिंतन करोनी | गेली महाद्वार टाँंकोनी | चरणचाडी ॥ ५॥ बरी पावतां
उभी राहे | मातेपितयाची वास* पाहे | वंकट" दृष्टी निहाल्िताहे | तयां
दोधां ॥ ६ || दोहीं अधरांसरिसें | मरियेन उन्मत्िलें'" हंसें | प्रकाश-
कार्कीचें जैंसें। दिसे कमछ ||७॥ दोहीं दांतांचिया पंगती। जैसी
मुक्ताफछें ढाकु*' देती | तोखोनी*' माता पिता आलिंगिती | मग निघारीं
तेंह्री ॥ ८॥ भजन करोनि तेंझ्रातें | नित्रेद्यु अर्पिछा देवातें | मग दोवें
घेउनि गेलीं मरियेतें | आंकुवारीच्या'* मंदिरा'रे || ९॥ तेथें मायबापें
आपुछे कुमरी | ठेऊनि आांकुबारीच्या घरीं। परतोनि गेडीं माघारी।
मापुल्या आश्रमातें || १०॥ तेंज्ञाच्या आंकुबारी समस्ती | मरियेचें रूप
निहाब्थिती | देखोनियां उत्तम कांती | पावरती सुख ॥ ११॥ दीर्घ तियेचें
मुखकमछ । नयन सुरेख निर्मठ | अधर सुरंग झत्ठात्व | पोषद्ठे
जैसे ॥ १९॥ सुवर्णेसरियांसरिसे'४ | केंस मिरवती तैंसे | अरुणउदयां
जैसी | किरणें फांकठी ॥ १३॥ अआंकुबारीसि विस्मयी जाह्ञढा । म्हणती
स्वर्गीचा बडुब्रा/ आठा । आम्हां माजी राहिा | कन्येचेनि रूपे ॥ १४॥
आंकुवारीच्या घरी होती । तेथें बर्तठी बसे रीती | तियेच्या करणिया गुण
कीर्ति | अल्पमत्ती न वर्णवे ॥ १५|॥ तिये घरींची शिरोमणि" | ती
मानिछी जैसी जननी । पाव्यिें बर्खे करोनी। तियेचें चचन ॥ १६॥
क्षेत्र तृपे निध्े ठा३ | देहवासना मनी नाहीं। भक्तिमर्यादेवीण" कांही | न

242 6 मम रवकीन-ह.2 इज अमल. देक जल 6 हद की पक कद
९ ढेविद्यी कन्या, २ मेरी, ३ मंदिर, 7'७799 द्वाशच्द जेस्सलेम येयें
सालोमन यानें उभारिछेल्या धर्ममंदिरास योजतात, ४ युमारी, ५ पायन्या,
६ चहल. ७अ्मू्ें, <मार्मग्रतिश्षा, $बांकज्या, १० विस्सविरें, १९ तेज,
पाछ्दी, १३ संतोष पावृन, १३ बालिकाश्म,. १४ सोन्‍्याच्पा सारोधासस,
१५ देवदत, १६ मुस्य (४पफुलांण)-
8४ ४४७ 67-65

<र नवनीत

चिंती आन || १७॥ नित्य प्रभातें उठोनु । परमेश्वरी ड्यछक्ष' छाबुनु
राहे तयाचे चिंतन करोनु । येकु प्रहरूवरी ॥ १८॥ सकक्ीं पुद्ां उठोरि
मरी । सककां मार्गें निद्रा करी | अवव्यांहनि वरविये परी । करो काम-
घंदा | १९॥ चालतां बोढतां वर्ततां | गृहाचारु चाठवितां | अष्टदी प्रद्म
स्मरण करीत | परमेश्वराचें ॥ २० ॥ विवेकाबांचोनि न बोछे | युक्त
बचनीं वथोले | वोखटे' शब्द नाहीं उच्चारिछे | मुखेंकरोनी ॥ २१ ॥
चाठतां न चाछे च॑चतपणें | नेणे चपत्ठ बोटणें | कोपा क्रोधार्चे करणें |
नेंणेंचि भत ॥ २२॥ सांडोनियां गर्वाचार । वर्जिडा मर्निचा बहंकाद।
लीनत्याचा निर्धार | सदां बसे जीबी [|२३॥ मनिचेनि कपटें । न थे
दुसन्‍्याचें वोखंट । जूझ भांडण खोटें | कधीचि नाहीं ॥ २४ ॥ बखवेपणें
सकता ठाई | अनाथातें अब्हेरी नाहीं | सांगातिणीचा शिशु" कांहीं। न
घरी जीबीं ॥ २५ ॥ थापणाहूनि ज्या महंती | तयांसि मानु देत होती।
येगंसि हांसे न करी ती | कवर्णी वेव्यों २६ ॥ कवणातें अपमानु न
करी | दुर्वद्यांचा प्रतिपाछ्॒ करी | भांडती ज्या आंशुबारी | तियांसि करी
मैत्रिक। ॥ २७॥ ऐसियां गुणांनिमिती मरी | कीर्तियंती जाहडी थोरी।
सकक्ांतें आंकुवारी | पडिये' बरवी ॥ २८॥॥ येवढ़ी स्वरूपी स्क्षणी।
जरी तियेसि देखिडी जनीं। तरी बोखटी करपना मनी। न ऐथि
कबणा ॥ २९॥ जंब जंब तिये पाहाती जन | तंग तंव भक्तिस्नेद्दीं मना |
श्राणि बर्ू्यां गुणांची वासना । उठे तयातें॥३०॥ लोहा पाप्सु
छागलिया । मुचर्ण करी लोहा तया । तैसें मरिये दरुपर्णें पाप्ियां | मन होय
निर्मछ ॥ ३११॥ ऐसी अंकुवारीच्या घरी राठटी? | मग चयर्दां वढ्षपांची
जाहाडी | कन्या उपबरी बादीनटी | मरी बाद ॥ ३२॥
पु. ३, अं. ३०

हर संतां महदँतां दोतादे दुःख मधुपानायें
काना नाँवाच्या सवामध्यें एका विद्ाहप्रसंगी द्वाक्षरस (छांग्ए0 कमी
पदछा ; स्यावेद्दी रिकामे रंजण किस्तानें भरारयास लामिडे मर व्याच्या:
बाशीवदानें त्या पाण्पायं द्वाश्वरसांत रूपातर काटे. था चमत्काएों
22 नमन + ० नम नम

३ अठि्यिय मित्त, ३ याट,.. ३ मनाठ, ४ सेई, राग, ५ मैत्ी,
६ धाददती, ० स्‍थती,

* क्रिस्तदास ? तोमास स्टिफन्स <३

वर्णन करताना हिंदुस्थानासारख्या उष्णप्रदेशात मद्यप्राशन करणें छाजीखार्णे
असून व्यामुक्ठें संतमहंतांना दुःख होंतें, भरते कवीनें फ्रारच 'मार्मिक वे
प्रत्ययोग्पादक रीतीनें या उतान्यांत सांगितर्के आाहे-

मधुरेचें* आश्चर्य) ऐकुनु | उठिछा एकु क्रिस्तांवजनु | करिता जाह्ञछा
प्रश्न | पाद्रीपासी ॥ १॥ रहणे हैं आाश्चये स्वामियाचें पहिर्ले | ऐकुनु
माम्हां सुख जाहाठें । तेणें छोकप्रसिद्ध नबछ केलें | म्हणोनियां ॥ २॥
पण परियिसा माक्नी विनंति | आमचे छोकु मधुपान न कारिती |
म्हणीनियां हा आश्चर्याच्रा धरिती । विटाछु एकादे वेढां || ३।| तंब
पाद्री म्हणे यां देशींच्या नरां | अपवित्र दिसे मछु मधुरा | म्हणउनु सांगर्तों
अवधारा । श्रोतेजनन ॥ ४ ॥ है आववधिये क्षिती । वेबेगर्क़ी द्वीपें आद्देती ।
खंड देश अपरमित | नाना परीचे ॥ ५॥ त्यां त्यां द्वीपषतियांसी |
गापुलयां गुणांसारिखें तयांसी | देवें भक्षु दिधछा मनुष्थांसी | हवा
सैसा ॥ ६॥ एकिचि द्वीपबरती | न प्रसवे वस्तु समल्ती। द्वीपोद्दीपी
निपजती । बेबेगक्िया || ७॥ हिंदुस्थानामाजी नारियेली | मिरीं पान
पोफब्णी । आंबे पणस केढीं | उपजती ॥ ८ ॥ माहुका* द्वीपा हीउनु* |
भआणिती काराफुछ” भरुनु | सैठाणा' जुवैयापासाउनु” । येताहे
तिखी“॥ ९॥ फ़िंगियांचीं* द्वीपें बहुतीं | द्वाक्षफल्ठें ओसंडिती'" |
आणिएकी वस्तु प्रसवतो | नाना परीच्या || १०॥ हे हिंदुस्थानीचे
जन । करूं न शकती मधुपान । तयांसी नाहीं देखुन । द्वाक्षफत्लें ॥ ११॥
आपि सूर्यु चाछे मल्तकावरुता | तेणें उप्ण धगी उमटत । म्हणोनि गरज
नाहीं सर्वथा | मधुपानाची ॥ १९२॥ फिंगियचि देशीं । शुद्ध पाणी सर्दा
न घेती वृपेसी। तेथें सूर्य आकाशी। दूर भाहे॥ १३॥ हशैत्य१
पंडे म्हृणानो। द्वाक्षसा मिसक्िती पार्णी। प्राशन करिती प्राणी ।
एकबहुनु ॥ १४॥ आिएकां देशी भेंदे रत्य । तेणे पार्णी आटे तेय |
अति निवर' होत | गुंडपासमाने' ॥ १५॥ तयां देशांतु दीत्यका्क्ी |
पार्णी हाणिती कुंद्लीं | गोणियांतु भरोनि तथा वेलीं। गर्दमांवरी

$ मयायें. २ चमत्कार. ३ मथरन, ४ मलाका देशातून, ५ सूप॑ग.
् सिलयोन, ७ बेटांदून, ८ दालनिनी, ९६ पोईगिजार्ची, १० मरून बादातात,
११ थंडी, १३ वरठीण, घ८६, १३ दग्डाप्रमाणें,

८४ नवनीत

वाहिती ॥ १६॥ तेथें थुंकी घांलितां भूमिकेसी | आठुनु जाय तात्कालेसी
निबर्ी काजूसारिखी' | झिक्रिमिल्ठी' करी [| १७॥ जाणि वहुवेत्यं मलुफ
तेथें | वाट चुकुनु पडती पत्नतातें | रौत्य भेदोनि हिंडतां तेंयें। सांडित
प्राण ॥ १८॥ जैसे पापाणाचें बाहुलें | हांछे चाले ना जोगुर्े | तैसें शरी
निवर जाहालें | रैत्येंकरोनी ॥ १९ || ऐसा तयां देशों । बोखटें' पाण॑
पिवनासी । आणि नाहीं प्रब॑दु* तेथेंसी | द्ाक्षसाचा | २०॥ म्हणोरि
द्ाक्षांच्या गांवी जेध । उष्ण बहुतेक नाहीं तेथ | पाणी करोनि मिश्रित
मधुपान सेब्रिती ॥ २१॥ मराणि शैत्यापासोनि द्वाक्ष नाहीं। पार्ण
बोखर्टे न सेंबे कांहीं। जेथ जबा जाणि पाणियाचें पाहीं। करित॑
पिवन ॥ २२। जेथ द्वाक्ष नाहीं उष्ण बहुत | आणि निर्शधरोदक वाहात |
तेथें मछुपानाविरहित । शुद्ध पाणी सेविती || २३ || ऐसा देवी ऋृपाबंतु |
जैसे हवें ज्यांच्या देशांतु | तैसाचि भक्षु संसारांतु | दिघछा मनुष्यातें | २४॥
म्हणीनि जें वेगढें पिवन | स्व्रामियें दिघलें जनां । तें अपनित्र न म्हणा।
सर्वथा तुम्हीं | २५॥ अथवा जीं मनुष्य देवपुत्रें | आपुछेनि रक्तें केलीं
पवित्रें | तयांसि तुम्ही अपवित्रें | न म्हणा सर्वथा ॥ २६॥ जो कब
मधुपान करी । तो अपवित्रु नव्हे शरीरीं |! जया छागे मधुघुमारी" तोचि
अपवित्नु ॥ २७॥ पापाबांचोनि प्राणिया | येरी कवणही वस्तु जाहालिया |
अपवित्रु न करिती भछ्तेया | मनुष्यातें ॥ २८॥ पण जो मधु
हिंदुस्थानाप्रति | कल्पश्क्षाचा' रसु॒काढिती । भप्मीवरचुनु॒ कदबिती |
तापडनिया [| २९०॥ मआपुल्या छाभा काढिती दुकानां | देती अधम-
जा्तीच्या जनां | तो मधु कवण । म्हणेछ बरवा || ३० ॥ ऐसी मधुरा
चेती मूर्ख । पाणीं न करता मिश्रादिक” | छोछत पडती अल्प सुखा-।
साठी घुमारियें ॥ ३१ ॥ कन्यापत्रात्ें कष्टविती । गृहाश्रम॒ विभाडितीट |
सब संपदा हारपिती" । है म्धुरैकारणें ॥ ३९॥ अपरात्री रिघती धरी।
खाबया न मिक्ठे ते अवसरी । म्हणोनि ज्ल्ियैतें मारी | निर्देयु पुरुष ॥ ३३
तें देखोनि छेकरूंबाव्य | करिती बोभाट कोल्हाछ | धांत्रीनि येती सकव्य |
शेजीवासी'" || ३४ [| मधुरापिबन करतेयां | गाणि छोमियां दुकानियां |

7 १ काँचेप्रमाणें. २ खमकणें. ३ वाईट. ४ प्रतिबंध, भाइशाठी. ५ दाझूवें
ढैफ,, शुदी, . ६ नारढीचा,. ७ मिश्चित. «८ बिघडबिती, ५ घाठवितात-
१० दोजारी. ० *

तुकाराम ्ज्‌

देती गाली शिवरिया | मेठ॒ले जनु )] ३५ ॥ या मधुपिवनापासोनि | आपुरी
दृत्तिभूमी विकुनी | उरठी तिही सांडुनी। न करिती कृपी॥ २३६॥
राजकरु यात्रयासी । शक्ति उपायों माहीं तयांसी | द्वन्‍्य नाहीं गांठिसी |
कया नाहीं मति ॥ ३७॥ मधु मधुरा आंगी भेदछी | तेणें काव्िजिं
करप्ी । आयुष्यासी हानि पडली | हछुहछु ॥ ३२८॥ हें सेवितां
मधुपान । हिंदुस्थानिंच्यां क्रिस्तांवजनां | थोरी छज्मा अपमानु | हांसती
लोकु ॥ २९ ॥ देवचाराशी' जाहालें सुख | परमेश्वर तयांसि ब्रिमुख |
संता महंतां होताहे दुःख | मधुपानाचें || ४० ॥

पृ. ३, अ, रे३े

छुकाराम

तुकाराम हा पुण्यापासून नऊ कोसांबर देह म्हणून एक गांव आहे
तेथचा राहणारा. द्याचा बाप जाताीचा झृद्ग असून वाण्याचा धंदा करीत
असे. तुकारामानेंही कांहीं दिवस व्यापार केठा. परंतु त्याचें चित्त लहान-
पणापासूनच संसारांत नब्हंतें. त्यामुल्ठें व्यापाराच्या चोपब्या, खत्तेंपत्रें
करे त्यानें इंद्रायर्णीत बुडबून टाकिली व संसारोपाधीपासून मुक्त होऊन
तो ईश्वरीपासना फरं; छागछा.. शिवाय त्याची बायकी जिजाबाई ही
स्वभावानें कमाग असून त्याल्य पुप्कल् त्रास देई; हामुल्ठें तो आधिकच
उदास झाला-

तुकाराम विद्वठाचा निःसीम भक्त होता; इतका की “देह जाबी अथवा
राही । पांडुरंगी माञझ्ा भत्रो, ” असा त््याचा संकल्प होता. तो पंदरीची
बारी करीत असे व कथा करीत असे. त्याच्या कयेंत गायनादिक मनो-
रंजक साधनें नतत. गापण केडेले अभंग म्हणून त्याचा बर्थ स्पष्ट करन
दाखबाबा आणि छोकांत बोध करवा, हाच त्याचा उंदेश असे. कथा
करण्याची चाल तेब्हांपासूनच पडर्टी अर्स म्हणतात-

% सतानास,

दर नवनीत

तुकाराम शिवाजीराजाच्या कारकीदीत होता. नामदेवाप्रमाणें

तुकाणमानें हजारों अंग केले महेत- ध्याच्या कवितेत जौत्सुक्य व प्रेम
पुष्कछ माहे; तर्सेच त्याची बाणी प्रासादिक, स्स्छ व प्रेमक भादे व तौंत

शक प्रकारचा जोर ञहे. सोध्या व साध्या शब्दांनी त्यानें केलेडा उपदेश
सर्बाच्या मनावर चांगला ठसतो. हे

भर्कतिं, ज्ञान, वैराग्य व नीति ह्ाांवर मुख्यत्वेकरून हाचे अंग जहेत- '

तुकारामाचा जन्मशक व निर्याणशक यांसंबंधी एकबाक्यता नाहीं.
जन्मशक १५४९ पर्कत मा्गें नेतात; परंतु जन्मशक १५३० व नियीण:
शक १५७१ (फाह्गुन बद्य २) हे काल बरेचसे मान्य झांलिके दिसतात-

विशेष माहितीकरितां पहा : श्रीतुकारामाचे अंग (सरकारी गाथा)
तुकारामाचें चरित्र (पूर्वार्थ)-पु. में. छाड़; श्रीतुकारामचरित्र--पांगारकर ;
मुद्रित तुकारामवाद्मय--प्रियोछकर

स्फुट अमंगर

(१)
अगा करुणाकरा करितसे धांब्रा | या मज सोडवा लब॒करी ॥ १ ॥ ६० ॥
ऐकीनियाँ माक्की करुणेचीं बचने । बव्हांत्रें नारायणें उतात्रीरू )७॥|
मार्ग पुरदें अबबा दिसे रिता ठाव । ठेवूनि पायीं मात्र बाटठ पढ़ें ॥ २॥
उशीर तो आतां न पाहिजे केछा | अहो जी ब्रिहछा मायन्त्राप ॥ ३ ॥
उरलें सें एक हेंचि मज जातां | अवध ब्रिचारितां झत्य जालें ॥ ४ ॥
तुका म्हणे आता करों कृपा-दान | पाउले समान दादी डोब्झों ॥ ५॥

(३)
नाहीं संतपण मिव्ठत हैं हाटीं | हिंडतां कपा्ों रानी व्नी॥ १॥
नये मोछ देतां धनाचिया राशी | नाहीं तें आकाशी पाताढीं तें | २॥
- हुका म्हणे मिक्रे जिब्राचिये साटीं' | नाहीं तरी गोष्टी वोछों नये ॥ ३॥

(३)
मोरप्यानें* सोंग पाछाटिलें बरी | बक ध्यान धरी मत्स्या जेसें॥ १॥
टिल्े माला मैंद मुद्रा ठाब्री अंगीं | देखों नेदि जगीं फांसे जैसे ॥ २॥

बदला, - २ बहुहूयानें,

ठुकाराम <७*

ढीवर या मत्स्या चारा घाी जैसा | भीतरी फांसा कर्मों नेदी ॥३॥
खांठिक हा स्नेहबरादें पशु पाछी | कापावया नव्दीं तयासाठी' ॥ ४॥
तुका म्हणे सैसा मछा भी छोकांत | परि तूँ कृपावंत पांडुरंगा ॥5॥

(४)
विरीोधाचें मम न सहे वचन | वहु होतें मन कासाबीस ॥ १ ॥
म्हणउनि जीत्रा न सांहे संगती | बैसतां एक्रांतीं गोड बांटे ॥२॥
देहाची भावना वासनेचा संग | नावंडे उबरग आला यांचा ॥ ३॥
तुका म्हणे देव अंतंरे यामुल्ें | माशा-मोह-्जाब/ं दुःख बादे ॥ ४॥

(५)
नजगे मांयेसी बारें निखांबें।आपुल्या स्व्रमांत्रे बोढें त्यासि॥१॥
मज कां ठागला करणें त्रिचार | ज्याचा जाए भार त्याचे मायां॥२॥
गोडघड त्यास्ती ठेवी न मागतां | समाधान खातां नेदी मना ॥ ३॥
खेल्वतां गुंतर्लें उमगूनी आणी। वैसोनियां स्तनीं छात्री बढ || ४॥
त्याच्या हुःखें पडे आपण खापरी | छाही तत्यी वरी होय जैसी ॥ ५॥
तुका म्हणे देह बिसंरे मापुछा | आाधात तो त्याढा छागों नेदी ॥ ६॥

(६)
सोनियाचें ताट क्षीरीनें भरिलें | भक्षावया दिलें श्वानाठागी॥ १॥
मुक्ताफव्व-हार खरासि घातछा | कस्तुरी सुकराठा चोजबिली ॥२॥
बेदपरायण बअधिरा सांगे ज्ञान | तयाची ते खूणर काय जाणे॥३२॥
तुका म्हणे ज्याचें तीचि एक जाणे | भक्तिचें महिमान साधु जाणे ॥ ४ ||

(७)
संतांचिये गांदी प्रेमाचा मुकाछ | नाहीं तत्ठमछ दुःखेश ॥ १॥
तेथें मी राहीन होऊनि याचक | घाउतीड भीक तेचि मज॥२॥
संतांचिये गांवा बरो भांडबछ | मबधा बिह्वड धन बिच ॥ ३॥
संतांचें भोजन अमृतावें पान । करीती कीर्तन सर्वक्ञारू ॥ ४॥
संतांचा उदीम उपदेशाची पेंठ। प्रेम-मुस सादीं बेती देता।॥ ५॥
तुका महणे तेथें आणिक नाहीं परी | महणीनि मिकारो जाओों त्थांचा ॥६ ॥

लि +-++न-_-_3+त+त+__+त_>नन्‍तन्‍नतुॉुतनतनत व...

॥ त्यायी मान. दे गर्मवेध्न, ३ बर्मे.

<८ नवनीत .

(८)
सर्वे-भा्ें आर्छों तुजचि शरण | काया-बाचानमर्नेंसहित देवा || १॥ «
आणीक दुसेरें न ये माझे मना | राहिली वासना तुझे पायी || २ |] +
माकझियेबरीचें कहीं जड-भारी | तुजबिण बारी कीण एक॥३॥ ,
तुझे आम्ही दास आमचा तूं ऋणी । चालत दुरूनी भालों मांगें ॥ ४ ॥
हुका रणे गाता बेंतलें धरणें | हिशोबाकारणें भेटी देई ॥९॥

(९)
नीचपण'* बरतें देवा | न चले कोणाचाही हेवा ॥ ! ॥
महाएएझार्डे जाती | तैथें छब्हाठ़े राहती ॥ २॥
येतां सिंघूच्या छहती | नम्न होतां जाती बरी ॥३॥
तुका म्हणे कब्ठ | पाय धरिलया न चछे बढ ॥ 9॥

(१०)
क्ल्या सासुस्यासी जाये। मार्गे परतोनी पाहे॥ १ ॥
तैसें जाले माइया जिया । केब्हां मेटसी केशबा ॥ २॥
चुकछीया माये | बार हुझूहुरू पाहे ॥ ३॥ '
जीवनविग्ठी मासोछी | तेसा तुका तव्ठमढी ॥ ४॥

(११)
घरोघरी भषें जाके अक्म-ज्ञान | परी मेव्यण बहू मार्जा' ॥ | ॥
निरं कोणापासीं होय एक रज | तरीद्या रे मंज दुर्वछासी॥२॥
जाशा चृपष्णा माया काख्यूनि दोन्‍्द्दी | दंभ तो दुरूनि दीसतसे ॥ ३॥॥
काम क्रोध छोम शिणवी बह्टूत | मेव्य्यूनि भांत काव्ठकूट ॥ ४ ॥
तुका रहणे तेथें कांहीं द्वता न ये । मायुप्य मोलें जाये बायांबीण || ९ )।

(१२)
भुंकीमियां मान | दंभ करितों कीर्तन ॥ ६ ॥
जाओ उदासीन देहीं। एकाबीण चाड नाहीं॥ ३ ॥
अर्थ अनर्थ सारिखा | करूनि ठेवीछा पारिखा'॥ ३ ३
- उपाधी-ेगव्ठा | तुका राहिडा सॉबत्ा | ४ ॥

4 झहानपण, ३ घावश्न, ३ ब्रद्ा््ानामण्यें, ४ निराब्य, एकीकोए,

तुकाराम <९

(१३)
भक्त ऐसे जाणा जे देहीं उदास | गेले आश्ा-पाश निवारूनी ॥ १॥
»विपय तो त्यांचा जाछा नारायण | नज़ड़े घन जन माता पिता॥ २॥
निर्वाणी गोर्दिंद असे माग्ेंपुर्दे | कांहाँच सांकड़े पडों नेदी | ३॥
तुका म्हणे सत्य-कम्मो ब्हावें साह्य | घाताडिया भय नरका जाणें॥ ४ ॥

(१४)
याजसाठी केला होता अद्ञहासों | शेवटाचा दीस ग्रोड ब्हाबा ॥ ! ॥
आता निश्चितीनें पावरकछों ब्रिसांवा | खुंटलिया धांबा तृप्णेचीया॥ २॥
कबतुक बाटे जाडिया वेचाचें | नांत्र मंगछाचें तेणें गुणें॥ ३॥
तुका म्हणे मुक्ति पार्णेठी नोवरी | आतां दिवस चारी खेव्ठमेव्डी | ४ |

(६५)
आणिकांच्या घातें | ज्यांचीं निवरतील चित्तें॥ १ ॥
तेचि ओबव्ठखाबे पापी | निरय-बासी शीघ्र-कोंपी ॥ २॥
कान पसरीनी | ऐके बदे दुष्ट वाणी ॥ ३॥
तुका म्हणे भांडा | धीर नाहीं ज्याच्या तोंडा ॥ ४॥

(१६ )
मांडे पुन्या मुखें सांगों जाण मात | तोंडी छाछ हात चोडछी रत ॥ १ ॥
ऐसियाज्या गोष्टी फिक्या मिंठेव्रिण | रुचि नेदों अन्न चत्री नाहीं || २ ॥
बोलें जाणे भेगी नाहीं आऋरपण | काय ते वचन जाछावें तें || ३॥
तुका म्हणे वहु तोंडें जे बराचाछ | तेंग' तेंच मूव्ठ छठिक्याचें ॥ ४ ॥

(१७)
निंदा स्तुती करबी पोठ | सोंग दाखबी वोभाठ ॥ १ ॥
जठा राख विटंबना | धीर नाहीं क्षमा मना ॥ २॥
शृंगारिजें में | जीवेंबीण जैसे कुडें ॥ ३॥
तुफा मणे रागें” | म्तें चात्रछे चाउमें॥४॥

जज न न न+ चजज+ज+++त०

$ पराकाप्रेबी सटपट, ३ तेंच. ३ फरमीतीठा कारण, ४ विपयाच्या आयहीम,

९० नवनीत

(१८) ६ हे
माय ती सर्पीण बाप जरी थोका । त्यांचे संगें सुखा न पे बारू ॥. १ ॥
चंदनाचा झूछ सोनियाची वेडी | सुख नेदी फोडी प्राण नाशी॥ २॥
तुका म्हणे नरकी घाठी अमिमान | जरी होय ज्ञान-र्ब ताठा॥ ३॥

(१९)
साघूनी' वचनाग खाती तोत्ठा तोता । ग्राणिकांतें डोब्या न पाहवे ॥ १ ॥
साधूनी भुजंग धरितील हातीं। आणिके कांपती देखोनियां ॥२॥|
अन्साध्य तें साध्य करितां सायास । कारण अम्यास तुका म्हणे।॥३॥
२०)
मग-जब्ां काय कराबा उत्तार पा पार पैछठ थडी॥ १॥
खापराचे होन खेत्ठती लेंकुरें | कोण त्या वेब्हारें छाम हाणी ॥२॥
मंगलू-दायक' करिती कुमारी | काय त्यांची खरी सोयरीक ॥३॥
स्व्रीचे जें सुख दुःख जालें कांही | जागूतीं तो नाहीं साच भाव ॥ १॥
सारी जाडीं मेढीं छटिके बचन। हु मुक्त शीण तुका म्हणे॥५॥
(२१

र्‌
बोलदिसी तैसें माणी अनुभवा | नाहीं त्तरी देवा विटंबना ॥ १ ॥
मिठेत्रिण काय करांत्र मिष्ठात्न | शत्र॒ जीवेंबेण शूंगारिलें ॥ २ ॥
संपादणीविणा बिटंब्रिके सोंग | गुणेंविण चांग रूप दीन ॥३॥ '
कन्या-पुत्रेतिण मंगव्ठ-दायकें | वेचिलें हैं फ़िकें द्वब्य त्तरी॥४॥
तुका म्हणे तैसी होते मम परी न देखें अंतरी प्रेम-भाव ॥ ५॥

(२१)
बोलणेंचि नाही | आता देवाबीण कांहीं॥ १॥
एकसरें केछा नेम | देवा दिले क्रीध काम ॥ २ ॥
पाहेन ते पाय | जॉवरी है दृष्टि धाय॥१३॥
हुका रहणे मनें | देचि संकल्प वाहाएें ॥ 8 ॥

(२३ )
खेरें बोले त्री | फुकासा्टी जोड़े हरी॥ १ ॥
ऐसे फुकाचे उपाय । सांइनियां बायां जाय ॥ २ ॥
पर-ठपकार | एका वचनाचा फार॥ ३ ॥
तुका म्हणे मत । मर्ने सांडिता शीतव्ठ [४ ॥
4 हृद्श्ट्ू सबय करन... २ मुलीब्या खेकातोल छम्र बारे अऑगलन-डृतत्ये,
३ बतावर्णी-ज्याचें सोंग घेवलें त्याचे हुमेहुय अनुकरण,

छठुकाराम ण््‌

(२४)
दया क्षमा शांती | तेथें देवाची बसती ॥ १॥
पावे धांवोनियां घर | राहे धरूनियां धारा ॥ २ ॥
कीरतनाचे वाटे । बराडिया ऐसा ठोठे॥ ३॥
तुका म्हणे घडे | पूजा नामें देव जोड़े || ४ ||

(२५)
रिष्याची जो न थे सेवा । मानी देवासारिखें || १ ॥
त्याचा फछे उपदेश | जाणिकां दोष उफराटे ॥२॥
त्याचें खरे ब्ह्म-ज्ञान | उदासीन देह-मार्वी॥ ३॥।
तुका म्हणे सत्य सांगें | योत रागें येती ते || ४ ॥]

(२६)
कोटि-जन्म पुण्य-साधन साधिें | तेणें हाता बारें हरि-दास्य ॥ १॥
रात्रदिबत ध्यान हरीचें भजन । काया-वाचा-मन भगवती ॥ २॥
ऐसिया प्रेमव्आ म्हणताती बेडा | संसार रोकडा घुडवीढा ॥ ३॥॥
एकबीस कुछें जेणें उद्धरिछी | हैं तो न कछे खोली' भाग्य-मंदा ॥ ४ ॥
तुका म्हणे त््याची पाय-घूली मित्ठे | मब-्भय पक्के बंदितांचि॥५॥।

(२७)
आशा है समूठ खणीनी काढावी | तेब्हांचि गोसावी उ्हावें तेणें | १॥
नाई तार सुर्खें असा् संसारी | फजिति दुसरी करूं नये ॥२॥
आशा मारूनियां जयबंत ब्हार्वे | तेन्हांचि निधायवें सर्बातूनी॥३॥
तुका म्हणे जरी योगाची* तांतडी | जाशेची बीघुडी' करी आधी ॥ ४॥

(२८)
देति वेछ देवा नका मागें घेऊं | तुम्हांतिण जाऊं शरण कोणा ॥ १॥
नारायणा ये रे पार्हे विचारून | तुजावाण कोण जाहे मज़ ॥२॥
रात्रोंदेिबल तुज आठवूनि भाहें | पाहतोति काये झत्त माझें॥३ ||
तुका महणे किती येऊं काकुठती | कांहीं माया चित्चों येझे घातरी]॥ ४॥
32 कक 2 2%49:424/0/0806% 4407 20722 66640 5:86

$ रहस्य-वमे, २ ईश्वर जोदण्याची. ३ बीमोड,

श्र नवनोत

(२९)
कुमुदिनी काय जाणे तो परिमक | श्रमर सकछ भोगीतसे || १॥
तैसें तुज ठात्रें नाहीं तुझें नाम। आम्हीच तें ग्रेम-सुख जाणों ॥२॥
माते तृण बाला दुधाचि ते गोडी | ज्याची न ये जोडी त्यासी कामा ॥ ३॥
तुका म्हणे मुक्ताफकरशिंपीयोटी | नाहीं त्याची' भेटी भोग तिये ॥ ४॥

(३०)
जीत्र तोचि देव भोजन ते भक्ति | मरण ते मुक्ति पाखंब्याची || १॥
पिंडाच्या पोषणी नागवले जन | छटिकें पुराण केछे वेद ॥२॥
मना आछा तैसा करिति विचार | म्हणती संसार नाहीं पुन्हा ॥३॥
तुका म्हणे पाठीं उडती यम-दंड | पाप पुण्य छंड न बिचारीती ॥ ५ |]

(३१)
मोक्षार्चे आम्हांसी नाहीं अबघड | तो असे उघड गांठोछीस ॥ १॥
भक्तीचे सोहले होतीक जीवासी | नच्रछ त्यावीशी पुरक्षितां ॥ २॥
ज्याचें त्यासी देणं कोण तें उचित | मानोनियां' हित थेतों सुर्खें ॥३ ॥
तुका म्हणे सु्खें देह बा संसार | आबर्डासी थार करीं मात ॥ ४॥

(३२ )
भाव धरी तया तारीछ पापाण | दुजैना सज्जन काय करी ॥ १॥
करितां नव्हे नीट श्वानाचें हें पुच्छ | खापरा परीस काय करी ॥३२॥
काय करीछ तया* साकरेचें आर | बीज तैसीं फछें येती तया॥ ३॥
तुका म्हणे बज भंगे एक बेंठ | कठीण हा ख़ब्य तयाहूनी ॥ 9 ॥

(३३)
ठेबा जाणीब गुंडन | येथें भावचि प्रमाण ॥ १॥
एका अनुसरल्या काज |'अव्चे जाणे पंदरीराज ॥ २॥
तर्कावितर्कासी | बाय नठगें. सायासीं॥ ३॥
तुका म्हणे भार्वेत्रीय | अवधा बोछती तो शीण ॥ ४ ॥

ह़ 4 मोर्ती एक्दो दिपीतुन काठीऊें महणजे मय त्याचा तिछा उपभोग व भेटीडोत
नाहीं, सीं दुसच्यास होतात, द्वा भाव. ३ भक्तीचे सोद्याक्रे थाल तर से द्वितकारक

समझून भाम्दी आनंदानें स्वीकारतों. ३ कारखें, कट्ट बुंदावन इत्यादि यनस्पतींस,

छुकाराम “2. #८ के

(३४)
अवध्यां पातकांची मी एक रासी | भवघा तू होसी सर्वोत्तम ॥ १ ॥
जैसा तैसा छागे करणें अंगीकार | माझ्ा सर्व भार चालविणें ॥ २ ॥
अवर्थेचि मज गिलछियेलें काले | अवधीच वे तुझे अंगीं॥ ३॥
तुका म्हणे भातां खुंटठा उपाय | अवधेचि पाय तुझे मज ॥ ४ |

(३५)
अआछोक्य पाव्ठितां उबगछा नाहीं | आमचें त्या काई असे ओझें ॥ १॥
पायपाणाचे पोर्टी वैसछा दर्दुर। तया सुखी चाय कोण घाछी ॥ २॥
पक्षी अजगर म॑ करी संचित | तयासि अनंत प्रतिपाछी ॥ ३॥
तुका म्हणे तया भार घातलीया | उपेक्षिना दयासिंधु माझा॥ 8 ॥

(३६)
गोड नांवें क्षीर | परी साखरेचा धीर॥ १॥
तैसें जाणा ब्दह्म-ज्ञान । बापुर्डे तें मक्तीविण ॥ रे ॥
रुची नेदी बन्न।त्यांत नसतां लबण॥ ३ ॥
आंधन्यांचे' श्रम | सिकविल्याचेचि नाम || ४ ॥
तुका म्णे तास | नांवें तंबुन्याच्या सारा ॥ ५ ॥

(३७)
बोली मैदाची वरबी असे | वादे अंतरी धाछाबे फांस॥१॥
कसा वरिवरि दिसताहे चांग | नब्हे भाविक केवेल्ठ मांग ॥२ ||
टिल्ा टोपी मात्ठा कंठीं | अंधारी नडनि चेंपी धांदी॥३॥
तुका म्हणे तो केब्ररू पुंड। त्यावरे ब्राजती यमदेंड ॥ ४॥
(३८)
बाशान्द्ध वक्ता । धाक श्रोतियांच्या चित्ता ॥१॥
वाया गेढें तें भजन | उमयतां डोमी मन ॥२॥
यहिरमुख एके ठारयों | तैसे जाएें तया दोहीं ॥ ३॥
माप तैसी गोणी । त॒का रहणे सती दोन्‍्ही॥ ४ ॥।

2 222 /0 2: 420: 5 क 2 2250 75 25 7 5,
% अन्यय--आंघव्ययांचे शिव विल्याने श्रम नामची--म्दणजे त्यांछा शिकविलें तर
फछ शिरुदिे इतकेंच म्दणतां येइठ, म्दमते धाम्द मात्र ये उचारिटीर, त्वॉला
रूप प्रत्यक्ष नसल्यामुक्े शिकल्‍्यापायृन सरें मुस अथवा सरें शान होगार नाहीं,

ष्ठ हे नवनीत

(३९)
निर्वाहापुरतें अन आच्छादन | आश्रमासी स्थान कोपि गूहा ॥१॥
कोर्ठेही चित्तासी नसावें बंधन | हृदयीं नारायण सांठ्वाबा ॥ २॥

नये बोढों फार बैसों जनामधी | सावधान बुद्धी इंद्रियें दमी ॥ २॥
तुका म्हणे घड़ी घडीनें साधाबी | त्रिग्युणांची' गोत्री उग्वूनी ॥ ४ ॥|

(४०)
याचि नांचें दोष | राहे अंतरी किल्मिप ॥ १॥
मना अंगी पुण्य पाप | झुभ उत्तम संकल्प ॥२॥
बीजाऐशी फढ़ें | उत्तम कां अन्मंगल्ें ॥ ३ ॥
त॒ुका मणें चित्त | झुद्ध करावें हैं हित | ४०॥

(४१)
काय माझें नेती वाईट म्हणोंन | करूं: समाधान कशासाठां॥ १॥ «
काय मज छोक नेतीक परलोका | जातां कोणाएका निवारेठ ॥२॥
न म्हणें कोणासी उत्तम बाईट । सुख" माझ्ली कूट' खाबो* मार्गे ॥ ३ ॥
सर्व माझ्ा भार असे पांहुरंगा | काय माझें जगासें काज ॥|४५॥
तुका म्हंणे माझें सर्वही साधन | नाम-संकीर्तन बिठोत्रार्चे | ५॥

(४२ )
शरीर दुःखा्चें कोठार | शरीर रोगाचें भांडार ॥
शरीर दुर्गधीची थार। नाहीं अ-पतित्र शरीरा ऐसे ॥ ! ॥
शरीर उत्तम चांगढें | शरीर सुखाचें घोंसुछे! ॥
शरीरें साध्य होय केछें । शरीरें साधलें परत्रह्म ॥२॥
दरीर॒ ब्रिठाछाचें बा | माया-मोह-पादाजालें ॥
पतन शर्राराच्या मुब्ठें | शरीर का व्यापिलें ॥ ३ ॥
झरीर सकछ् हैं घुद्ध | शरीर निर्भीचा हा निध ॥
शरीर तुटे मव-बंध । बसे मध्यें भोगी देव शरीरा ॥ ४ ॥
१ सत्य, रज आणि जम हा तीन युणांचा युता उकछत स्दगने है तीन युण भयवा
गुणकार्य ह्योहन भात्मस्यस्य अगदों मिन्त आाहे असे समजून, ३२ मी मरण पावल्यावर
लोक माप्ती छश्ाक निशा करोत, असा भाव, ३ ज्यातठा शनेक झसे सदन

भददित भर्से,

छ॒ुकायाम धष्प्‌

शरीर अनवियेचा बांधा | शरीर अब्गुणाचा रांघा॥
' झरीरीं बसे बहुत बाधा । नाहीं ग्रण छुदा एक शरीरीं ॥ ५॥
शरीरा सुख नेदावा भोग | न बावें दुःख न करीं त्याग॥
नव्हे वोखटें ना चांग । तुका म्हणे वेग करी हरि-भजनी )) ६ ])
(४३ )
न॒करी दंभाचा सायास | शांती राहें बहुबस।॥
जिब्हे सेवीं सुंगध-रस । न करी आत्ठस राम-नामी ॥ १॥
जन+मित्र होई सकव्ठांचा | अ-्द्युभ न वीछाबी वाचा॥
संग न धरावा दुरजनाचा | करी संतांचा सायास ॥ २ ॥
करिसी देंवार्विण आस | भबधी होईठ निरास॥
तृप्णा वाढविसी बहुबस | कर्घी सुखास न पत्रसी || ३॥
धरूनि विश्वास धरीं धीर | करिता देव हाची निर्धार ॥
तयाचा वहे थोग-क्षेम-भार | नाहीं अंतर तुका महणे ॥ ४ ॥

(४४)
ठाकछसे द्वारी। उरमें याचक भीकारी ॥ १॥
मज भीक घार्ली देवा । प्रेममातुर्के पाठया ॥ २॥
याचकाचा भार | नये घेऊं येरझार ॥ ३॥
चुका म्हणे दान । सेवा चेतल्यावांचून || १ ॥

(४५)
सोइरियासि करी पाहुणेर बरा | कांडितो ठोंवरा संतांछागीं ॥ १॥
गाईसी देखोनि बदवदा मारी | घोष्याची चाकरी गोंड ठागे ॥ २ ||
बाइछेज्या गोता आवडीनें पीसी | माता-पितयासि दबडितों ॥ ३ ||
तुका म्हणे त्याक््या थुंका तोंडाबरी | जातो यम-शुरी भोगावया ॥ ४॥

(४६)
काय वाणूं आता न॒पुरे दे वाणी | मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥ १॥
थोगीव सांडिटी आपुछी परिसे । नेणे शित्रों कैसे ठोखंडासी || २॥
जगाच्या कल्याणा संतांच्या तिभूती । देह कष्टविती उपकारे ॥ ३॥ '
भूतांची दया हैं भांडवछ संतां | आपुद्धी ममता नाहीं देहीं॥ ४॥|
तुका म्हणे मुख पराविया सुखें | अमृत हें मुखें खगतते ॥ ५॥|

नचनीत

(४७)
अवबा तो शाकुन | हृदयीं देवाचे चरण॥ १॥ -
येथें नसता ब्रियोग | छाभा उणें काय मग॥३२॥ :
संग हरीच्या नामाचा | झुचिभूंत सदा वाचा॥ ३॥
तुका महणे हरिच्या दासां | शुभ काछ अवध्या दिशा | ४ |

(४८)
बोल बोढतां बाटे सोर्पे | करणी करितां टीर कांपे ॥ १ ॥
नव्हे वैराग्य सोपारें | मज बोछतां न वादे, खरें ॥ २॥
विप खाबें ग्रासोग्रासीं | धन्य तोचि एक सोसी ॥ ३॥
तुका म्हणे करूनि दावी | त्याचे पाय माके जित्रीं | ४ ||

(४९)
धेनु चरे बनांतरीं । चित्त बाल्का-पें! घरी॥१॥
तैसें करी वो माझे आई | ठाव देउनि राखें पायीं॥ २॥
काढ़ितां तत्मत्गीं | जीवनाबाहिर. मासोत्गी ॥ ३॥
तुका म्हणे कुडी । जीव-प्राणांची! आबडी ॥ ४॥

(५० )
डोई चाढ्वूनि केश | भूर्ते आणिती अंगास॥ १॥
तरी ते नब्हती संत-जन ) तेथें नाहीं भात्म-खूण ॥ ३॥
मेब्बुनी नस-नारी | शक्रुन॒सांगती नाना-परी ॥ ३॥
पुका म्हणे मेंद । नाहिं त्यांपाशी गोबिंद ॥ ४॥

(५१)
पो८ छागलें पाठीसी | हिंडबीतें देशोदेशी || ( ||
पोंठा भेणें जिकडे जायें | तिकडे पोट येतें सर्वे || २ ॥
जप तप॒अनुष्टान | पोटासाठीं जाडे दीन॥ ३॥
पोर्टे सांडीयेडी चवी । नीचापुर्दे तें नाचबी |] ४ ॥
पोट काशियानें भरें | तुका म्हणे शरहुरंद मेरे ॥ ५ ॥
९ बाकफापारञ्ती, २ जीवाछा ( वेह्यमिमान घरणारी चित्कला इछा ) कुडी (देदद) परम .
प्रिय बारते, ती सोइ्टन जाण्याचें त्याला महन्‌ दुःख वाटतें, तसें तुजदिपयी महा बाई दे. *

छतुकाराम ण्

६२)
सर्वा भूतों यांवें क । द्व्य पात्र विचारून।॥।
उपतिष्ठ कारण' । तेथें बीज पेरीजे ॥ १॥
पुण्य करितां होय पाप | दुग्ध पाजूनि पोसिछा साप ॥
करूनि अधोराचा जप | दुःख बिकत घेतलें ॥ २ ॥ -
भूमी पाहातां नाहीं वेगठी | माठठ बरड एक काबी ||
उत्तम निराल्ी | मध्यम जाणि कनिष्ठ ॥ ३ ॥
म्हणोनी विवेकें । कांहीं करें निर्के॥
तुका म्हणे फिके | रुची नेदी मिथ्टान्न ॥ ४ ॥

(5३)
कन्या गो करी कथेचा विकरा | चांडा तो खरा तया नांबें ॥ ! ॥
गुण अवगुण हे दोन्ही प्रमाण । यातिशीं कारण नाहीं देवा ॥ २ |]
आशाबद्ध नये करूं: तें करिती | तुका म्हणे जाती नरकाम्धी ॥ ३ ॥

५४)
दुबुंद्धि ते मना। का जुपजो नागयणा ॥ १॥
आता ऐसे करीं। तुझे पाय चित्ती घरीं ॥२॥
उपजछा भावो | तुझे कप सिद्धी जाबो ॥३॥
तुका म्हणे आता | छाभ नाहीं यापरता॥ ४॥

६५
सार्खरेच्या गोण्या बैडाचिये दे । तयासी शेवर्टी करबाड़ें ॥ १ ॥
मालाचे पैं पेटे बाहताति उंटें | तयांछागी कांटे मक्षाबया ॥ २ ॥
बाऊगा हा धंदा आशा वाढविती | वांधोनिया घेती यमा हातीं || ३ ॥|
ज्यासी असे ठाभ तोची जाणे गोडी | येर तीं वापुर्डी शिणरी वायां ॥ ४ ॥
तुका म्हणे शाहणा होई रे गव्हारा । चौन्यासीचा फेस फिरों नको ॥५॥

(5९६
जेबी नव-ज्यरें तापलें शरीर | झागे तया क्षीर विष-तुल्य ॥ १॥
तेबीं परमार्थ जीहीं दुराविठा | त्याठागीं जाछा सन्निपातर ॥२ |
कामीण जयाच्या जाहली नेत्रासी । देखी तो चंद्रासी पीत-र्ण ॥ ३ |]
तुका म्हणे मद्र-पानाची आबडी | न रुचे त्या गोडी नवनीताची ॥ ४ ॥
१ (जेये) कारण (बीज) उपतिष्ठ (फल्नेत्पादक दवोतें). , २ शर्देवतेचा,
३ प्रिदोप-सप्तिपात-झाठा छ्ततां ज़सा मनुष्य मरतोच तसा ज्यास परमार नाहीं

तो नाश पावतोच, *
छघ %५ 6

नवनीत
(७) ;
राजा चाले तेथें वैभव सांगातें | हें काय छागतें सांगाबें त्या ॥ १॥
कोर्णी कोणा येथें न मनी जी फुका | कृपेबिण एका देवाचिया | २ ॥|
शुगारिलें नाहीं' तगों येत बरी | उमटे छौकरी जैसे तैसें॥ ३ ॥
तुका रहणें घर्री बसे नाययण । ऋृपेची ते खुण दिसों येते ॥ ४॥
(६८)
कई वाहावें जीवन | कई पढंगी शयन॥] १ ॥
जैसी जैसी बे पडे । तैसें तैसें होणें घड़े ॥२॥
कई भोज्य नाना परी | कई कोरव्या भाकरी ॥ ३॥
कई वैसावें वाहनीं। कई पार्यी अनबाणी |) ४ ||
कई उत्तम प्रांवर्ण | कई बसनें तींही जीणें ॥ ५॥
कई सकल संपत्ती | कई भोगणें विपत्ति || ६ ॥
कई सज्जनासीं संग | कई दुर्जनासीं योग ॥ ७॥
बहुका मरूणे जाण | सुख दुःख तें समान ॥ ८ ॥

५९)
कासया पाषाण (्रृजिति पति] अष्ट धातूं खछ मार्वेत्रिण | !॥
भावचि कारण भावाचि त्तारण | मोक्षार्चे साधन बोलीयेलें ॥ २॥
काय करिछ जप-माछ्ठ कंठ-मात्या | करिसी बेव्टोवैल्यं विपय-जप ॥| ३॥
काय कारिसीछ पंडित है वाणी | अक्षरामिमानी थीर होय ॥ ४ ॥!
' कॉय कारसीछ कुझछ गायन | अंतरी मब्ठीन झुन्बुद्वि ते ॥५॥
हुका म्हणे भाव नाहीं करो सेग्ा ) तेणें काय देवा योग्य हीसी ) ६ ॥)

६०)
साधकाची दशा उदास कि | उपाधि नसावी आंतर्वाह्म ॥ १ ॥
लोलुपता काय निद्वेते जिणावें | भोजन करायें परिमित ॥२॥
एकातीं टोर्कात स्धिर्याती बचन | प्राण गैल्या जाण बो्ों नये | २ ||
संग सजनाचा उच्चार नामाचा-। धोप कीर्तनाचा भहानेंसीं ॥ ४॥
तुका महणे ऐशा साधनीं जो राहे | तोचि ज्ञान छाहे मुरूकृपा ॥ ९ ॥

.. (६१) *
कासया गा मज घार्तठें संतारी । चित्त पायांवरी नाहीं तुश्पा ॥ १ ॥
४ क्रासया गा मज घंतलें हा जन्मा । नाहीं ता प्रेमा नित्य नवा.] २॥

| बरन्‍्यावर आपलेली शोमा (कार बेब्ट) टिकत नाई.

छुकाराम -ण्द्‌

नामाबीण माज्ञी बाचा अमंगछ | ऐसा कां चांडाछ निर्मियेलें || ३ |]
तुका म्हणे मान्नी जलछो जब्ठी काया । विद्वछा सखया बांचूनियां [| ४ ||
(६२)
माता कापी गढ्ठा | तेथें कोण राखी वाढ्गा ॥ १॥
हैं कां नेर्णा नारायणा । मज चात्ठवितां दीना ॥ २ ॥
नागवी* धांवणे' । तेथें साद्य व्हार्त कोर्णे ॥३॥
- राजा सर्व हरी | तेथें दुजा कोण वारी॥ ४॥|
तुझ्या केल्याब्रिण | नन्हे स्थिर वश मन ॥ ५॥
तुका म्हणें हरी | सूत्र तुम्हां हातीं दोरी ॥ ६॥
(६३)
टिछे टीपी उंच दात्री | जगीं मी एक गोसाबी ॥ १॥
अवघा वर-पंग सारा | पीर्टी विषयांचा धारा ॥ २ ॥
मुद्रा लावितो कोरूनी | मान'व्हातवयासी जनी ॥ ३ |
तुका म्हणे ऐसे किती | नरका गेले पुदें जाती ॥ ४ ॥
(६४) |
ऐसे संत्र जाछे कब्ठों | तोंडी तमाखूची नव्ठी ॥ १ ॥
स्नानसंघ्या घुडब्रिली | पुढ़ें भांग ब्रोडबछठी ॥ २ |
भांगभुकों हैं साधन | पचनीं पड़े मद्पान॥ ३॥
तुका म्हणे अबब्ें सोंग | तेथें कैंचा पांडुरंग ॥ ५॥
(६५)
बर्णात्री ते थोरी एका बिद्वठाची | कीर्ती मानवाची सांगों नये।॥ १॥
उ्देडचि जाछे जन्मोनियां मेले | होवोनियां गेढे राव रेंक॥२॥
त्यांचें नाम कीणी न थे चंराचरी | साही वेद चारी वार्णताती ॥ ३ ॥
अक्षय अन्दछ चल्डेना ढल्लना | तया नारायणा छ्यात जानें॥ ४ ॥।
तुका म्हणे तुम्ही विद्ठ चित्ती ६ | जन्म-मरण-यथा दूर होती ॥ ५॥
(६६)
जोडोंनेयां धन उत्तम बेब्होंरे | उदास विचोरें) बेंच करी ॥ १॥
उत्तमाचि गती तो एक पावेड | उत्तम मोगोछ जीब-खाणी' ॥ २ ॥।

निकल पट पक किक आज 020 0 2042 ए जद: 2 सलीम 8 8220: 0 7226 77 की

$ शाफले रक्षण हारे मदथन ज्यास शोलाविले, तोच जर शापशांव लुटरील ता,
३ विपवलन्ध न होता ( सरें कल गण दो भणा रीतीते), ३ उत्तम योनोंत जन्म
पाविल, य 4 ३ , के हा 3 ढ़ 5.

(१६०० सचचनीत

पर-ठपकारी नेणे पर-निंदा | परक्षिया सदा बहिणी माया ॥३॥
भूत-दया गायी-पशचे पाठण । तान्हेल्या जीवन वनामाजी || ४ |]
. शांति-ूयें नन्हे कोणाचें वाईट ! वाढवी महत्त्व बडीछांचें ||५॥
तुका महणे हँचि आश्रमाचें फल | परम-पद वढ् वैरा्याचें ॥ ६॥
(६७)
आली सिंहस्थ पर्रणी। नहान्यां भटां जाछी घणी॥| १॥
अंतरी पापाच्या कोडी । बरि वरी वोडी डोई दाढी ॥ २॥ -
बोडिले तें निधा्लें | काय पाठठलें सांग वहिलें ॥ ३ ॥
पाप गेल्याची खुण | नाहीं पाछटके अवगुण ॥ ४॥
भक्ति-भर्वेबीण | तुका म्हणे गवघा शीण ॥५॥
(६०)
मऊ मेणाहून आम्ही विष्णुदास | कठिण वज्ञास भेदूं ऐसे ॥ १ |
मेले जित अरसों निजोनियां जागे | नो जो जें जें मांगे तें तें देऊं ॥ ३ ॥|
भछे तरी देऊं १२८» ढंगोटी | नाठाव्याचे काठी देऊं माथां ॥३॥
माय-बापांहूनि बहु मायात्रंत । करूं घात-पात झन्नृहनि ॥४॥
अमृत तें काय ,गोड आभमम्हांपुढें | विष तें बापुर्दे कट्ट किती ॥५॥
तुका म्हणे आम्ही अवधेचि गोड | ज्याचें पुरें कोड त्याचे परी ॥ ६॥
(६५)
हेचि थोर भक्ति आवडती देवा । संकर्पात्री माया संसाराची ॥ १ ॥
डेविटें अनंतें तैसेंचि रहावें | चित्ती असो थार्वें समाधान ॥ ३ ॥
वाहिल्या उद्देग दुःंखाचि केवव्ठ | भोगणें तें फछ संचिताचें ॥ ३॥
। तुका म्हणे घाढ़ूं तयावरी भार | वाहूं हां संसार देवापायीं ॥ ४ ॥
(७०)
* घनत्तालागीं | सर्ब मान्यता गद्दे जगीं॥ १॥
माता पिता बंधु जन | सर्व मानिती वचन ॥ २ ॥
ज॑व चाछे मोठा धंदा | तंव बहीण म्हणे दादा || ३॥
सदा श्ंगार-मूपणें | कांता छब्े बहु-मारनें ॥ ४॥
हुका महणे धन। भाग्य मशाखत जाण ॥ ५॥
(७१)
डोहों परीसा रूसलें | सो्नेपणासी मूकछें || १ ॥
', थैर्ये फोणा्चे काय गेर्े | ज्याचें तेणें अन-द्वित के ॥ २ ||

छुकाराम श्०१

गंगा आछी बाव्शावरी | आल्शी देखुनि पते दुरी ॥ ३ |
गांवाखादीक भोह्े | रागें गंगेसी न मिछे ॥ ४॥
तुका म्हणे होऊनी दास । सुरूसी न मजती शिष्य ॥ ५ ॥

(७२)
मागेन तें एक तुज | देई विचारोनी मज ॥| १ ॥
नको दुर्जनाचा संग | क्षणक्षणा चित्त-मंग ॥ २॥
जन्म घेईन मी नाना | बहु सोसीन थातना ॥ २३॥
रंक होईन दीनाचा | धार्ये देह-पात साचा ॥ ४ ॥
तुका म्हणे हेंचि आतां | देई देई तूं सर्वया || ५ ॥

(७३)
कल्प-तरु' रुया' नव्हती वामुछा' | पुरत्षेती फ़छठा इच्छितिया ॥ १॥
उदंड त्या गाई म्हैसी आणि शेल्या । परी त्या निराब्या काम-घेनु ॥ २ ॥
तुका म्हणे देव दाखबीछ इप्टी | तयासवें भेटी थोर पुण्य ॥ ३॥

(७४)
जब्हो प्रेमा तैसा रंग | जाय उडोनी पतंग ॥ १ ॥
सासूसा्ी रंडे सून | भाव अंतरीचा मित्र ॥ २ ॥
मैंद मुर्खीचा कॉंबठा | भाव अंतर्री निराव्य ॥ १ ॥
जैसी इंदावन-कांति । उत्तम धरुं: नये हातीं ॥ ४ ॥
बक ध्यान धरी | सॉग करूनी मासे मारी ॥ ५ ॥
त॒का म्हणे सर्प डोठे | तैसा कभेमाजी खुठे ॥ ६॥

७२)
जन हैं सुखाचें दिल्यावेतल्याचें । वा अंत-कार्छ्रीचें नाहीं कोणी ॥ १ ॥
जाल्या हीन शक्ति नाक डोछे गव्ठ्ती। सांडोनियां पव्ठती रांडा पार ॥ २ ॥
वाईछ भ्हणे खर मरता तरी बंरं | नासलें हें घर धुंकोनियां॥ ३ ॥
तुका म्हणे माझ्ी न होत हीं कोणी | तुज चक्रपाणीवांचूनियां ॥| ४ ॥

(७
मो्ें घातलें रढाया। नाहीं असूं जाणि माया ॥ 8॥
दैंसा भक्तिवाद काय | रंगबेगठीचा न्याय ॥ २ ॥
बेठीं धरिल्या दावी मात्र । मार्गें पठायाचा पाव ॥ ३ ॥|
काजब्याच्या ज्योती । तुका म्हणे न छगे वाती ॥ ४ ॥
$ रुईन््या भाषि बाभदीच्या झ्लार्डाना रुंदी कस्पकक्षारी योग्यता नाहीं, अग्रा भाष,

१०२ नवनीत

(७७) श
पतित मी पार्पी शरण भाडों तुज | राखीं माञ्की छाज पांडुरंगा ॥ ॥
तारियेले भक्त न कब्ठे तुझा अंत | थीर मी पतित पांडुरंगा | २॥
द्रौपदी बहीण वैरीं ग्रांजियेडी | आपणाएसी कैली पांहुरंगा ) ३ ॥
प्रव्हादाकारणें स्तमी अवतार | माञझ्मा कां विसर पांडुरंगा॥ ४॥
सुदामा आह्मण दरिद्रें पिडिछा | आपणाऐसा केठा पांडुरंगा ॥९॥ '
तुका म्ण तुज शरण निज-मात्रें | पाप निर्दाब्ठात्रें पांडुरंगा ॥ ६॥

(७८)
पृण्य पर-उपकार पाप ते पर-पीडा | आणिक नाहीं जोडा दुजा यासी ॥ | ॥|
सत्य तोचि धर्म असत्य तें कम | आणिक हैं वर्म नाहीं दु्जे ॥२॥-
गति तेचि मु्खीं नामा्चें स्मरण | अधोगति जाण बिन्मुखता ॥३॥
संतांचा हा संग तोचि स्व्रगैबास | नरक तो उदास अनगव्या॥४॥
तुका म्हणे उघड़ें आहे हित घात | जयाचें उचित करा तैसे ॥%॥)

(७९) |
चातुर्योचे योगें कबित्व काँरिती | प्रासादिक रंग आणितां नये ॥१॥
संन्याशा्चे सोंग संपादिलें सांग । वैराग्याचें अंग आणितां न मे ॥ २ ॥
अंद्र-सूर्य-चित्रें लिहिताति मिंती | प्रकाशा्चे अंग डिहतां न ये ॥३॥
शिपाया्चें सॉंग भाणितां येइठ सांग | झूर्वा्चें गंग आणिता नये || ४ ||
तुका म्हणे गाऊन नाचून करितील सीमा | पांडुरंगीं प्रेमा आणितां न ये | ९ ॥
हेंकग टेबबी माता अछंकार । नाहीं अंत-पार गाबडीसी ॥ १ ॥
कृपेये “पीसणें तुमर्चे मी दीन | आाजि संतजन मायन्वाप ॥ ३ ||
शआारुपा उत्तरी संतोपे माऊछी | कबढूनि घाठी हृदयाभांत ॥ ३ ॥
पोठा भाड़ें त्याचे न पाहे गरुणदीप | कल्याणचि असे अस्त हैं ॥9॥। ,
मनाची ते चाली मोदाचिये सोई | ओदचें गंगा काई परतों जाणे ॥ ५ ॥
तुका रहणे के उदार मेधरां शक्ति | मानती तृपा कितों चातकाची | ६ ॥

2०72० 22 (८१)

हा मी था खणे कोणी बुडतया- तेणें क्िती तया वक्र चढ़े ॥. )॥।
तुम्द्ी माश्षा भार घेतडा सक्रल् | आश्रासिटों बार अभप्करें॥ २ ॥

लुकायम म्०३

भुझेलीया आस दाल्वीतां निधोर। किती होय धीर समाधान ॥ ३ |
तुका म्हणे दिली चिंता-मणिसाठी' | उचित काचबटी' दंडवत ॥ ४ ॥

(८२ न्‍्।
समर्थाचें ब्राव्ठ कोत्रिल्वाें दिसि | तरी कोणा हांसे जन देवा॥ १॥
अव-गुणी जरी जालें ते मॉंगछ । कराबा सांमाछ लागे त्याचा॥ २)
तुका म्हणें तैसा मी एक पतित | परि मुद्रोंकित जालें। तूझा ॥ ३॥

८३) ० ५३४
तूं माझी माउली तूं माही सदी । पाहतों बाटूडी पांइरंगे ॥ १॥
तू मज एकुला वडील धाकुछा | तूँ मज गापुला स़ोयरा जीब ॥ २ ॥ .
तुका म्हणे जीव तुजपाशीं असे ४ 7788 ओस सर्त्र दिशा ॥ ३॥
८४,
घातलें दुकान | देती आडियासी दान ॥ १॥
संत्त उदार उदार । भरलें अनंत भांडार ॥ २॥
मागत्याची पुरे | धणी आणीकांसी उरे ॥ ३॥
तुका महणे पोते । देबें भरि्े नव्हे रितं ॥ ४ ॥

(८5%
मज - शेबटींचा द्यावा | ठाब तयाचीये देवा॥
नाहीं करीत मी हेत्रा | कांहीं थोरपणाचा ॥ १ ॥
पाहा किती आले | शरण समानची केले ॥
नाहीं. विचारिझे । ग्रुणदोप कोणाचे ॥ २॥
नाहीं पाहिछा आचार | कुछ-गोत्राचा विचार ॥
फ्रेइ्टं माछा भार | मगर न महणे दगढड ॥ ३॥
तुका म्हणे सर्व जाणा | तुझ्या आाल्यावरी मना ॥
केठा तो उगाणा । ः महादोपांचा ॥ ४ ॥
८
दुष्ट आचरण ग्याही माप्लें मन | मज ठातें गुण दोप माकझ्ते ॥ १॥
गाता तुम्ही सर्वे जाणा पांडुरंगा। पाहिजे प्रसंगाऐसें केले || २ ॥|
व्याद्यार्जावर्याचे पंगती दुर्वक | वंचिजे तो काछ नब्द कांही ॥ ३ ||
तुका गहणे आतो जाडों शरणागत | पुठीड उचित तुम्दां हाती॥ ४॥
१ ितामथिन देता मंठा जरी कानेच्ा मणि दिला सगे ते करने उचित, व ल्या-
बहुराहि मासें दडबत आई; ( मठ्य एकदम नसोक्ष न देता तो देग्याची आपस मुसती आशा
दासविली तरी ते परे योग्य होईछ व तेबदपाइएुट्टी की छामारी होईन, भसा भाद, )

१०४ नवनीत

(८) -
जरा कर्ण-मूर्ठीं सांगों आदी गोष्टी | मृत्यूचिये भेटी जबल्ही भाली॥ १ ॥
भातां माश्या मना होई सावधान | वो पुण्याची जाण कार्य-सिद्धी ॥ २ ॥
शेबटीलछ घडी बुडतां न छगे चे& | साधावा तो कार जबछी माला ॥ ३॥
तुका न्हणे चिंती कुछ्टींची देवता | वागवा' भोंवता' शब्द मिथ्या *॥ ४ ||
(८९) हि *
संतांसी क्षोभत्री कोण्याही प्रकारें | त्याचें नब्हे बरें उभय-लोकीं-॥ | ॥
देवाचा तो वैरी शत्रु दावेदार | प्ृथ्वीही थार नेदी तया ॥ २॥
संतांपा्शी ज्याचा जुरेचि विश्वास । त्याचे जाडे दोप बलिवंत || ३ ॥
तुका म्णे क्षीर वासग़च्या अंगें । किंवा धाँगे छागें विपमें मार ॥ ४ ॥|
(८९)
बसोनी थिछरी | बेडुक सागरा धिक्कारी ॥ १०॥
नाहीं देखिला ना ठात्रा | तोंडपिटी* करी हांवा | २ ॥
फुग्तें काउलें | महणे मी राजहंसा आगे ॥ ३॥
गजाहुनी खर | महणे चांगडा मी फार ॥४॥
मुठाम्याचें नाणें | तुका म्हणे नब्हे सोनें ५ ॥
क (९०)
दुधाचे घागरीं मयाचा हा बुंद | पडलिया शुद्ध नब्हे मग ॥ १ ॥
तैसे खब्ां मुर्खें न करांबें श्रवण | अहंकांरें मन विटाछलें ॥२॥
काय करावीं तीं बचीस छक्षणें। नाक नाई तेणें वायां गेलीं॥ ३ ॥|
तुका म्हणे अन्न जिर्ें नेदी माशी | आपालिया जैशी संब्रसगें ॥ ४ ॥
(९१)
काय केलें जर-चरों | ढींबर त्यांच्या घातावरी ॥ १ ॥
हा तों ठार्यीचा* विचार | हि याती-जैगाकार ॥ २ ॥
* खापदातें वधी । निण्पाधे पारधी ॥३३॥
» * तुका महणे खत्श | संता पीडीती चांढाल्य ॥ ४ ॥
90७३५ (९२)
। जाते लेंकरूं | माता छागे दुरी परूं॥ १ ॥
तैसें न करी कृपावेते | पांहुसंगें माप्ते माते ॥ २ ||
एप क्षक्व, र हफरसितनाबाघून इतर सर्व गोद सोया उमजूत स्रोडन धाब्पा-
३ बढ़यढ़, ४ सूल्चा--ईशवरी स्केताचा,

तुकायम श्ण्५

नहीं मुक्ता-फक्का | भेटी मागुती त्या जब्य ॥ ४ ॥
तुका म्हणे छोणी | ताक सांडी निवडूनी॥ ३ ॥
(९२)
बाईटानें भर्ले | हींनें दाबिलें चांगर्लें | १ ॥
एकाबिण एका | कैंचें मोल होते फुका॥ २ ॥
विर्षें दाविें भझ्त | कड़ू गोड घातें हित || ३ ॥
काठिमिनें ज्योति | दिवस कत्ठों भाठा राती ॥ ४ ॥
उंच नीच गारा । हिरा परीस मोहरा॥ ५॥
तुका म्हणे भछे | ऐसे नष्टांनीं कब्ले | ६ |॥
(९४)
आधी होता वाध्या | दैव-योगें जाला पाग्या॥ १॥
त्याचा येव्ठकोट राहीना | मूल्ठ-स्वभात्र जाईना ॥ २॥
गाधीं द्ोता ग्रमम-जोशी | राज्य-पद जालें त्याशी ॥ ३ ॥
त्यार्चे पंचांग राहीना | मूल-स्वमाव जईना॥ ४ ॥
जाधी होती दासी। पह्राणी केठें तिसी॥५ ॥
तिर्चें हिंड्णं राहीना । मृछ-स्वमाव जाईना ॥ ६॥
आधी होतां संत-संग | तुका जा पाडुरेंग ॥ ७॥
त्यार्चे भजन राहीना | मूल-स्त्रमाव जाईना ॥ ८ ॥
(९५७)
दुष्टाचें चित्त न भिने जंत्तरीं।जरी जन्मतरी उपदेशिझा॥ १॥
पाठथे घागरी घातें जीवन । न धरोच जाण तेंही त्याछा॥२॥
जन्मा येउनि तेणें पतनचि साधिलें | तमोगुणण ब्यापिछें जया नरा ॥ ३॥
जब्णे जछी हैं त्यावें ज्यालेपण | कासया हैं बालें संवसारा || ४ ॥
पापाण जीवनी अतततां कल्पवरी [ पहातां मंतर कीरडा तो ॥ ५॥
कुचर मग नमेचि पाका | पाहाता सारीखा होता तैसा॥ ६ ॥
तुका महणे असे उपाय सकदां। न चढे या खब्या प्रयत्न काँही ॥ ७ ॥|
म्हणऊनि संग न करितां भठा | घरितां अजोडा सर्व हित) ८ ॥
हे (६६)
जे्ण सांडीडा संसार। तयावरी माया फार ॥ ९१ ॥
धाँवे चाडे मा्गें मागें | मुख दुःख सोझी अंग ॥| २ ॥

१०६ नवनीत्त ,

ज्याग घ्यावें नाम । त्याचें करावें तें काम | १॥
तुका मणे भोत्ठी | बिहल कृपेची साउडी )| ४ ॥

(8७)
बेई घेई माझ्े बाचे | गोड नाम विठोबाचें॥ १ ॥
डोल्े तुम्ददी ध्यारे सुख | पाहा बिठेबाचें मुख ॥ २॥
ह॒ुम्ही आइका रे कान | माझे बिठोबाचे गुण || ३॥
मना तेथें धांव थेई | राहीं विठोबाचे पायी ॥ ४ ॥
तुका महणे जीव्रा | नको सांड या केशवा ५ ॥
(९८)
अह्मरस धई काढा | जेणें पीडा बारे ॥ १॥
पथ्य नाम बिठोवार्चे | आणिक बाचे न सेबी || २ ॥
भव्र-रोगाऐसे जाय | ग्राणिक काय क्षुल्लकें ॥ ३ ॥
तुका ग्हणे नब्हे बाधा | आाणिक कदा भूतांची ॥| ४ |
(९९)
पडतां जड भारी | दासीं आठवात्रा हेरी ॥ १ ॥
मग ती होऊं नेदी शीण | भाड घाली सुदर्शन ॥ २॥
नामाचे चिंतनें | वबारा वाटा पत्ती मित्र ॥ ३॥
तुका म्हणे प्राण । करा देवासी अपण ॥ ४ ||

१००)
जे कां रँजछे गांजले । त्पांसी मणे जो आपुछे ॥ १ ॥
तीचि साधु ओोबखावा । देव तेथेंचि जाणाबा ॥ २ ॥
मृदु सवाह्य नथनीत | तैसें सजनाचें चित्त ॥ ३ |
ज्यासि मापंगिता नाहीं | त्यासि घरी जो दृदर्यी ॥ ४ ॥
दया करणें जे पुत्नासी | तेचि दासा भाणि दासी ॥५॥
तुका रदृणे सांगूं किती | ठीसि मगत्रताती मूर्ती॥) ६ ॥

०
जाउनियां तीर्था काय तुबां के । 5] प्रज्नाक्िकें बी वर्दी ॥ १ ॥
अंतरीचे शुद्ध कासयानें जालें | भूषण वां केडें आपणया ॥ २॥
पृंदायन-फत्ठ घोव्यलिं साकरा | भीतरीझ' थारा! मोठेचिना ॥ ३॥
तुका म्हणे नाहीं झांति क्षमा दया । तोंक़ी कासया फुंदां ' तुम्ही ॥४॥

अली तीखी धदज ४7०75 ध्श
९ शगिन्श फड्यणाचा यूण, ३ पूरातीं,

।

चुकाराम १०७

(१०२)
गा-जक्हा पाही पाठी पोट नाहीं । गव-गुण तो कांहीं अम्ृतासी || १ ॥
वि दीप काव्ठिमा काय जाणे हिरा | आगशिकां तिमिरां नाझ तेंण || २ ॥
२-कांडणी काय कोंडा कणी । सिंघू' मिव्यवरणी' काय चाढे' ॥ ३ ||
रिस चिंतामाणे आणिकांच्या गुण्णी | पाठ्टे छाग्रोनी नव्हे तैसा || ४ ॥
[का म्ंणे तैसे जाणा संत-जन । सर्वत्र संपर्ण गगन जैसे ॥ ५॥
(१०१)
आहढिया भीगासी असात्रें सादर । देवाव॒री भार घाढूं नये ॥ १ ॥
तोची कृपा-सिंधु निवारी सांकडें । येर ते बापुडे काय रंक ॥ २॥
भवाचीये पोर्टी दुःखाचिया राशी । शरण देवासी जातां भर्ले || ३॥
तुका म्हणे नब्हे काय त्या करितां | चिंताबा तो भातां विश्वैभर ॥ ४॥
(१०४)
नुझ्य दास ऐसे म्हणती छोकपाठ । म्हणोनी सांभाव्ठ करी माझा ॥ ६ ॥
अ-नाथाचा नाथ पतित-पावन । हैं आतां जतन करीं नाम ॥ २ ॥
स्ाझे गुणदीप पाद्दातां न छगे अंत । ऐसे मारे चित्त मज गवाही ॥ ३ ॥
नेणें तुझी कैसी कराबी ते सेवा । जाणसी केश्त्रा अंतरी्चें॥ ४ ॥
तुका म्हणे तूं गा करुणेचा सिंधु | तोड्डी भव्र-जंधु मान्ना देवा ॥ ५ ॥
(१०५)
तुजबीण वाणी माणिकाची धोरी । तरी माक्ञी हरी जिब्हा झडो ॥ १ ॥
तुजब्िण चित्ता आबडे आणीक । तरी हा मस्तक भंगी माज्षा ॥ २॥
नेत्रीं आणिकासी पाहीन आबडी | जाबोत तेचि घी चांडाब्ठ है॥ ३ ॥ «
कथाझत-पान न करिती श्रवण । काय प्रयोजन मंग यर्चें ॥ ४॥
तुका म्हणे काय वांचूनि कारण | तुज एक क्षण चिसंबितां | ५ ॥
(१०६)
नर-देह्दा यात्रें हरिदास ब्हार्ये | तेणें चुकबावें गर्म-बासा॥ ! ॥
नाहीं तरी बांया शिणविडी माय | नस्कासि जाय जन्मोजन्मी || २ ॥
तौथे अत दान देवाचें पूजन । ऐसे हूँ साधन साथकार्थे || ३ ॥
तुका मणे मु्खी नित्य म्हणे हरी | तथा मुखा सर नाहीं पार || ४ ॥।

«बिता जद सम्जात मिल ती पचिय तप हि दंग एड हु न्‍्बछ हु फ़ि
$ निरनिरार्णी उदके समुद्रास मिब््ात तरी समुद्रपर्भात कांदी भेद पद्सों काय ?

१०६ *. नबनीत

ज्याणं ध्यावें नाम । त्याचें कराये तें काम ॥ ३ ॥
तुका म्हणे भोली ) ब्रिहठछ झृप्रेची साउछी ॥ ४ |

हर (९७)
घेई घेई माझे वाचे । गोड नाम विठोबाचें॥ १ ॥
डोले तुम्ही घ्यारे सुख | पाहा विठोबाचें मुख ॥ २ ॥
तुम्द्दी आइका रे कान | मानी विठोत्राचे गुण ॥ ३ ॥
मना तेयें धांत घेई | राहीं विठोबाचे पायी || ४ ॥
तुका म्हणे जीवा । नको सांडू या केशवा ॥ ५ ॥
(९८)
ब्रह्मरस थेई काढा | जेणें पीडा बारे ॥ १॥
पथ्य नाम बिठोबार्चे । आणिक वाचे न सेवी ॥ २ |
भक्‍रोगाएऐसे जाय | आणिक काय क्षुलकें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे नब्हे बाधा | आणिक कदा भूतांची || ४ ॥
(९९)
पडतां जड भारी | दासीं माठवाबा हरी॥ १॥
मग तो होऊं नेदी शीण । आड घाडी सुदर्शन ॥ रे ॥
नामाचे चिंतनें | बारा वाटा पत्ठती विश ॥ ३॥
तुका म्हणे प्राण । कस देवासी अपण ॥ ४॥
( ० ०्)
जे का रंजछे गांजले | त्यांसी म्णणे जो भापुले॥ १ ॥
तोचि साधु ओव्णखावा । देव तेथेंचि जाणावा ॥ २ ॥
मृदु सवाह्य नवनीत । सैंसें सजनाचें चित्त || ३ ॥
ज्यासि गापंगिता नाहीं | त्यासि घरी जो हृदयीं ॥ ४ ॥
दया करणें जे पुत्रासी | तेचि दासा आाणि दासी | ५॥
तुका म्हणे सांगूं किती | तोचि भगरताची मूर्ती॥ ६ ॥

* रे )
जाउनियां तीर्था काय तुबां के ह प्रश्नाव्यिछें बरी बरी ॥ है॥ ,
अंतर्ीचें' शुद्ध कासयानें जा्ें | भूषण त्वां केें आपणया ॥ ३॥.
बुंदावन-फल्ठ घोल्लिं साकरा | मीतरीछ धारा मोडेचिना ॥३॥
तुका महणे नाहीं शांति क्षमा दया | तोंवरी कातया कुंदां तुम्ही ॥ ४ ॥

१ आंगज्या कट्ठपणाचा गुण, ३ कुमतां,

छुकायम १०७

(१०२)
गंगा-जक्य पाहीं पाठी पीठ नाहीं । अवन्यगुण तो कांहीं ममृतासी ॥ १ ॥
रत्रि दीप काछिमा काय जाणे हिरा | आशिकां तिमिरां नाश तेणे ॥ २॥)
कईर-कांडणी काय कॉंडा कणी | सिंघू* मिव्ववर्णी' काय चाले'॥ ३ ॥
परिस चिंतामाणि आणिकांच्या ग्रुणी । पाछ्ठे छागोनी नब्हे ऐसा || ४ |
तुका म्हणे तैसे जाणा संत-जन । सर्वत्र संपूर्ण गगन जैसे ॥ ५॥
(१०३)
मालिया भोगासी असावबें सादर । देवावुरी भार घालूँ नये ॥ १॥
तोची कृपा-सिंधु निवारी सांकड़ें । येर ते बापुडे काय रंक ॥ २॥
भवाचीये पोर्टी दुःखाचिया राशी । शरण देवासी जातां मर्ठे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे नव्हे काय त्या करितां । चिंतावा तो भातां विश्वंभर ॥ ४ ॥
(१०४)
तुझा दास ऐसे म्हणती छीकपाछ । म्हणोनी सांभाछ करी माझा ॥ ६ ॥]
अ-नाथाचा नाथ पतित-पावन | हैं भातां जतन करी नाम ॥ २॥
माक्े गुणदोप पाहातां न छगे अंत । ऐसे मारश चित्त मज ग्वाही ॥ ३ ॥
नेणें तुशी कैसी कराबवी ते सेवा । जाणसी केशवा अंतरी्चे ॥ ४ ॥
तुका म्हृणे तूं गा करुणेचा सिंघु | तोडीं भव्॑ंधु माझ्ा देवा॥ ५ ॥
(९०५)
तुजबीण वाणी आणिकाची थोरी । तरी माञ्ी हरी जिब्हा झडो ॥ १॥
तुजबिण चित्ता आबडे आाणीक । तरी हा मस्तक भंगों माझा॥ ३॥
नेत्नीं माणिकासी पाहीन आबडी | जावीत तेचि घड़ी चांदाछ् है ॥ ३ ॥
कंथासशत-पान न करिती श्रवण । काय प्रयोजन मंग यावें ॥ ४॥
तुका म्हणे काय बांचूनि कारण | तुञ एक क्षण विसंबितां ॥ ५ ॥
(१०६)
नए-देहा यावें हरिदास ख्हागें | तेणें चुकवर्खें गर्मच्रासा ॥ १ ॥
नाहीं तरी वांया शिणत्रिडी माय | नरकासि जाय जस्मोजन्मी ॥२॥
तीर्थ अत दान देवाचें पूजन। ऐसे हूँ साधन साधकाचें || ३ ॥|
त॒का मणे मु्खी निं्य म्हणे दरी | तथा मुखा सरी नाहीं पार ॥ ४ |!

“7 कर जके अत मा पल तक 7 पतन
$ निरनिरार्शी उदके समुश्म मिब्य्तात तरी ग्रमुदपभांत कांदी भेद पद्तों काय ?

श्ण्ट नचनीत

(६०७)
कां रे नाठवीसी कृपाछ देवासी | पोसितों जनासी एकछा तो | १॥
वाढ्णा दुधा कोण करितें उत्पत्ती | बाढवी श्रीपती सर्वे दोन्ही || २॥
फुटति त्रुवर उष्ण-काछ-मार्सी | जीवन त्तयांसी कोण घाली ॥ ३ ॥
तेणें तुझ्ी काय नाहीं केली चिंता | राहें त्या अनंता आाठवूनी ॥ ४ ॥
तुका म्हणे त्याचें नांव विश्व॑भर | त्याचें निरंतर ध्यान करी || ५ ॥
(१०८)
नारायणीं जेणें घंडे अंतराय | हो' कां वाप-माय त्यजाबी तीं॥ १ ॥
येर प्रिया पुत्रा गसे कोण लेखा । करीती ते दुःखा पात्र शत्रू ॥ २ ॥
प्रल्हादें जनक विभीपणे बंघू । भाणि माता 'निंदु भरतें केछी || १॥
तुका म्हणे सर्व धर्म हरी-पाय | आणीक उपाय दुःखनमूल्ठ ॥ ४ ॥
(१०९)
हरिचिया भक्ता नाहीं भय-चिंता | दुःख निवारीता नारायण ॥ १ ॥
ने वाहणें संसार-उद्देश । जड़ों नेदी पांग देव-राय ॥ २१ * -
अर्सों यावा धीर सदा समाधान | भाहे नारायण जबक्लीच ॥ ३॥
तुका म्हणे माझा सखा पांडुरंग | व्यापियेें जग तेणें एके ॥ ४ ॥
(६१६१०)
तैसे नव्हों आम्ही त्रिदोबांचे दास | याबें आणिकांस काकुछती ॥ ६ ॥
स्वामीचिये सत्ते ठेंगणें सकत्ठ | भाढा कलि-कात ह्वाताखाली ॥ २॥ ''
अंकिताचा असे अभिमान देवा | समएनी हेवा अर्सो पायीं॥ ३२) ,
, तुका रहणे आम्हां इच्छेचें खेणें | कोड नारायणें प्ूरवार्दें || ४ ॥
(१११)
अंतरी निर्मठ वाचेचा रसाव्ठ | व्याचे यव्ठं मातठ्ठ भस्तो नसों ॥ | ॥
आत्मा-अनुभवीं चोखव्ठील्या वाठा | त्याचे मार्था जटा भसी नसो [| २ ॥
परऋव्या अंघ निदेसि जो मृका | तोचि संतदेखा तुकाम्हेणे॥ ३॥ ,
। (११२)
न मिन्ठो खाबया न वाढो संतान | परि हा नारायण कृपा करो |) १॥
ऐसी माज्नी वाचा मज उपदेशी । आणीक छोकांसी ढेंची सांगे ॥ ९ ॥

॥ होतना कां.

छुकाराम १०९

फिटंवो शरीर होत कां विपची | पूरि राहो चित्ती नारायण ॥| १ ॥

तुका म्हणे नाशिर्त हें सकछ । आठवी गोपाछ तेंचि हित) ४ ॥
(११३)

सहुरुवांचूनी सांपडेना सोय । धरात्रे ते पाय आधी ध्याचे॥ | ॥

आपणासारिखें करिती तात्काठ | कांही काठ-वेठ नठ्गे त्यांसी ॥ २ |

छोह परिसासी न सहे उपमा | सद्ुरुमहिमा अगाधाचे ॥३॥

तुका म्हणे ऐसे आंधघकढ्ें हें जन | गे्ें विसरून खन्‍्या देवा ॥ ५॥
(११४)

- विषयाचें सुख येथें वाटे गोड | पुढे अवघड यम-दंड ॥ १ ॥
मारिती तोडिती झोडिती निष्ठर | यमाचे किंकर बहुसावू | २ ॥
असि-पत्र-तरुषर खराचे इंगत्ठ | निधतीछ ज्यात्ठ तैल-पार्की ॥ ३ ॥
तप्न-भूमिवरी छोब्ठविती पाहीं। अप्नि-स्तंभ वाहीं कबल्ठवित्ती | ४ ॥
म्हणोनियां तुका येतो काकुब्ठती | पुरें माता यात्री गर्भ-बास || ५ ॥

हु *. (९१५०
जननी दे जाणे बारकाचें वर्म | सुख दुःख धर्म जें जें कांही ॥ १ ॥
पंधापुढ़ें जेणें दिधला आधार | त्याचा हा विचार तोचि जाणे ॥ २॥
, शरणागता जेणें घातिलें पाठीशीं। तो जाणे तेविजी राखों तया॥ ३ ॥
कासे छांगे तया न छगती सायास । पोहोणारा व्यास पार पावी ॥ ४ ॥
तुका म्हणे जीव विह्वलाचे हातीं | दिला त्याची गति तोचि जाणे ॥ ५ ॥
(११६)
नको जाउं देख भंगा | गात्रें मानती पांडुरंगा || १ |॥
हरि-कधेची सामुप्री । देह-अवसानावरी ॥२॥
मास्ले अयुप्य जाडें ऊन | परी मज आबडो कीतेन | ३ ॥
तुका महणे .हाणी | यावेगव्ठी मना नाणीं ॥ ४॥
(१६७)

मुंगीचिया घरा कोण धाडि मूह । देखूनियां गूल्ठ घांव घादी ॥ ! ॥

याचकाबिण काय खोल्॑बछा दाता। तोचि धांवे हिता आपुलिया ॥ २ ॥

उदक अन्न काये म्हणे मज़ खा ये | मुकेछा तो जाये चोजबित || ३ ॥
व्याधी पिडिया धाँवे वैद्याचिया घण | दुःखाच्या परिहारा मापुलिया ॥ ४ ॥
हुका महणे जया बापुछें स्वहित | करणें तोचि अत घरी कये ॥ ५ ॥

११२० नवनीत

(१८) कक गे
ढेंकणाचे संगें हिए जो भंगछा | कुन्सुंगें नाइछा तैसा साधु ॥ १ ॥
मोढ़ाब्याचे संगें सात्विक नासलीं | क्षण एक नाडलीं समागमें | २ ॥|
डांकाच्या संगती सोनें हीन जालें | मोल तें तुटलें ठक्ष कोड़ी ॥ ३॥ '
विपानें पकानें गोड कु जाड़ीं | कुसंगानें केली तैसी परी॥ ४ ॥
तुका म्हणे भावें सत्संग हा बरा | चुकेल हा फेरा चैम्यांशीचा,॥ ५ ॥

११९) ! हर
आता देवा ऐसा करी उपर देहाचा विसर पडो माश््या ॥| १ ॥
तरीच हा जीव सुख पाते माना | बर्खें केशव-राजा करों भें | ३॥ *
ठाव देई चित्ता राखें पायांपाशी | सककछ इत्तीशी अखंडीत ॥३ ॥
आस भय छाज चिंता काम क्रोध । तोडावा संबंध यांचा माना ॥ ४ ॥'
मागणें हैं देवा तुज एक आतां। नाम मुखी संतनसंग देई | ५॥
हुका म्हणे नको वरपंग देवा। घई माझी सेवा भाव-श॒द्ध ॥ ६॥

(१२०) न्‍ थ

जरी जाला भाग्यत्रते | तरी का मेठेल भगवंत ॥ १ ॥
उंच बाढका एरंड | तरी का होईछ इूक्षुदंड ॥ २॥
जरी गर्दभ वेगीं धांबे | तरी का अश्वन्मी७ पावे ॥ ३ ॥
तुका महणे तोची थोर। ज्यावे मु्खीं रघूबीर | ४॥
(२४७ ॥
अम्नरीमाजी गेलें। भ्नि होऊन तेंच ढेलें॥ ! ॥
काय उरलठें तया पण | मागीकठ ते नाम ग्रण॥ १२॥
छोह छागे परिसा भंगीं। तोही भूषण जाढा जगीं ॥ ३॥
सरिता भीहत्णा ओधा | गंगे मिल्योनि जाहल्या गंगा || ४ ॥|
चंदनाच्या बासें | तह चंदन जाछे स्पर्श ॥ ५॥
तुका जडला संतां पायी | दुजेपणा ठाव नाहीं ॥ ६॥
(२२)
नका दतकथा येथें सांग कोणी | कोरंडे ते मानी बोल कोण ॥ १ ॥
अलुभव॒येथें पाहिजे साचार |न चलती चार आमऊहांपुढ़ें ॥ २॥ '
* बरी कोणी मानी रसाव्ठ बोछणें | नाहीं जाडी में जोठखी तो ॥ ३ ॥
निवडी वेगल्ें क्षीर आणि पाणी | राजहंस दोन्ही बरेगव्ठाल्ी॥ ४॥ *
तुका महणें येथें पाहिजे जातीचें। येरा गावाव्यचें काम नाहीं ॥ ५ ॥

घुकाराम ११
| (१२२)
आंधवयासि जन अवधेचि जांधलठे । आपणासि डोछे' दृष्टी नाहीं॥ १ ||
रोग्या विष-तुल्य छागे हैं मिष्टान | तोंडासि कारण च्री नाहीं॥ २ ॥॥
तुका महणे झुद्ध नाहीं जो आपण । तया त्रि-भुवन अवधें खोटें ॥ ३ ॥
(१२४)
मर्यें मोकलिलें कोठें जावें बाव्ठें | आपुलिया बक्े न बंचे* तें )| १ ॥
रुसीनियां पछे सांडोनियां ताठ | मा्गें पाहे वाट यावें ऐसी ॥ २ ॥
भांडवर आम्हां आाल्ीी करावी हे | आपणचि मांये धांत्रसील || ३ ॥
तुका म्हणे आछी करूनियां निकी । देसीछ भातुकीं बुझाऊनी || ४ ॥
(११५)
तिबासीया छोड टाकूनि बैसर्सी | दंड तो करीसी भनाथातें॥ ३ ॥
अनाथासी दुःख देशी सर्व-काठ । ऐसी तुज बेल पुर्दे आाहे | २ ॥
भहि नाहीं काय न करी विचार | काय तूं पामर जन्मछासी ॥ ३ ॥
तुका महणे धरीं एक भूत-दया | अहँता ते वांया न घरी मनी ॥ ४ ॥
(१२९)
संसांराच्या तापें तापछों मी देवा | करितां या सेवा कुटुंबाची ॥ १ ||
महणवोनो तुझे आठविले पाय | येई वो माझे माय पोडुरँंगे ॥ २ |
बहुतां जन्मीचा जालों भार-वाही | सुठिजे हैं नाहीं वर्म ठात्रें || ३ ॥
चेडियेलों? चोरीं भंतर्वाद्यात्कार | कण” ने करी कोणी माझी ॥ ४ ॥
बहु पांसविों बहु नागविठों | वहु दिवस जालों कासात्रीस ॥ 5 ॥
तुका म्हणे जातां धांव घाढी वेगीं | शहीद तुझें जगीं दीन-नाथा ॥ ६ ॥)
(१२७)
पाप ताप मा गुण दोष निवारी ) कृष्णा विष्णु हरे नाथयणा॥ ! |
काम क्रोध वैसी घाछनि बाहेरी | तूं, राहें अंतरी पांडुरंगा ॥ २ ॥
करिसीरझ तरी नव्हे काई एक | निर्मिें अ्रलीक्ष्य हेव्ठामात्रें ॥ ३ ॥
समयोतति काय आम्हीं शिकवरार्व | तुका म्हणे यात्रें पांडुशगा ॥ ४ ॥

१ (कारण ) आपणास डोढ्यपार्डी कांदी दिसत नाहीं.. ६ न वबांच, ३ करिसी,
४ परापीन झालों-- संकर्टात पडदों, ५ वरणा-

श्श्र नवनीत

(१२८)
धन्य तेचि प्राणी क्षमा ज्यांचे अंगीं | न मंगे प्रसंगीं पैर्य-चल गा १॥
न म्हणे कोणासी उत्तम वाईट | महत्त्व वरिष्ठ नसे जेथें [| २ ॥
अंतरी सबाह्य सारिखे निर्मेक | हृदय कोमक गंगारूप || ३ ||
हुका महणे काया कुखंडीं तयां | ठेबीन मी पायां मस्तक हैं | ४॥

(१२९)
सदा सर्बकाछ मंतरीं कुटिठ | तेणें गढ्ं माछ घादू नये॥ ६॥ *
ज्यासी नाहीं धम दया क्षमा शांति । तेणें बंगीं विभूती छावूं नये ॥-२॥
जयासि भ कके भक्तीचें महिमान॑ । तेणें अहानज्ञान बोढे नये ॥ ३॥
ज्यार्चे मन नाहीं छागलें हातासी | तेणें प्रपेचासी ठार्कू नये ॥ ४॥
तुका म्हणे ज्यासी नाहीं हर्भाक्ति | तेणें भर्गयें हातीं धरूं नये ॥ ५॥ *

(१३०)
पाव्ले पावर्ले तुझें आम्हां सवे | दुजा नको भात्र होऊं देऊं॥ ९ ॥घ्लु०॥
जेथें तेथें देखें तुक्षाँच पाउलें | त्रि-मुचन संचर्ले विहछा गा॥ ७ ॥|
भेदाभेद-म्तें श्रमाचे संवाद | आम्हां नको बाद त्यांशीं देऊं ॥| २॥
तुका म्हणे अएछु तुजबिण' नाहीं | नभाहूनि पाहीं वाढ' भाहे ॥ ३ ॥
(६११) "
भेटीछार्गी जीवा छागलीसे आस | पाहे रात्र-दिबस वाठ तुझी |] १॥ '
पूर्णमिचा चंद्रमा चकोरा जीवन | तैसें माझें मन वाट पाहे ॥ २॥ ,
दिवाकीच्या मुछा लेंकी आसावली' | पाहतसे वाढुली पंढरीची ॥ ३ ॥
मुकेलिया बाब्ठ जाति शोक करी । वाट पाहे परि माउछीची ॥ ४ ॥
'तुका महणे मम छागछीसे भूक | धांवूनि श्री-मुख दावीं देवा || ५ ॥

(११२) हि
निंदी कोणी मारी । बंदी कोणी पूजा करी ॥ ६ ॥ छु० ॥
! मज हेंही नाहीं तेंही नाहीं । बेगव्ण दोहीपासनी ॥ ७ ॥
देहन्मोग भोंगें घडे । जें जें जोडे तें तें बंरं ॥ २॥
' अआबर्घे पावे नारायणीं | जनार्दनी तुक्याचें॥ ३॥

4 तुस्‍्न्यापेक्षां, ३ मोढ़ेपणा, ३ भाशा छागली आदे भशी,

छुकायम श्श्३

(१३३२)
हिरा ठेवितां ऐरणी | वांचे मारितां जो घणीं॥ १॥ घु० ॥
तोची मोल पात्र खरा। करणीचा' होय चुरा॥ ७ ॥
मोहरा' होय तोचि भंगें | सूत न जछे ज्याचे संगें|॥ २ ॥
तुका म्हणे तोचि संत | सोसी जगाचे आधात॥ रे ॥
(११४)
महाराप्ति सित्रे | कोपे ब्राह्मण तो नब्हे ॥ १ ॥ घु०॥
तया प्रायश्वित्त कांहीं। देह-त्याग करितां नाहीं॥ ७ ॥
नाते चांडाछ | त्याचा अंतरी विठाव्य ॥२॥
ज्याचा संग चित्ती ) तुका म्हणे तो त्याँ याती' )॥ ३ ॥
(१३५)
न करितां पर-निंदा पर-दृब्य-अमिछाप | काय तुमे यास वैचे सांगा || १ ॥
बैस्नलिये ठायीं म्हणतां राम शाम | काय होय श्रम ऐसें सांगा ॥ रे ॥
संतांचे बचनीं मानितां विश्वास | काय तुम्चें यास्त वेचे सांगा ॥ ३ ॥
खेरें बोढडतां कोण छागती सायास | काय बेचे यास ऐसे सांगा || ४ ||
तुका म्णे देव जेडे याचसाठीं | भ्राणीक ते आठी नलगे काँही॥ ५॥
(३९)
शुद्धब्ीजा पोर्टी | फक्»े रसाछ गोमटीं॥ १ ॥ घु० ॥
मुर्खी अम्ृताची वाणी । देह वेचावा कारणी॥ ७ ॥
सर्वर्गी निर्मेछ | चित्त जैसे गंगा-जल ॥२ ॥
त॒का महणे जाती | ताप दर्शनें विश्राती ॥ ३॥
(१३७)
चित्त समाधान" | तरी ब्रिष वाटे सीनें॥ १ ॥ 8० ॥
बहु खोटा झतिशय । जाणा मे सांगों काय ॥ ७ ||
मनाच्या तलमक्लें | चंदनेंद्दी अंग पोछे ॥ २ ॥
तुका म्हणे दुजा। उपचार पीड़ा पूजा ॥ ३ ॥

$ इतीनें केलेल्याचा, २ सर्पाच्या फरेंतील मधि (व्याला घूत गुंडादून तो स्ीत
टाकिला क्षमतां घूत जब्त नाद्दीं अशी झास्यायिद्या भहे.). ३ त्या जातोचा-
४ रामाथान पावे, ४ विषयाया हृष्यास्त,
फकध ६ ८१.8

११४ नवनीत

(१३८) ४
परिमछ म्हृण' चोर नये फूछ | खाऊं नये मुठ भावडतें॥ १ |
मोतियाचें पाणी चाखूं नये स्वाद | यंत्र भेदुनि नाद पाहूं नये ॥ २ ॥
कर्म-फ् म्हणुनी इच्छूं नये काम | तुका म्हणे बर्म दावूं छोकां | ३ ॥

(१३९)

काय नाहीं माता गौरबीत बाढ्या | काय नाहीं छव्छा पाव्ठीत ते ॥ १॥
फाय नाहीं त्याची करोत ते सेवा | काय नाहीं जीबा गोमटें तें ॥ २ ॥
अमंगव्यपर्ण कंटाट्य न धरी । उचलोनी करी कंठीं छावी | ३॥
डेत्रबी आपुछे अंगें अछंकार | संतोपा ये फार देखोनियां॥ ४ ॥
तुका म्हणे स्तुति योग्य नाहीं परी । तुम्हां छाज थोरी मंकिताची | ५ ॥|

(१४०)

मन करा रे प्रसस | सर्व रिद्धीचे कारण ॥ ,*
मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते॥ १ ॥
मरने प्रतिमा स्थापिछी | मनें मना प्रूज केढी॥
मर्ने इच्छा पुरविी । मन माउछी सकतव्यांची ॥ २ ॥
मन ग्रुरू आणि शिष्य | करी आापुरछेचि दास्य ॥|

प्रसन्न॒ आपजआपणास । गति अथवा अधोगति ॥ ३॥
साधक वाचक पंडित । श्रोते तक्ते ऐका मात ॥

नाहीं नाहीं गानु' देवत | तुका म्णे दुसरें॥ ४ ॥

(१४१)

हीन माझ्नी याति | बरी स्तुति केडी संती॥ ६ ॥
अंगीं बसूं पाहे गर्व | माप्तें हराया सर्व॥२॥
मी एक जाणता | ऐसें वाठतसे चिक्ता॥ ३॥
' राख राख गेछों वायां | तुका म्हणे पंढरी-राया |] ४ ॥
(१४२)
प्रीतीचिया बोछा नाहीं पेसपाड' । भछतसे गोड करुनी घेई ॥| १ ॥
, तैंसें प्रिदल-राया तुज मज भाहि । आवड्डीनें गारये नाम तुझे ॥ २ ॥
बेडे धांकडे बाछ॒काचे बोढ | कॉरेती नवक मायन्बाप॥ ३॥
ठुका महणे तुज येवी माझी दया । जीवींच्या सखया जीवछगा ॥ ४ ॥

९ मदणून, ३ अन्य, ३ पेचपांच-

ठुकफायम है ११५

(१४१)
मान अपनमान गेवे' | अवधे गुंइनी ठेवावे॥ ३ ॥ छु० ॥
: हेँचि देवाचें दशन । सदा राहे समाधान ॥ ७॥
शंतीची वसती । तेथें खुंठे काछ-गती | २॥
आठ ऊर्मी साहें | तुका म्हणे थीर्डे गाहे॥ ३े ॥
(१४४)
दुर्जनाची गंधी विष्टेचिया परी | देखोनीयां दुरो ब्हांवें तया ॥ १ ॥8०॥
आइका हो तुम्हीं मात हैं सजन | करूं संघणन नये बोीछों ॥ ७ ||
दुर्जनार्चे भय घरातें. त्यापरी | पिसावलेवरी धांबे श्वान ॥२॥
दुर्जजाचा भछा नब्हे अंग-संग | वोलढिछासे त्याग देशांचा त्या] ३॥।
तुका म्हणे किती सांगाबें पृथक | अंग कुंमीयाक दुर्जनावें॥ ४ ॥
(१४५) ५
गाजराची पुंगी । तैसे नंत्र जाले जोगी ॥ १ ॥
काय करूंनि पठण | केछी महँता जतन ॥ २ |]
सल्प भसे ज्ञान | अंगीं ताठा अमिमान॥ ३ ॥
तुका म्हणे छंड | त्यांचें हाणीनि फोडा त्तोंड ॥ ४ ॥
(१४६)
शब्दा' नाहीं धीर) ज्याची बुद्धि नाहीं स्थिर ॥ | ॥ पह्ु० ॥|
त्याचें न ब्हाबें दर्शन | खब्ठा पंगती भोजन ॥ ७ |
संतांस जो निंदी | मधम लोमासादीं बंदों ॥ २॥
तुका म्हणे पोटीं | भाव आणीक जया होटीं ॥ ३॥
(९४७)
माकझ्षे मम कछों येती अवन्गुण | काय करूं मन अनावर ॥ १॥
आता आड उभा राहें नाययणा। दया-तिंथुपणा साच करीं॥ २॥
वाचा बदे परी करणें कठीण | इंद्रियों आधान जाणं देवा॥ ३॥
तुका म्हणे तुझा जैसा पैसा दास । न धरी उदास माय-बापा॥ ४ ॥
(१४८)
होऊ नकी कांद्ी या मना आधीन । नाईकें वचन याचें कांहीं || ३ ॥
हटियाची गोष्टी मोढून टाकाबी | सोई दी धरावी विदोबाची॥ रे ॥ो

$ गोल्यान्या जागा, २ ज्याल्या दोसण्यांत प्रमाण नाएदी,

श्१६ नवनीत

मगापुले आधीन करूनियां ठेबा | नाहीं तरी जीरा घातक हं॥ ३ ॥
तुका म्हणे जाढे जे मना जाधीन | तयांसी बंधन यम करी॥ 9 |
(६४९)
काय बाणूं मी या सतांचे उपकारं | मज निरंतर जागबीती ॥१॥ घ्ु० ॥
काय यात्रें यांसि ब्हावें उतराई | ठेवितां हा पायीं जीव्र थोडा ॥ छ ||
सहज बोलणें हित उपदेश | करूनि सायास्त झिकत्रिती )) ३ ॥
तुका म्हणे वत्स घेनुचिया चित्ती ) तैसे मज येती सांभाव्ठीत ॥ ३ ॥
- (१५०)
उपदेश तो मछ्त्या हा्ती ) जाल चित्ती धरावा || ( ॥ ४०॥
नये जाऊं पात्रावरी | कवटी सारी नारे ॥ ७छ॥ '
झ्ली पुश्न बंदी जन | नारायण स्मरविती ॥ २ ॥
तुका म्हणे रूननसार | परि उपकार चिंधीचे ) ३ ॥
(१५१) ]
ऐसा हा छौकिक कदा राखबरेना | पतित-पावना देव-राया ॥ ( ॥ धु० ॥
धर्म करी त्याछा उधव्ण म्हणती ) न केल्या बोठती पोटन्पीशा ॥७॥
. आचार करितां म्हणती हा पसारा | न करितां नरा निंदिताती || २ ॥
संत-संग करितां म्हणती हा उपदेशी | येरा अभाग्यासि ज्ञान नाहीं | ३ ॥
घन नाहीं त्यासि ठायींचा करेंटा | समर्धासि ताठा छावितांती ॥ ४॥
त्रहु बोलें जातां म्हणती हा वाचाठ । न बोलता सकब्ठ म्हणती गर्बी ॥ ५॥
भेटीसि नत्र जातां म्हणती निष्ठुर । येतां जातां घर बुडबिलें || ६ ॥
निपुत्रिका म्हणती मुख न पहा हो | पातकार्चे मूठ पोखडा ॥ ७ |
लोक जैसा मोक धरितां घर्लेना। अभक्ता जिरेना संत-संग ॥ ८ |
तुका म्हणे जातां ऐकार्वें वचन | त्यजूनियां जन भक्ति करा || ९ |
(१५२)
सकृत्श ' चिंतामणी शरीर | जरी जाय अहंकार आशा समूतछ ||
निंदा हिंसा कांहीं कपट देह-बुद्धि | निर्मल स्फटिक जैसा । १॥
मोक्षार्चे तीर्थ नल्गे बासणसी | येती तयापासी अबर्घी जमे ॥
तीर्थासी तीर्थ जाछा ठोचि एक । मोक्ष' तेणें दर्शनें ॥२॥
मन शुद्ध ' तया काय करिसी माव्ठा | मंडित, सकता भूषणांसी ||
हरीज्या गुण गजेताती सदा | आनंद तया मानसी ॥ ३॥

तुकायम ११७

तन मन धन ,दिलें पुरुषोत्तमा | आशा नाहीं कबणाची ॥

तुका म्हणे तो परिसाहूनि आगव्ण | काय महिमा वर्ण त्याची॥ ४ ॥
(१५३)

नलगे चंदना सांगावा परिमव्)ठ | वनस्पति-मेत्ठ हाकारनी ॥ है ॥ धु० ॥

अंतरीचें धांवें स्वरमार्ें बहेरी | घरितां ही परी आबरेना ॥ ७ ॥

सूर्य नाहीं जागें करीत या जना | प्रकाश किरणा कर म्ूण ॥ २॥

तुका म्हणे मेघ नाचवी मयूंरें | लपब्रितां खरें येत नाहीं॥ ३२॥
(१५४)

चंदनाचे हात पायही चंदन । परिसा नाही हीन कोणी अंग || १ ॥ ६० ॥

दीपा नाहीं पाठी पोर्टी अंधकार | सर्वोर्गं साकर अवघी गोड ॥ ७ ||

तुका मणे तैसा सजनापासून | पाहतां अक्ग्रण मिकेचि ना॥ २॥
(१९५)

भंर्गी ज्वर तया नावड़े साकर | जन तो इतर गोडी जाणे ॥ १ ॥ हु०॥

एकाचिये तॉडीं पडिली ते माती | अवधे ते खाती पोटभरी || ७ ||

चारितां बल येत असे दांतीं | मागोनिरया घेती भाग्यवंत || २ ॥

तहुका म्हणे नसे संचित हैं बेरें। तयासि दुर्सरं काय करी ॥ ३१
(१५६)

धिग जीणें तो बाईडे आधीन | पर-छोक मान नाहीं दोन्‍्ही ॥ १ ॥ ध्रु०॥

पिग जीणें ज्याथें लोभावरी मन | अतीतश्ूूजन घडेचि ना ॥ ७ ||

घिग जीणें मालूस निद्रा जया फार | अमित आहार अघोरिया [ २॥

धिग जीणें नाहीं विवेक वैराग्य | झुरे मानाछा्गी' साधुपणा' ॥ ३ ॥

तुका मणे धिग ऐसे जाले लोक | निंदक वादक नरका जाती ॥ ४ ॥
(१५७)

नठगे थरावा जीव सहजचि जाणार । बाहे तो विचार जाणा कांदी ॥ १॥

मरण जो मांगे गाठवाचा थार | बोडिजे चांडाछ शुद्ध त्यासी ॥ २ ॥

तुका म्हणे काई होईड स्व-हित | निधान जो थीत' टा्कू पाहे ॥ रे ॥
(५८)

बरा कुणबी केलों। नाह्दी तरि दंभें असतों मेलों ॥ १ ॥ घु०् ॥
भर्ले केले देवराया | नाचे तुका छागे पायां॥ ७॥

९ साधुपणाल्या मानाकरितां, < ब्यर्थ,

११८ नवनीत

विद्या असती कांही। तरी पडतों अपायी॥[२ ॥
सेवा चुकतों संतांची | नागवण हैं फुकाची ॥ ३॥
गर्ब होता ताठा । जातों यम-पंथें बाटा॥ 8 ॥
तुका म्हणे थोरपर्ण | नरक होती अभिमानें || ५॥॥

(१५९)
मुंकोनियां सुर्णें छागे हस्ती-पाठी | होऊनी हिंपुटी दुःख पाबे || १ ॥
काय त्या मशके तयाचें करोगे | आपुल्या स्वभारब्रें पीडतसे ॥ २ ॥
मातलें बोकड विटवी पंचानना | घेतलें मरणा धरणें तेणें ॥ ३ ॥
तुका म्हणे संता पीडितीझ खत | घेती त्तोंड काछें करूनियां || ४ ॥

(१६०)
दुबल्ं. सदैवा | म्हणे नागबेछ केब्हां ॥१॥
आपणासारिखें त्या पाहे | स्वभावासी करील काये ॥ २ |
मूह समेगांत | इच्छि पंडितांचा घात ॥३॥
गांढें देखुनि शश । उर्ें करितें बुखुरा ॥ ४॥
आणिकांचा हेवा | न करी शरण जाईं देवा ॥ ५॥
तुका महणे किती । करूँ दुष्टांची फजिती ॥ ६ ॥

(१११)
माकडा दिसती कबटी नारव्ठा | भोक्ता ननिराव्ठा वरीछ सारी ॥ ६ ॥
एका रस एका तोंडी पडे माती | आपुछाछे नेती विभाग त्ते ॥ २ ॥
'सुनियांसि क्षीर बाढिल्था ओकबी | भोगत्या पोसबी धणीवरी' ॥ ३ ॥
तुका म्हणे भार चागब्रिती मूर्ख | नेतीछ तें सार परीक्षक ॥ ४॥

(१६२)
'तुम्हीं माझा देवा करिेजे अंगीकार | हा नाहीं विचार मजपाशी || १ ॥
आता दोहीं पक्षीं छागरलें छांछझन | देव-भक्ततण छाजवबिे ॥ २ ॥
एकांती एकलें न राहे निश्चकठ | न राहेच पद मन ठायीं ॥ ३ ॥
' पायीं महत्वाची पडली शुखत्ठा | बांधत्रि्ा गब्ठा स्नेहा हातीं ॥ ४ |
शरीरे सोकलें देखिलिया सुखा | कदान्न हें मुखा मान्य नाहीं ॥ $|॥ *
तुका म्हणे जाछा अवगुणांचा थार । वाढली है निद्रा! अब्ठस बह |) ६ ||

१ पूर्णपर्णे,

छुकायम श्र

(१६३)
सकव्गुणणें संपन्न | एक देबाचें छक्षण॥ १ ॥
बरकड कोर्ठें कांहीं | एक भाहि एक नाहीं ॥ २॥
परड्गुण-ऐश्वर्य-संपन्र'ं | एक भगवत्रतीं जाण ॥ ३ ॥
तुका म्हणे जें जें बोछा | तें तें साजे ह्या विदला ॥| ४ ॥
(१६१४)
दर्पणासी बुजे | नखंट तोंड पतबी छाजे ॥ १ ॥
गुण ज्याचे जो अंतरी | तोचि त्यासी पीडा करी ॥ २ ॥
चोरा रुचे निशी | देखोनियां श्रिटे शशी || ३ ॥
तुका म्हणे जन | देवा असे भाग्य-हीन ॥| ४॥
(१६५)
कोणी एकाचिया पोरे कैली आत्ठी | ठावी नाहीं पीछी मांगे देखी ॥ १ ॥
घुझाविलें हा्ती देउनी खापर | छंद करकर वारियेली ॥ २ ॥
तसें नकी करूं: मज कृपाबंता | काय नाहीं सत्ता तुझे हाती ॥ ३ ॥
तुका म्हणे माय-बापाचें उचित | कर्याव हैं द्वित बारकांचें ॥ ४ ॥
(१६६)
भगत्रें तरी श्वान सहज बेप त्याचा | तेथें मनुभवाचा काय पंथ॥) १॥
बादबुनी जठा फिरे दाही दिशा | तरी जंबु-त्रेपा' सहज स्थिती ॥ २॥
कोरोनियां भूमि करिती म्धी वास | तरी डंदरास काय वाणी ॥ ३॥
त॒का महणे ऐसे कासया करात्रें। देहासे देडात्रें वाउगेंचि ॥ ४॥
(१६७)
भापणा छागे काम वाण्या घरी गुर । त्याचें याति कुब्ठ काय कजि ॥ १॥
उकरव्यावरी वादली, तुब्ठसी | टाकात्री ते कैसी ठाया गुण ॥ ३२॥
गाईचा जो भक्ष अमंगत्ठ खाय । ती्चें दुर्ध काय सेयूँ मये॥ ३ ॥॥|
तुका म्हणे काय सलपटासी काज | फंणसांतीठ बीज काइनि ध्यात्रे ॥ ४ |
(१६८)
वाझेनें दाग गन्दबास्टक्षण | चिरण॒र्टे घाइन वाथयाठा'॥ ३ |
तेविं शब्द-ज्ञानी करिती चावठी । ज्ञान पीठासादी विकूनियां | २ ||
१ समप्र ऐशर्य, घमें, यश, श्री, क्षान आधगि देरास्य मिशन क्रदयुदेखर्य होते.
२ गुजरायेतील प्राह्मयादी एक जात दिवा त्या जातीया मनुष्य; (मोलस्दर्घहत श्ोश,
पृ, ३०७ पद्दा ) पोटाछा.

१२० नवनीत

बोछाचीच कढी बोंाचाचि भात । जेबूनियां तृतत कोण जाछा ॥ ३॥
कागदी छिह्दितां नामाची साकर | चारितां मधुर गोडी नेदी॥ ४ ॥
तुका म्हणे जब्ठो जब्हों ते महंती | नाहीं छाज चित्ती आठब्रण || ५ ||
(१६९) '
जुझायाच््या गोष्टी ऐकतांचि मुख | करितां हैं दुःख थोर भहे ॥ ! ॥
तैसी हरि-मक्ति सुलात्ररिक पोन्‍्ठी।निवडे तो बक्ी विस्का शूर॥ ९॥
पिंड पोसिलछिया विषयांचा पाईक | वैकुंड-नायक कैंचा तेथें॥ ३॥
तुका म्हणे छाहावें देहाती उदार। रखुमादेवीचर जोडाबया ॥ ४ |)
(७०)
क्षुधार्थी अन्नें दुष्कालें पीडिछें | मिथ्टान्न देखिलें तणें जैसे॥ ! ॥
तैसें तुझे प्रायीं छांचावर्ले मन। झुरे माज्ा प्राण भेटावया॥ २ ॥
मांजरें देखिका छोणियाचा गोव्ठा | छाबुनियां डोछा बैसलेंसे || ३॥
तुका म्हणे आातां झडी घाद्धं पाहें । पांडुरंगे माये तुझे पायीं॥ ४ ॥ .

१७!)
आयुष्य वेचूनि कुटुंब पोशिलें | काय हित केलें सांग बापा॥ | ॥
फुकाचा चाकर जाछासि काबाडी | नाहीं सुख घडी भोगात्रया ॥ २ ॥
दुर्लभ मनुष्य-जन्म कटे पावछासी | दिछा कुदुंबासी काम भोग ॥ ३ ॥
« छुका महणे ऐसे आयुष्य नासिक | पाप तें सांचिें पतनाति ॥ ४ ॥
(१७२)
अर्थेनिण पाठांतर कासया करादें | व्यर्थचि मराबें घोकुनियाँ॥ १॥
घोकुनियां काय वेंगीं अर्थ पढहें। अर्यरूप राहें होऊनियां॥ ९२ ॥
तुका गहणे ज्याठा भर्थी जाहे भेटी । नाहीं तरी गोष्टी बोढूं नका॥ ३॥

५ १७२)
बसतां चोरापाशी तैसी होय बढ देखतांचि न्िंधी मान धवि॥ १ ॥
प्रपंचाचा छंद टाकुनियां गेंवा | घरावें केशवा हृदयांत ॥ २ |
सांदूनिया देंई संसाराची वेडी | कीर्तनाची गोंडी धरावी गा॥३॥
तुका म्हणे तुला सांगतों मी एक | रुक्मिणी-नायक मुखीं गावा ॥ ४ ||
हे ७9) है
क्षमाशत्र॒ जया नराचिया हंस दुष्ट तयाप्रति काय करी || १ ॥
. तुण नाद्दी 'तैंथें पडिझा दावाप्नि | जाय तो विज्ञोनी आपसया || २ |
तुका -मगे क्षमा सर्वाचें स्व-हित | घर गखंडित सुखरूप॥ १॥

तुकायम ह२१

(१७२)
मृगाचिय अंगीं कस्तुरीचा .वास | असे ज्याचा त्यात नसे ठावा ॥ १ |॥
भाग्यवंत थेती वेचीनिया मोछें | भार-वाही मेले ब्राहतां बोझें ॥ २॥
चंद्राम्तें तृप्ति पारणें चकोरा ! भ्रमरासी चारा सुर्गंधाचा || ३॥
आविकारी' येथें घेती' हतवटी' | परीक्षवंता' इृष्टि' रतन जैसे ॥ ४ ॥
तुका म्हणे काय अंधव्टिया हारी । दिलें जैसें मोती वायां जाय | ५ ॥|
(१७६)
कोणी बंदा कोणी निंदा | आम्हां स्वहिताचा घंदा ॥ १॥
काय तुम्हांसी गरज | आम्ही भजूं पंढरीरज ॥ २॥
तुम्हांसारिखें चालायें । तेब्हां स्वहिता मुकांबे ॥ ३ ॥
तुका म्हणे ही कां कांहीं | गढ् दिला विद्वल-पा्यी ॥ ४ ॥
(१७७)
बोले तैसा चाले | त्याचीं वंदीन पाउलें ॥ १ ॥
अंगें झाडीन अंगण । त्यार्वें दासत्व करीन ॥ २॥
त्याचा होईन किंकर । उमा ठाकेन जोडोनि कर ॥ ३ ॥|
तुका म्हणे देव । त्याचें चरणी माझा भाव॥ ४ ॥
(१७८)
भक्तिक्ण पेतलें मां | चरण गहाण भाहित तूझे ॥ १ ॥
प्रेम ज्याज दे६ई हरी । माझा हिशेव छत्रकरी करी ॥ २ ॥
मार्दें मी न सोडीं धन । नित्य करितों कीर्तन ॥ ३ ॥
तुझ्तें नाम भाहे खत | सुर्खे करी पंचाईत | ४॥
तुका म्हणे गरुड-ध्वजा | यासी साक्ष श्रीगुरुराजा॥ ५ |
(१७६)
किडा अन्नाचें माणुस । त्याचा म्हणब्रिल्या दास॥ १ ॥
तेंही त्यासी उपेक्षीगा | बोड आपुरा सांदीना ॥ २॥
तो तूं नगचा नरेंद्र | तुज॒पासूनि इंद्र चंद्र ॥३॥
तुका म्हणे विश्वभर । तुज वर्णी फणीयर | ४ ||

॥५ रत्नगरस्वान्या रश्ीय ग्त्न पढले अमतां जश्मीत्यादी फ्री पारण होने,
स्थाग्रमाणे योग्य मनुष्य ( अधिसारों ) मे तोच कोन्त्यादी मोदीयें समे जाधतो,

श्श्श नवनीत

(८०)
पाया जाढा नाह | तेर्थ बांधा कापूछ॥ १॥ ,
तेथें बिबब्याँचे काम | अधमासि तो -अधम || २॥
रुसठा गुठाम | घणी करीतों सढाम॥ ३॥
तेंथें चाकराचें काम | गधमासि तो ,अंधम || ४ ||
रुसछी घरची दासी | धणी समजावी तियेसी || ५ ||
तेथें बटकीचें काम | भधमात्ति तो अधम | ६॥
देब्हान्याबरे विंचू आछा | देव-ूजा नावड़े त्याढा ॥ ७॥
तेथें पैजारेचें काम | अधमासि तों अधम॥ ८॥
तुका म्हणे जाती ॥ जातीसाठी खाती माती ॥ ९ ॥
(१८१)
काम-क्रोष भाड़ पडले पर्वत | राहिडा अनंत पछीकड़े ॥ १॥
नुलंधबे मज न सांपडे वाट | दुस्तर हा घाट वैरियांचा | २॥
भातां कैचा मज सखा नारायण । गेछा अंतरून पांडुरंग ॥ ३॥
तुका म्हणे व्यर्थ मोछाचें शरीर | गेढें हा ब्रिचार करों आाछा ॥ ४ ॥
(८२)
तुझे म्हणों आम्हां | मगर उणें पुरुषोत्तमा ॥ ( ॥
ऐसा धर्म काय | अमृतानें मृत्यु होय ॥ २ ॥
कल्पवक्षा त्हीं | गांठी बांधिढिया झोब्झी ॥ ३ ॥|
तुका म्णे परीस | सांपडल्या उपवास || ४ ॥
(१८२)
रासभ धृतछा महा-तीर्थोमाजी | नब्हे जैसा तेजी इयामन्कर्ण ॥ ६ ॥
तेबीं खछा काय केछा उपंदेश | नब्हेचि मानस झुद्ध त्याचें॥ ३ ॥।
सर्पीसी पाजीर्ले शर्करा-पीयूप | अंतरीर्चे त्रिष जाऊं नेणे ॥३॥
, तुका महणे श्वाना क्षीरीचें सोजन | संबेचि वमन जेबीं तया ॥ ४ ॥|
(१८४).
तुज वर्णी ऐसा तुजबिण नाही | दुजा कोणी तीहीं त्रिमुवर्नी | | ॥
सहस्र-मु्खे शाप सिणछा बापुडा | चिरढिया घडा जिब्हा त्याच्या ॥ २॥
अन्यक्ता अन्छक्षा अन्पारा अनंता । निर्गुणा सचिदा नारायणा || ३ ॥
रूप नाम॑ घेसी आपुल्या स्व-इच्छा | होसी भाव तैसा त्याकारणें ॥ ४ ॥
तुका म्हणे जरी दाविसी आपणा | तरिच नारायणा क्यों येसी | ९ ॥

तुकायम शरद

(१८५)
देव भक्तालागीं करूं नेदी संसार । अंगें वाराबार करूनि ठेवी॥ १॥
भाग्य यावें तरी अंगीं भरे ताठा | म्हणूनि करंटा करूनि ठेवी ॥ २ ॥
स्ली यात्री गुणबंती नसती गुंते आशा | यार्यगीं कर्कशा पाठी छात्री ॥ ३ ॥
तुका म्हणे भज प्रचित आछी देखा | आणीक हा छोकां काय सांगूँ || ४ ॥।
(१८६)
बारें उपदेशिला कोल्हा | सुर्खे खाऊं द्ाबें मा || १ ॥
अंतीं मरसी तें न चुके | मजह्ी मारीतोसी भुके ॥ २ ॥
येरू म्हणे भछा भरा | नित्राड तुश्या तोंडें जाछा ॥| ३ ||
देह तंब जाणार | घडेल हा पर-उपकार ॥ ४॥
शेर म्हणे मर्नीं | ऐसे जानें समजोनी || ५ ||
गांठी पडली ठका ठका | त्यांचा धर्म बोले तुका ॥ ६ ||
(१८७)
नकी नको मना मुंतूं माया-जालढीं | काछ गाठा जबब्ठी ग्रासावया ॥ १ ॥
काव्यची हैं उडी पडेछ था जेब्हां | सोडवीना तेब्हां माय-ब्राप ॥ ३२॥
सोडबीना ग़जा देशीचा चौधरी | आणीक सोइरीं मछीं भी ।॥ ३ ॥
तुका म्हणे तुछा सोडबीना कोणी | एका चक्रपाणीत्रांचूनियां | ४ ||
(१८८)
जिव्हा जाणे फिकें मधुर की क्षार । येर मांस पर हाता न कब्ठे || १ |
देखायें नेत्रीं बोौछावें मु्खें। चित्ता सुख-दुःखें करों येती ॥ २ ॥
परिमछासी प्राण ऐकती श्रत्रण । एकार्चे कारण' एका नब्हे || ३२॥
एक देहीं भिन्न ठेवियेल्या कंब्ठा | नाचत्री पुतत्ठा सूत्र-धारी ॥| ४ ॥
तुका महणे ऐशी जयाची ते सत्ता | कां तया अनंता बिसरलेती || 5 ॥
तुफारामाची स्त्री तुफारामास रागानें बोढली त्यासंत्रंधाचे अमंग-
(१८९)
मजचि माँवता क्ेडा येणें जोग | काय याचा भोग अंतरठा ॥ १ ॥प्र०व
चालोनियां घरा सर्व सुखें येती । मानी तों फजिती चुकेचिना !] छ, ||
कोणाची बाई होऊनियां बोटू | संसारी काटूं आपदा किनी || २॥
काय तरी देऊं तोडितीठ परे । मरतीं तेरी बरें होते भातां ॥ ३॥॥
कांही नदी वांचों धोवियेलें घर। साखाया ढोस्शेण माही ॥| १ ॥
तुका महणे रांड न कारेतां विचार । बाहुनियां मार कैँथे माया ॥ ५ ॥
$ काम.

प्र नवनीत ,

के होपल (१९७) |
पार्सी आम्ह्दी येकनियां काय | बृथा सीण भ्रांहे चालण्याचा ॥॥ ॥2६
मांगते हैं अन्न त्तरी मिक्षा थोर । बच्चासीं हे धार चिंध्या बिदी' || छ
निद्वेसी आतन उत्तम पापाण | की आवरण आकाशा्चें॥ २
पंथ काय करणें कवणार्ची आस | वांयां होय नाश आायुष्याचा )| ३
राज-गृहा यावत्रें मानाचििये आसे | तेथें काय* बसे समाधान || ४
रायाचिये घरी भाग्यचंता मान | इतरां सामान्यां नाहीं तेथें || ५.
देखोनियां बच्चें भूषणांचे जन । तात्काछ मरण येतें मज || ६
ऐकोनियां मानाल उदासता जरी ] तरी आम्हां हरी उपेक्षीना || ७
आतां हचि तुम्हां सांगणें कौतुक । मिक्षेऐेंस सुख नाहीं नाहीं ॥ ८
तपल्रत-्याग महा मभठे जन | आशा-बद्ध हीन वर्तताती |) ९
तुका म्हणे तुम्ही श्रोमंत मानाचे | पूर्वीच दैवाचे हसरिभिक्त [१०
... (१९८)
आता एक योग साधावा हा नीट | भल्याचा तो वीट मानूं नये ॥ !॥)धहु०
जेणें योगें तुम्हां घडों पाहे दोप | ऐसा हा सायास करूं नये || ७ |
निंदक दुर्जन संग्रहीं असती | त्यांची युक्ति चित्ती गा नका ॥ २ |
परीक्षोेवे कोण राज्याचे. रक्षक ) विवेकालिबिकों याहोनियां || हे.
सांगणें नछगे सर्वज्ञ तूं राजा | अनाथाच्या काजा साहा ब्हबें )| ४ ।
हेँचि ऐकोनियां चित्त समाधान। आणीक दर्शनें चाड नाहीं॥ ५९ |
बैब्ोनियां भेटी कोण हा संतोष । भायुष्याचे दिस गेले गेडे || ६।
तुका महणे यया धन्य जन्म क्षिती | त्ैलोकीं हे ख्याति कीर्ति तुझी || ७ |

(९९)

आतां है बिनत्रणी प्रधोन-अष्टक । प्रभूसी विविक समजावा || १ ॥६
प्रतिनिधि मान-रक्षक चतुर | सालिकार्चे धर तुम्होपाशी || ७ ॥।
मुजुमुचे घनी ढेखन-कारक [ पत्रींचा विवेक समजाबा॥ २ ॥|
पेशने घुरानिस चिटर्णीस डबीरे | राजाना सुमंत सैनापाति ३ ॥॥
भूषण पंडित-राय विद्या-वन | वैद्चराजा नमन माझें झसे || 8 ॥
पत्नाचा हा अर्थ अंतरी जाणोनि | विवंचीनि श्रतर्णी घाछा तया ॥| ५ |
,सात्विक ' प्रेम७छ इदृष्टाताच्या म्तें | बोडिछों बहुत कठाबया || ६ ॥
यथास्थित निरोप सांगणे हा राया | अर्च पाहा बायां जाऊं नेदा ॥ ७ ॥
मिंडेसार्दी बोछाछ गाहुनि भर्थातें | अनर्थकारी तुमतें हल तेणें ॥॥ ८ |
तुका म्हणे तुम्हां ममन भअधिकान्यां | साँगणें है राया पत्र माझे ॥) ५ ||

१ सागोत. २ सारासार विचार, “आए पन्चर्मत न सफार विचार...

वामनपंडित

चामनपंडित हा सातारा जिल्दयांतीड कोरेगांव कुमटें येथला जोशी होता-
हा जातीचा ऋग्वेदी देशस्थ ब्राह्मण. ह्याच्या आईचें नांव लक्ष्मीबाई व बापाचें
नाव नरहरपंडित होंतें. ध्याच्या बायकोर्चे नांव गिरीबाई. हानें काशीस
शात्नाध्ययन केलें व बादवित्राद करून पुप्कछ पंडितांस जिंकिलें, प्रथम
हानें संस्कृत कब्रिता वरीच केछी; पण पुर्ढे ह्यात पश्चात्ताप होऊन रामदास-
स्वामीच्या सांगण्यावरून दाने छोकीपयोगी मराठी ग्रंथ करण्यास भारंम
केछा, असे नमूद आह.

चामनाची कविता गंभीर माणि रतभरित असून ती अनेक इत्ांत माहे-
द्याच्या कप्रेतेंत यमके फार म्हणून हयास रामदास “ यमक्या वामन ” म्हणत
असे. शिवाय याज्या कंब्रेतेंत कचित्‌ स्थ्ों व्याकरणाकडे थेर्डेसे दुर्कक्ष
झाठेलें आइवल्तें. द्याचा जन्मकाल निश्चित नाहीं. तथापि कित्येकांच्या मर्तें”
हा शके १९४० जया सुमारास ज़न्मछा असात्रा. वामनपंडित कृष्णातीरी
बाई क्षेत्राजवत्ठ पांडववाडी म्हणून एक गांच्र अह्दि तेथें शके १५९५ (बैशाख
झुद्ध ६) रोजी बारठा, अर्से जुन्या नवनीतांत नमूद् भाहे, पण
भान्यांना तें मान्य नृहीं. वामनाचा मृत्यु शके १६१७ म्यें ज्ञाडा असे
अलिकड़े मत प्रचढित ग्रहि.

बामनानें फेडेले ग्रंथ--(१) यथार्थ-दीपिका (गीतेवर टीका) मोबीबद्ध ;
(२) निगमसार--(झ. १६९७५); (३) छोकवद्ध--सुमारें ४० प्रकरणें माहेत-

ग्रामनाच्यो नांबावर वरीच कारब्यें, माधत्र चंद्रोवा (सर्वसंग्रह), बानी
आगणि कंपनी व निर्णयसागर प्रेत (काव्यसंग्रह) यांनीं प्रसिद केटी आहत:
मात्र ती सर्च एकाच वामनाची बाहेत, बसे बाटत नाहीं-

विशेष माहितीकरितां पहा:--महाराष्ट्र सारत्वत (भाग० २)--मातरें
बामनर्पडित--वालकृष्ण मल्हार हंस; वामनपंडित--वा. भर. मिदे ; नांदेडर्ये
शेष घराणें (पोतदार स्मरकप्रथ)--9ि. मं. कानोडे-

१२८ + नवनीत

बैंचे, वामनी छोक, |
मंगलाचरण.
शिक्षण, नसे ठावा ब्रह्मा, न शिव, अथवा श्रीपति हरी |॥

हरी' जो तापातें उचलुनि कृपा-रिंधु-छहरी' ॥|

हरी* बादे' काला करिस)) बिन्फती मुत्यु-मुजगा..'

जगाचा तूं ऐसा धणि कत्रण तो पाव मज गा | १॥| '

चेंचे, नामसुप्रेंतील-

अमृताप्रमाणें मधुर व भक्तीनें उच्चारिें असता जन्ममरणप्रवाहांतू
सोडबिणारें भर्से जें भगर्बवताचें नाम, त्याचा महिमा हा प्रकरणांत वार्णि
श्राहे; म्हणून ध्यास नामसुधा असे नांब दिलें बाहेः ।

मालिनी, हरि-्पण हस्नार्म धातु-मूर्तीसि आल्ले ॥
हे हस्मय हस्नामें विश्व संत्तांसि जालें।॥
भव-भय हस्नामें साधकांचें* पत्णालें ||

वबद वद बद जिब्हे राम-नॉमें रसाछें ॥ | ॥.

ब० ति०. आकाश-अंत! न कब्ूनिहि अंतरिक्षी )॥
- आकाश आतक्रमिति शक्त्यनुसार पक्षी |॥
नामप्रतार्पह यथामति याच रीती ॥

सीमा न पावति, तथापि मुनींद्र गाती ॥२॥

हु० बि०. ने कब्ठतां पद भग्रित्री पडे ) न करे दाह बसे न कर्थी घडे
अजित-नाम' वदो मल्त्या मिर्से। सकछ पातक भस्म करीतसे ॥३॥

, $ नदीच्या लाटा ज्याभ्रमाणें दाद शांत करितात त्याग्रमायें जो परमेश्वर आपल्या
'कृपच्या योगानें छोका्िं दुःख निवारितों, २ यमरूप दत्तीस हरि म्दणजे लिदच
- ३ मत्युरूप सर्पास विपति रहणमे पक्ष्यांचा नायक ग्रदश्च,. ४ मोक्षत्राप्तीरितां यत्न
« करणारयिं. ५ हा सामासिक शब्द अपून येयें कवीनें संधि केला नाहीं. चामनाब्या
कवितेंत अर्शी उदादरणें पुष्कल् आढवब्य्तात. परमेश्वरावें नाव.

चामनपंडित १२९

भु० प्र०. न जाणे शिश्चू अग्निची शक्ति कांहीं |
जब्ठो तूक्ठ इच्छा बशी ज्यासि नाहीं ॥
तरी घालितां अग्नि कार्पीस-राशी' |
जले; ये रिती नामही ,पाप नाशी॥ ४ ॥

ब० ति०. यैथें म्हणाछ* जलती जरि सर्व पापें |
मु्ठें' न कां जलूति नाम-महा-प्रताप ॥
नेणोनि नाम म्हणतां दुरितासि जैसे ।
जाबी न कां सककछ पातक-मृल्ठ तैसे ॥ ५ ॥

धातूबरी भनकछ नेणत बाछ् थाली |

तो अग्नि धातु-मत्ठ तो अति-शीघ्र जाछी ॥
ताम्रादि भस्महि तया अनबेंचि जेब्हां |

कर्ता अभिज्ञ बहु जाब्ठिछ धातु तेब्हां ॥ ६ |]

पृथ्वी... न जाणतहि ये मुखा हरि तथापि पापें हरी |
स्मरोनि महिमा स्मरे वदर्नि तौंच नामें जरी ॥
प्रवृत्तित्रिययीँ! जरी असतति त्या जनांचीं मनें।
विरक्त' करितो! हरी स्व-गुण-नाम-संकीर्तनें। || ७ ||
ब० ति०. अत्यंत शुद्धि! हस्कीर्तन-भक्ति-मार्वे |
होतां खेरें, पारि न जाणतही स्त्र-भत्रें" |
नारायण-स्मरण-कीर्तनमात्र कांहीं |
ज्याडा घडेल मग पातक* त्यास नाहीं ॥ ८ ॥
मालिनी. कडुबट हस्नामें ब्राटती पापियाठा |
परि दबड़नि पार्पे गीड होतीं तयाझा |]
मग विपय-मुखाची नाठबे त्यास वारतो।
म्हणउनि न पुन्द्दा तो होय अन्याय-कर्ता || ९ ॥
/ 252 अल की 82004 206%:/:2 2) अप: 2 शक 2479: 540 :अक जरी,
१ कापसाच्या ढीगावर, ३ ध्यावर सन्नी झंका घ्याठ को. ३ पाषयें मूछ जी बासना ती.
४ संगाराधिपयों, ५ आपसे गुण य नाम शांच्या संहोतेनाने ठोकांल्या मनांत प्रपचाविषर्यी

वैराग्य उत्पन्त करितो, ६ 'द्वोते” या क्षष्याहुत सियापदाया कतो, ७ सदशगत्या,
< स्यायें पातक नाहसे होतें,

छ8 ४० 63--9

(३० नवनीत

शा० बि०._ आयासाबिण ही कथा परिसतां गोड़ी हरीच्या गु्णीं।
ज्या चित्ती उपजे निधे सहज तो त्याच्या प्दी तब््षणी ॥
ऐसे ये रिति अर्पिती सहजही जे एकदा त्या' मना |
ते स्‍्वर्ती नयनीं न्‌ देखति यमा कैंच्या तयां यातना॥१०॥
मालिनी, सकठहि अघ-बीजें नाइती अंतरीची॥।
अति अघन-हर नाममें ह्यास्तव श्रीहरीची |
हरि ब्रिपय मतीचा कीतेनें होय जेच्हां |
कर-तल-गत त्याढा चारही' मोक्ष तेन्हां || ११ ॥
शा० बि०. नामोचारण मात्र ज्यांस घडलें ते पावले सद्गती |
सामर्थ्य हरिचीं भर्शी घडिघडी जे वर्णिती ऐकती ॥
त्यांना जे उपजेछ भक्ति हरिची अत्यंत ते शुद्धता |
तैशीं तीर्थ-्तपोत्रतें न करिती हैं जाण तूं सुजता' ॥ १२॥
हस्तीतें धुतलें जत्ठीं बसब्रिलें मालिन्यही नाशिलें |
तेणें तें पहिंलें स्व-कर्म वहिलें तीरींच आरंमिललें ||
झुंडाग्रें धरिलें धुठीस भरिलें सर्बोगही आपकें |
ग्रायश्षित्त दिलें तथापि न भर्लें ज्याचें मन क्षोभ्ें ॥ १३॥
स्वागता,. शर्व-कंठ-बिप-गर्व” हराया। शक्त नामचि तुझे रघुराया॥ «
सेतु सागर कपी उतराया | नाम-सेतु भतर-सिंघु तराया॥ १४ ॥
घ॒० ति०. प्राण-प्रयाण-समर्यी' यम-दूत जेब्हां |
येती घडे किमपिही हरि-दास्य तेब्हां ||
आ-जन्म-पातक* जब्ठे मग त्या पतित्रा |
होतीछ दुर्गति* कशा तित्रिधा विचित्रा।| १५ ॥

१ हरीछा, २ सलोकता, समीपता, सख्पता आणि सायुज्यता असे मुक्तीये चार प्रकार,
३ उत्तम आचरणाच्या है परीक्षिति राजा, ४ देवदत्य समुद्रमंधघन करीत णसतां त्याॉंदूत
द्वालाहल नांवाचें अतिप्रखः/ विप उत्पन्न द्वोजन सान्या जगतास जादू छागलें, तेद्द्धां देवा-
दिकाँख्या प्रार्थनेवल्न तें सांचानें भक्षिलें, तें त्याज्या केठास फार जादूं छागछें, ती पीड़ा
शांत इद्वावी म्हयून त्यानें मस्तकीं गंगा व चंद्र धारण करणें इत्यादि अनेक उपाय केले,
तथापि पीडा शांत द्टोईना. शेवर्टी त्यानें रामनामाचा जप चालविटा, तेक्द्रां ते विष शांत झालें,
क्शी कथा भाहे, ५ सागर उतराया कर्षीना णसा सेतु तसा इ०. ६ ग्राण जाग्याच्या बेदी,
७ उपजल्यापासून मरेपरयंत केलेलें पाप. ८ नरकयातना,

चामनपंडित श्शे१्‌

देंचे, बनसु्ेंतील-

कृष्णानें कुंजबनांत गोपाब्मांसहवर्तमान जी क्रीडा कैडी ती सुधेसारिखी गोड
गद्दि भाणिती हवा प्रकरणांत वर्णिछी भाहे, म्हणून ब्यास 'बनसुधा” बरसे नांव
दिलें हि.

ब॒० ति०,

ह० बि०,

भू ० प्र०,

३० ब०,

उ० जा०.

बोछे मुदांप्रति हतता पहिले दिश्लीं की।

रात्रींच सिद्ध करणें अशनादि' शिंकीं ॥

जाऊं समस्तहि उद्यां वन-भोजनातें।

पोटठांत भाव वध अधदुर्जनातें' ॥१॥॥

एके दिनीं मार्ने धरूएने अरे हरी तो।

चाछे प्रभात-समयीं खकछ जो हरीतो* ॥

झंगीरत्रेचि” करि जागृत मित्र-सेना |

देणार जागृतिस” ज्यात्रिण हो असे ना ॥१२॥
खडबडोनि समस्तहि धांवछे | सहित-वत्स हरीप्रति पावछे ॥|
सकद् खेव्गति सोडुनि बामुरां | परम कौतुक जें गगनीं सुर ॥३॥
बनीं खेन्श्ती बार ते वल्बांचे* | तुरे खोविती मस्तकीं पलबांचे ||
फुछांचे गढ्ठां घालिती दिव्यहार । स्व-नाथा-सर्वें ते करीती विहार ॥४॥
स्व-कौशल्य ज्या गुंज-माव्ठांत नाना | गव्यां घालिती ते करीती" तनाना* ॥
शि वबांधिती मोर-पत्रें* विचित्रें | शरीराबरी रेखिती दिव्य चित्रें ॥९॥
पक्ष्यांचिया साउडिच्याच संगें | ते धांवती हास्य-रसप्रसंगें ॥
हंसाचिया, दाखबिती गतीतें | जे छाघछे हंस-गुरूखगतातें* |॥६॥)
धांबोनि छात्री पहिंलें करातें। श्रेष्टत् दे त्या अजि छेंकरातें ||
जो तो म्हणे छात्रिन मीच पाणी । धरीन आधी प्रमु॒ चक्र-पाणी ॥७॥
परोपरी खेछति जी*" बनांत | अर्पूनि चित्तें जग-जीवनांत |
घरूनियां मर्कद-पुच्छ हवाती । तयांसयें इक्ष उडों पहाती ॥८॥

१ शाण्याये बररे पदा, ३ दु क्षपामुरातें, ( दृष्णाम मारण्याकरितां हा पतनेया भाऊ
यंसानें पाठविला होता. त्यानें कपटानें अजगरायें रुप धरिले द्वोतें, त्याग एप्पाने मारे ).
३ माशितो, ४ छद्दान शिंगाच्या शब्दानें, ७ अव्ञाननिद्ेपापून सुटका-- ज्ञान, . ६ गयब्णयचि,
७ ताना दिया गाग्यावे झाठाप पेती, < मोरांची पिसें ( संस्कृत ये ग्राउत दब्दाचा समास ).
$ योगिजनांम्ये मे भ्रष्ठ त्यांना प्रस्‍्त द्वोचात्या गतौडा, ३० अही,

१३२ नवनीत .

मु० अ०. मुखें बासुनी छोचन-भूतटातें | उभारूनियां वांकुल्या मर्कठांतें ॥
भ्हो दाबिती शब्द तैसे करीती। बसे खेबूती बा निःशंक-रीती || ९ ॥

बनीं देखुनी' मेध-नीव्ठास मोर | अमोद्दे' करी हृत्यछीछा समोर | ,
तयासारिखे नाचती तोकः सोरे | खुणावूनि अन्योन्य कीं तो कसारे || ०

जसे दांभिक ध्यान-मुद्रा' घरीती | जना दातिती ज्ानहीं वोधनीती+ ।॥
तशी दाविती ते बकाभ्यास-मुद्राई | गडी हांसबीती कृपेच्या” समुद्राण॥ ! ६॥
बदे कृष्ण गोपाल्-बाढ्यंं जनांतें | बसूनी करूं: ये स्थव्ीं भोजनातें ॥
बर्नी बत्स सोडा चरायासि, पाणी। तयां पाजुनीयां, म्हणे चक्रपाणी ॥१२॥

बर कृष्णजी बोल्सी तूं जसा रे | तर्से वर्ततों छक्षितों तूज़ सारे ॥
असे बोलुनी सोडिती बासुरांतें | नमी होय आश्चर्य सर्बा सुरांतें ॥!३॥

ईं० ब०, संतोपतो नंद-कुमार साचा | बाढ्खांत तैशा परमा* रसाचा*॥
पंक्तीस दें छठाभ अजी* बनांत | बुद्दी जयांच्या जग-जीवनांत" ॥(४॥

मालिवी, निज-मुख कब्रणाही आड इृष्टी असेना |
रचुनि बसेबि ऐसी भोंवतती धाक-सेना ||
हरि-वदन पहाया सर्ब-दृष्टी मुकेल्या |
म्हणुन बहुत पंक्ती मंडल्ाकार केल्या ॥ १५ ॥|_
भु० प्र०. हरी कर्णिकेच्या स्थव्ठीं मध्य-भागीं |
मुढ्ें भोंदर्ती न्हस्व-दीर्घे!! विभागी" ॥
लहानांपुर्दें थोर अंमोज-पत्रे! |
अर्शी बैसवी्ीं मवाकतिपत्रें ॥ १६ ॥

१ मोएपक्षी नीलव॒र्ण मेघास व तोकपक्षीं मेघासारिख्या निव्या कृष्णास, ३ अत्याववदानें,

३ लद्टान सुलें, ४ ईश्वरचिंतन एकाप्र मनाने करीत बसल्यासारिखी निश्वक स्थिति.

५ उपदेश करण्याब्या रीतीवरून. ६ माशांर्नी आपणाजवछ नि:शंकपण यावें म्दृणून बगढा

' जसा (ध्यानस्थ मुनीप्रमाणें ) स्तमन्ध बसतो, तर्से वसणें, ७ कृष्णाठा- ४ शत्युत्कट

आनंदाचा:. ६ णहो. १० जगताला आधारभूत जो इृष्ण त्याचे ठार्यीं. ह्या ोकाचा

अन्दुय--भजी, . जयांच्या बुद्धि जगजीवनांत (अहेत ) तेशा वाढ्यंत (ही) नंदइमार

साया संतोपतो, ( म्दघून ) बनांत त्यांच्या पंक्तीस परमा रसाचा छाम दे. ११ झेंगगी

आणि उँच निराढीं करी, १२ कमव्यच्या पांड्छपा.. १३ (भवस्अर्क+आतपतश )
--घंसार द्वाच धूर्य त्याच्या संतापरपाछून रक्षणारा दाने. *

बामनपंडित १३३

झु० प्र०, असे कर्णिका अंबुजामार्जि जेवीं |
मुां मध्य-भार्गी बसे कृष्ण जेबी ॥
मुखी ग्रास स-प्रेम घाद्नि हार्ती ।
दहीं-भात दे, देव ठीछा पहाती ॥ १७ ॥
शा० बि०. वंशी' नाद-नटी' लिछा कटि-तर्टी' खोबोनि पोटी-पर्टी |
कक्षे वाम-ुर्टी/ स्त-्शुंग', निकदी, वेताटिही ग्रोमठी ॥
जेबी नोस्तटींः तर्त्तकबटों, श्रीदयामदेही उटो।
दाटी व्योम-घटी सुर, सुख-छुटी घेती जदी घूर्जटी"॥१८॥

चचे बेणुसुघेतील: कप
बचे -
श्रीकृष्ण बनांत बेणु बाजबीत असतां त्याचा अम्ृतासारखा गोड़ ध्वनि
ऐकून सर्व प्राणी मोहित झाछे, ही कथा टथ्या प्रकरणांत वर्णिली गाहे। म्दणून
हस *वेणुसुधा ! हैं नांव दिलें भाहे.
स्वागता, अंग वक्र अधरी धरि पांबा | गोप-बेष हारे तोचि जपावा॥
वाम॑बाहु वारे गाछ॒हि डाबा। तो ठसा स्व-हृदर्यात पडाबा॥ १॥
ड० जा०. येणु-ध्यनी तो सुर-गायकांनीं'” | त्यांच्या त्रिमानांतहि बायकांनी ॥
ग्राश्चर्य कानों पडतांचि केले । न तृत्र ज्यांचें मन हें मुकेडें ॥ २ ॥
स्वागता, मोहती अज-पश्च" मृग-गाई। आमुर्चे नवछ काय अगाई॥
स्तब्ध दोति लिखितें ज॒सि चित्रें | बेशुच्या ध्वनि-रसेंचि विचित्र || ३ |
उ० जा०. मातृ-स्त्नीचा रस आननांत | तो होय वेणु-ध्यनि काननांत ॥
गल्ठें मिलना पय वालुगंतें | आश्चर्य बादे गगमीं सुरांतें॥ ४ ॥
स्पागता, मलछबेप रचिडा अभिराम | अआवसप्रमुसतें वच्ययाम |
मोस्यत्र-सुकु्टी तरु-पत्रें । नेत्र सुंदर जसी शत-पत्र'* ॥ ५ ॥
॥ ( वेदूची केलेली ) मुरछी किया पांवा: २ नादानें नटनारी म्दसनें मंजछ नादाची,
है केयरेस, ४ निव्या सोवण्वाच्या ठिक्रा्ी, ५ दास्या काम्मेमध्ये, ६ आपसे बाजदिश्यायें
शिंग, ७ ययुनेच्या फांटी,. < आाझशास्या पोटत,. ६ हा शब्दाया अर्थ शंकर अप्ता

भाहे, परंतु यशेये द्वा शब्द तपस्यो दा धर्पोनें थोजिटा आाहे करते दिसते, ९० गंधगोनी,
९१ योजुछांतील पशु, ९१२ कमरे. पु

१३४ -'नवनीत

उ० जा०, सये! असा म्यां हरे देखिछा गे | तो प्रेमरंगीः मर्मि रेखिकारे गे॥॥
पाचारितों वेणुरवेंचि गाई | बाश्चर्य तेब्हां करितों अगाई ॥६॥
स्वागता, गो-धर्ती” बहु पुरढें न वजाव” | ठाव एकचि धरूनि थिजागें! ||
बाजबी म्हणुनि जो निज पांवा । कृष्ण तीचि हृदयांत जपावा ||७॥
उ० जा०., आ-पाद" माव्ठ प्रमु-क्ृष्णजीची । सुधा पिती पदू-पद* कृष्ण* जीची ॥
ग्रदाक्षिणा ते अबघे तिछा हो | करूनि ग्रुंजारब धेति छाहो॥ ८ ॥|
ब० ति०. मुंजारें भ्रमर गुंजति त्यांत देंवें।
वेणु-ध्वनी मिसच्ठिछा मृदु बाझुदेयें ॥|
आनपादकंठ चन-माठ अशी विराजे।
ले सेविती मधुप होउनि देव-राजे' | ९॥
ओ० प्र०. बनीं राजहंसीं पिकांनीं शुकानी । ध्वनी गोड तो आयकोनी सु-कार्नी'* ||
त्वरें येउनी सेवियेलें हरीतें | महा-पापही नाम ज्याचें हरीतें ] १० ॥
हुलवि ०. बदन छाबुनि ते सकछ क्षिती' | नयन झांकुनि अन्य न छक्षिती ॥
स्थिर-मनें करुनि स्थिर आसना । करिति ते खग कृष्ण-उपासना ॥ ११॥
अ> प्र०. जगजीबन रे श्रीहरी भाणि काव्ठा | करी तो जगी जीवनाच्या' सुक्काव्या ॥|
असे मेघही, या निमितें सखा हो*!| सुहृद्माव ऐसा नसे भाणिकां हो॥ ६ र॥
झणी उप्ण छागे सख्या केशवाततें | महणूनि त्वरें येउनी लेश-वर्ति! ॥
मुर्कुंदाबरी मेघ तो छत्न जाछा। करी स्वात्म-देहापण'५ श्री-मजाढा"4॥ १३॥
हु० बि०. हकुहक्ू धन ग्जेतसे नर्भीं | मुरल्हिनि चंढेल" म्हणीन माँ ॥
श्रवण-भक्ति-अतिक्रम** बर्जितो'' | कारित कीतैनही घन गर्जतो ॥ १४॥
भु० प्र०, यशीदे तुझा पुत्र वंश-स्वरॉनी | सुधा ओोछिंची वर्षतो या स्व-राती' ॥
तईं मोंचते मोहती देव-जाती | जयांचीं में उन्मनत्वास* जाती ॥ १५॥
4 हे सक्ति, ३ प्रेमरूप सगानी, ३२ तजबीर काढिली, ४ गार्यीच्या समुदायांनी, ५ जायें.
६ धांबून रहादें. ७ पायघोछ, < काझे भुंगे. ५ कृष्णाज्या गब्य्यांतीड माछ. १० देवभरष्ठ
३१) कान देकन,. ९४ भूमीकढे, १३ जगताव्या स्थितीछा कारण, १४ यांचण्याच्या,
पाण्याथ्या,. १५ होय.... १६ बाधच्याच्या झुब्कीच्या योगनें,. १७ भपलें मन व शरीर
पायें अर्पण; ( मवविधा भक्तीपैकों शेवट्या प्रकार, पृ० १६४ टीप पद्दा ). १८ जन्म-
रदित जो परमेश्वर त्याला, १९ ह्याचा * आपला ध्वनि * द्वा अष्याहत कतो, २० आपल्या
गर्नेगे मुरछीचा शब्द लोपविा तर नवविध भक्तीतील अ्रवणभक्तीयें. उल्लेघन द्वोईल
' झहषून ते टाक्ूण्याकरितां हृद्यू शब्द करितो, हवा भाव, २१ टाब्यतो, २३ पब्याच्या सुरार्गी-
|३ जापल्या चनांठ. २४ ज्या स्थितीत मनाचाही लय ट्वोतो भशा (उन्मनी) स्थितीय,

चामनपंडित .. श्श५

रुक्मिणी-पत्रिका-
रुक्मिणी ही विदर्भदेशाचा राजा भीष्मक याची कन्या होती. हिच्या बापानें
आपकछा मुल्गा रुक्‍्मी याच्या जाग्रहामुत्ठें तीस चेदि देशाचा राजा शिश्॒पाल
यास देऊं केले. परंतु रुक्मिणीची निष्ठा कृष्णाच्या ठिकाणी असल्यामुल्टें
तिनें त्याजकडे सुदेव नांवराच्या आह्मणास गुप्पणें पाठवून अमुक दिवशी येऊन
मजंठा घेऊन जाबें अशा आशयाचें त्याजबरोबर एक पत्र दिलें; त्यासंबंधी हूँ
भाख्यान भहे-
ब७ ति०. श्रोत्यांचिया श्रत्रण-ंध्रि रिघोनि चित्ती |
तूझे मुण त्रि-त्रिध ताप हरी हरीती ॥|
ऐकोनियां भुव्न-सुंदर या गुणांतें।
निर्जज चित्त हरे हैं तुजछा बरीतें॥ १॥

विया वय द्रत्रिण रूप इहीं करेनी।
हा आत्म-तुल्य पति हेंचि मनी धरोनी !॥
जे सर्व-लक्षण-त्रिचक्षण' सत्कुठीना।
ते कां इसिंह नवरी तुजछा बरीना॥ २ ॥

जे सर्व-लक्षण-विचक्षण आपि धीग।
तेही तुझे गुण असे जगदेक-्बीरा ||
ऐकीन कोण नबरी न बरीछ तूतें।
निर्टज यास्ततव्र झणी म्हणशीछठ मारते ॥ ३ ॥

देहापणा करुनि तूं पति म्याँ वरीछा ।
जाया करी हरि तुं नेडनि शीघ्र माछार ॥|
पिंहांगनीति मन नेइडठ अंबुजाक्षा |
ज॑बूक चंथ जार तूं करिशी उपेक्षा | ४ ॥
म्यां तूज निश्चिव मर्नें बरिें अनंता |
य्ेऊनियां कारें धरूनि करों स्ब-कांता [|
सिंहांगनेसि मज जंबुक अंब्रुजाक्षा |
नेईड चैथ जरे तूं काशी उपेक्षा॥५॥

ब राबे छक्तघानी संप्ठ, २ मठा. . ३ शिचुणऊ,

१३६ नवनीत

ब० ति०,.. आराधिछा,जरि गदाग्रज, म्यां अन्गण्मैं* ।
पूर्तेट-दत-नियमादिर. बहुत पुण्यें ||
येऊनियां करें घरीं मज चक्र-पाणी |
चैथादि* दुष्ट हरि है न धरूत पाणी ॥ ६ ॥
सर्वेश्वरापण-त्रिधी करनी. अ-गण्पें |
केछीं जरी असति की बहु-जन्म-एण्यें |
येऊनियां मज करी धारिं चक्रपाणी |
है नातकोत दमघोप-सुतादि' कोणी ॥ ७ ॥

ल्प्माचिया पहिलिया दिवसांत यावें ।
संगीं समग्र बढ यादवसैन्य घ्यां ॥
या चैथ-मागघ-बव्श॑बुधितें' मथर्तें |
मातें निशाचर-विधी" करनी हरावें ॥ ८ ॥
अंतःपुरांतुनि तुझें न वधूनि बंधू ।
न्यूत्रें कर्से म्हणसि तूं जरि सौख्य-र्सिधू ॥
याँचे कुब्ठीं हार असे कुल-देवि-यात्रा |
तेथूनि तूं मजसि ने शत्तपत्ननेत्राट ॥ ९॥
शवीदि सर्व तुझि इच्छिति पाय-घूल्ठी ।
तूझा प्रसाद नब्ह॒ता मज याच काब्ठी |
जन्मा शर्तांव मरणें स्मरणें भुकुंदा।
अंत्ी तुक््याच वरणें चरणारविंदा || १० ॥

१ गद म्हणन बंमुदेवाचा मुलगा होता तो भाहे कप्रज ( वडील भाऊ) ज्याया,
अत्ता कृष्ण, २ अंगणित, ३ ( पुर्त, इषट, दत्त, नियम, आदि ) पुर्त, ( लोकोपयोगाये, धर्मशाढ्ा,
वि्विरी पर्गरे बांधे ), इ् (यजन), दत्त (दान), व नियम इत्यादि पृण्यकर्मोनें, ४ चेदि-
देशाचा राजा शिशपाल बर्गेरे, ५ दमघोप हैं दिशुपालाच्या वापायें नाव... ६ शिघ्ुपाल वे
जरासंध ह्ांच्या सैन्यरूप समुद्रास, ७ राक्षसविधि.” ८ कमलनयना,

+या विवाह्ााचे भाठ अकार आद्दित :--- हे

«. (१) बआह्य-सालंकृत कन्यादान, (२) देव-यज्ञाच्या शेवर्टों ऋत्विजास सालेबत

कन्यादान., (३) आर्प-हीं दोपें (बर व बधु ) मिदन थर्माचरण करोत, अथा धुददीने

- कन्यादान, (४) श्राजापत्य-बराप्राघून गोमियुत (गाई व बैल) घेकन क्न्यादानः

(५) गांधरव॑-वर व वधू ह्ांच्या ऐक्मत्यानें होणारा, (६) आामुर-वराषापून पुल्कद्ध दब्य

पेऊन कन्यादान. . (७) राक्षस-कन्येकझीऊ छोकांस द्वाणमार कहन स्थांच्या इच्छेवित्द

तलिचें दरण, (८) पैशाच-कल्येक्डील छोक मिजके छम्ततां किया दार बगैरे विजन मत्त

झाले असतां तिचे दरण. १ & +

चामनपंडित १३७

मालिनी, हरि-चरण-सरोजी रुक्मिणीची शिराणी'।
विशद लिखित-रूपें बोढिछी जे पुराणीं ॥
मनुज-तनुज जैसा मू-तत्तीं चक्रपाणी |
जगदधघ हरि भाषा-रूप है व्यासबाणी | १ ॥
हु० वि०- असि विदर्भ-मही-पति-पुत्रिका |
लिहि हरी-प्रति संल्कृत पत्रिका |]
लिखित-भाव तिचा बख्रा मरने |
उकलिछा हृदयांतुनि बामनें ||
चेंचे भामाविलासांतील
एकदा नारद मुनीनें श्रीकृष्णास स्त्र्गतीझ पारिजातक बृक्षार्चे फूल आणून
दिलें, तें त्यानें रक्तिमणीला देकन टाकछें, अरे समजल्यात्रून कप्णाची
दुसरी बायको सत्यभामा ही अतिशय रागाबछी, तेव्हां तिची समजूत ऋृष्णानें
केडी | हैं या माख्यानांत बर्णिजें भाहे-
शिस०,.. ता सत्या* अंकी खग-गमन भक्तामस्तरू' |
तरू+ हातीं तो श्रीपति भत्र-नदी पार उतरू ॥
घरी लक्षी पक्षी' कर-ततट्-युग्गीं पादब्युगढा |
गव्यां रन ध्यावा हुम-गरुडन्‍्संयुक्त सगब्ठा || १ ॥
ब० ति०. कृष्णासि कृष्ण-पद-भक्ति-विशारदानें" |
जें स्त्र्ग-पुष्प दिभर्ले मुनिलमारदानें ॥
तें रक्षिमणी-प्रति दिखें त्रि-जगनियरेस |
जें द्वाका करे भरीनि सुन्ंधि बासें ॥ २ ॥
भु० प्र, असी गोष्टि दासी-जर्नी बायकांनी।
बिचारूनियां सांगतां* जाय कानीं॥
तई सत्यमामा मदहाक्रीोपष दावी।
बुझावी' हरी तेचि छीव्शा ददात्री॥
१ कोतुझ, आवड़, २ सत्यभामा कृष्णायी स्रो, ३ गहटावर बदून संचार करपारा,
४ भक्तांना कक्‍ल्पशक्षासारसा, ५पारिजातक, ६ गदश, द्वा घी, आपि 'रक्षी
दांचा पा. ७ हृष्णाच्या परायान्या मक्तीदिपयों प्रवीण, ८ छोडांन्या बायकांनी फूछ

फोटून आपिले अरे विद्ारल्यावस्न रविमणीण्या दासीनीं सांगितलें; तेम्या ठी गोट
सरयभामेच्या फानी गेज़ी.. ६ समजूत फरौ-

ड्श्८ !.. नचनीत

हु० बि०, गडबडा धरणीवारे छोतछते |
वदवती न कवीसहि छोछ ते |
रडत मूर्छित होय घर्डी घड़ी ।
पच्न* निश्चर्ठ!, नेत्र न ऊघडी ॥ ४ |]
अलक्* हार गन्यांतिल तोडिते |
कुरछ केश मुखावरि सोडिते ।॥
कस्युगें उर मस्तक ताडिति |
बसन आणिक कंचुकि फाडिते || ५॥
विद्ध०, महा-उष्ण-श्वार्से करानि बदते झुष्क अधरा |
घरा-पृष्ठी जोडा न शठ दुसरा या गिर्धरा ॥
घराया माझा हा कर कपादि फेंचा जनमछार |
मढा जो निंदूनी कुसुम तिस देऊनि स्मठा || ६ ॥
सख्या हो मेल्याही शबहि न शिवो हैं यदु-पती |
पती नानान्च्रोंचा पतितजनही ज्यास जपती ॥
नका येऊं देऊं सदारनें सवतीच््या प्रियकरा |
करातें छाबीना मज कपटि ऐसें त॒म्हि करा || ७ ॥|
मालिनी, रडत रडत मूर्छेमाजि इत्ती* बुडाल्या |
परम ब्रिकत्ठ मी. तूं या स्मृतीही उडाल्या ॥
उचछुनि सखियांहीं मंच्रकीं दिव्य सेजे |
निजबिलि मृत-तुल्या सत्यमभामा दिसे जे ॥ ८॥
स्वागता, ये अशांत सदनांत हरी तो।
जो भनादि भव-शोक हंरीतों ॥
किंकरी नमुनियां चरणतें |
सांगती सकछ आचरणांतें || ९ ॥
भु० प्र०. मणे शोक कां प्रात झा महा हा |
अशी कष्टछी कां झुमांगी अहाहा ॥
न वोछेचि कां आमुशी! आज राणी |
जिच्या बोल्ण्याचीच आम्द्या शियणी | १०॥॥

4 खास वैद होई. ३ केश, ३ जन्मास काल, ४ घंत:करणव्यापार. ५ आम्दापाशी,

वामनपंडित हु श्३९

शिख०,... जया श्री-वत्सांकप्रभु' करि निजजांक-त्थितां शिरार |
शिरा-नाडी-प्राण प्रगटति न छाबूनि उश्जिरा ॥
शिराणी शब्दांची पुरवि तारे डोछे न उघडी।
घडी जो मानाची विधडालि असे तोंबारे! घडी॥ ११ ॥
बजागी ते जागी स्व-मर्निं पारे डो़े न उघडी।
घडी एक क्रीधी मन बुडवि मानें अवबडी"॥
घडी' पूर्व-प्रेम-स्थितिस बसतां तीस बि-घ्डी' |
घडी ज््री-जातीची घडब्रिलि" असे ख्याति उघडी॥ १२॥
सख्या दुःखी तूझया मजसहित कीं काम उगलछे।
गले नेंत्रीं पाणी न निघति मुखी शब्द सगत्ठे ||
किती मी प्रार्थीतीं धहनि शिर भंकाचउपरी |
परी क्राधाची हे अधिकचि दिसे भद्भधुत परी ॥ १३ ॥
बदे भामा कोपें मतित्रिकक चाबूनि अधरा।
धरा-पृष्ठी नाहीं ठक तुजमसा अंबुज-धराट॥
धराबें या अंकी शिर अजि तिर्चे पक्षि-गमना |
मना बालें देणें कुसुम जिस तें कंस-दमना ॥ १४ ॥
बच ति०, जो नेत्र मोड़ुनि वदे ढकछनि मांडी।
भ्रू-मंडर्डी' श्रमण* अंगुलि-मंग'* मांडी ॥
तो कष्णजी करुनि हाल्य म्हणे बहाहा |
बेडे अन॑र्थ इतुक्यास्तत्र कां महा हा ॥ १५ ||
स्वागता, अर्पितां मुनिल्रें सुमनातें।
वाटलें प्रथम हेँचि मनातें ॥
की असा तरु पुररीत बसावा ।
त्योत्ही स्व-सदर्नीच बसावा॥ १६॥
॥ ज्याल्या उरःस्थठावर भूयूज्या छातेद्ी श्रीवत्स नांवाची खूध आहे असा प्रभु
न आ २ भापल्या मांडीवर ठेवटेलें, १ मस्तकास. ४ जो मानायी पडी बिपटली असे,
सोंबरी पद्धि (पटफाभर ) ढोछे न उपडी असा अन्‍्यय, ५ हुपंह, दें होपायें विशेषय-
६ अन्दय-पू्प्रेमश्षियलिस पढ़ी घसतां (ती सत्यमामा ) तीस (घर्ीस ) विषटी (मोडी ).

७ छीजातीदी मुपडी ( चांगली ) घटी पडविती (भर्ती ) ज्थाति भसे--अथा अन्य, ८ द्वातांत
कमल परदान्या इृष्णा, $ निवपा किरविशें, १० छोटे मोदमें,

.. 8० हे नवमीत

ब०ति०. तत्रापि जे प्रिय बह स्वन्वधूचि माजी |
तो स्थापर्णे तरु तिच्या सदनाचिमाजी ||
ते तूं प्रिया तुजचि देइन त्या इुमातें |
हैं बाठकें प्रथम भाण तुझीच भातिं॥ १७॥
स्वागत, फूछ देडाने तिछा उतराई | होईं मी, समज है चतुराई |)
देतसें तरुचि तो तु॒जछा गे । खेद हा न करणें तुज छागे ॥ १८ ॥

अ०अर०. तु्ते वृक्ष देणेंचि याढ्ार्गि आधी)
फुर्लें नाशिछा जो तिला* होय आधी ||
न जाणोनि केले तुबां कष्ट भारी |
समाधान ऐसे करी कैटमारी'॥ १९ ॥

बेंचे, रुक्मिणीविछासांतील-
एके समयी रुक्मिणीस मी कृष्णाची अत्यंत प्रियकर मगाहें असा गर्व झा
होता. तो तिचा गर्च रूप्णानें हरण केछा ही कथा या जाछत्यानात थाहे-
मालिनी... कराने नमन देत्रा रुक्मिणी-सायकातें |
निज-पद हरि दे जो कीर्तिच्या गायकातें ॥
स्मरत्त पद तयाचें त्याचिया छोक-लीढा |
कथिन हारिति गातां वर्णितां ज्या कछीछा* ॥ १ ॥
ब्‌० ति०.... चिछछक्तिडा! सतत चिन्मय'* जेंबिं योग |
श्री-हक्मिणीस न की हरिसी वियोग ॥|
मी थास्तव प्रियतमा परमा रमा ते।
मानी गहंकृति शित्रे असि मार-मातें” | २ ॥
मालिनी... म्हणउनि खिजबीतों रुक्षमिणीतें हरी तो |
परम करुण तीच्या मीपणाठा हरीतो ॥
कथिन चरित तें जे बार्गिि श्री-अुकानें |
मारने धरने पहावें सजल्नीं हैं सुन्‍्कानें॥ २ ॥
उ० णा०. श्री-रक्मिणीची बहु गोड वाणी ) अंथात्त तेधें न करीन वाणी:
की* कृप्ण जे दाब्द अ-गाध बाचे | वंदेठ ते वर्णिन माधवाचे ॥ ४.॥|

४ अपषर्मप्रवृत्तीता, . ५ भायेटा,
६ भागि,

9 रुक्सिणीला,. ३ केटम देत्य मारणारा,. ३ सुक्ति, के गा
€ शानस्वस्प-ब्रह्म (त्याशी ) ७ मदनाची आई रस्मिणी दिला... ४ कमताई.

चामनपंडित १४१

उ० जा०. हा प्रेम-संवाद सुखी सुजाणा' | करीतसे, नामहि* तेंचि जाणा ॥
जाता शुकाचार्य परीक्षितीतें। सांगे कथा धन्य करी क्षितीतें ॥०॥
भु० अ्र०, पछंगावरी रुक्मिणीच्या सु-सेजे | बसे कृष्ण, ते त्यास सेवीतसे जे ॥
उभी सुंदरी ढाछिते चामरातें | मनीं जे शिवरे मौपणा-पामरातें' ||
बु० बि०. कर मुद्यायव्यांसह चाह्तां | चब्रर माधत्रजीवर ढाल्तां ॥
ध्यनि उठे चरणीं मृदु भूषणी। हृदय छम्म जिचें यदु-मुषणी' ॥ण॥
चहुंकडूनिदि आनन झोमलें | पदक खाढनि शोमतसे भर्ठें ॥
श्रवर्णिचे नग शोभति दोकड़े | वढ़नि चांचर* केशहि वांकुडे |८॥
गठ्ठसरी दुसरी न धरी गढ्ां। प्रति-भरत्री" न पत्ती हसििगव्ठा ॥|
अवतेरे अब्ती्ण जयीं पती | स्व-अनुरूप परस्पर दंपती ॥९%॥
कासिे असीस अहँ-मति वाटते | नरक-जन्म-मृ्तीसहि बाद ते ॥
म्हणउनी खिजवूनि तितें हरी | निपुण कृष्ण अहेकृति ते हरी ॥१०॥
शिख०, वराबे ते राजे निजसम तुबां राज-्तनये।
नये आम्हां ऐसा कचिद॒पि* बरू: वो सु-विनये" ||
दिखें धापें भरत्िं ध्यज्जञुनि बसे ते क्षिति-पती |
पती केढा ज्याचे कुल-पति*” समुद्रांत छपती ॥ ११ ॥
स्वागता, धाढिती न्रृपति येउनि घाले | यानिमित्त जल्धीत निवधाले ॥
शत्रु ज्यास हप दानव, रीती | ऐशियास नवन्या ने बरीती ॥१२॥
हु० वि०, त्यजिय्ें*१ अजिहि स्व-ह॒पासना'* | करिछ त्याचिहि कोण उपासना ॥
प्रगठ गोशिहि है जानें हो जसी | कछत तूं ठकठीस बहा कसी ॥६११॥
ब्‌० ति०, ऐश्वर्ययंत वय भाकृति ही समान |
स्वरार्थीथ'* होतिल परस्पर) त्यांत मान ॥|
मेत्री विवाह ने घड़े अधमोत्तमांते |
तूं भावठलीस' हृफ्नंदिनि काय मांतें ॥ १४ ॥

१ सुज़स, २छ्या प्रकरणाने नांबही 'प्रेमसगाद "देय समझा, ३ अईपणा ह्या
नीचाते, ४ अंगव्या द्‌ बांगव्या ह्यांसद, ५ रृष्णाज्या ठिद्यार्गी, ६ बंचछ, ७ प्रत्येक जन्मों
< कर्षीद्वी, ६ सुशीके, १० जरासंधाय्या भयानें इख्यानें समुद्रांत द्वारका नगरी बंधन सींत
आपसे सर्व भाप्त व $४ पेऊन तो राषिता भश्ठी कपा भाहद, तीस हक्षत हैं रिटव्टिल क्षाहे,

$ करती भाल णाहे. १२ यवातिराजाब्या खाहनें यदुबंधास राज्याधिकार नब्दता, ह्वास
उेयून हैं म्दटले आह, १३ एकमेरोच्या द्वितास कारण, १४ भोटिपदामें वश शाहीय,

श्र नवनीत

व० ति०. येथें सु-जाणपण जाण तुझे बुडालें।
की दीर्घ-दाष्टिपण तें भबधें उडालें ॥
ज्याछा न लेश* गुण तो पति काय केला |
ज्याकारणें जन अ-किंचन* तो भुकेला ॥ १५ ||

भालिनी, गटन करित मिक्षा मक्षणें ज्या समाजीं |

गगन बसन*, वारा सूत्रही त्यास मार्जी'॥

अ-गुणपण” जयाचें ऐसिया स्वादु छागे।|

तुज नृपति-सुते तो कायसा दादुढा गे ॥ १६ ॥
उ० जा०. गआातां तरी क्षत्रिय तूं मठा गे | वरीं जयाचा तुज छोभ छागे ॥

जैणें तुछा साधति ठोक दोनी | आम्हीं शथा काय बहू बदोनी ॥१७॥ ,

ब० ति०, झाली अर्से परिसतांचि भनाथन्याणी*॥

ठावी नसे जिस कर्घी असि नाथ-वाणी ॥

त्रैछोक्य-नाथ पत्ति हा प्रिय आपणा्ते | ;

त्यागात्रया तिस गमे करितो पणातें ॥ १८॥

दाद्टनि कंण्ठ पडछी बदनास” मुद्रा" |

शोकें भरे जल जसे भररिंतें समुद्रा ॥

चेऊनि चामर चुडासह मुद्रिकांही |

भूईं पड़े उरि* चनुरे तनुमाजि कांहीं। १९ ॥
मु० प्र०.. पडे केछ जैसी महा-चंडनचबातें | झ्से देखतां ये कृपा माधवांतें ||

उडी शीघ्र टाकी पढंगा-यरूनी | धरी उत्तरीयांवरा' सांबरूनि || २० |

मालिनी, मजब्रिण न मुखाचा तूज तो हेतु कांही |

समजत तुझिया या पाहतों कीतुकांही ॥

निज-बचन विनोंदें बोडिों तूजछा गे।

न कछत गति याची** खेद हा तूज ठागे || ९१ ॥

१ ऐश्वर्यादि; पक्षी सत्त्वरजल्तम हे तीन... २ भिकारी; पश्ची विरक्त, ३ भाकाश्ष देंत
४ फमरेला, ५ गुणद्वीनता (मू्पणा; पक्षी सत्वादि ग्रुणांचा अमाष )
६ दीनासारिसी, ७ थोठवेनासे झाऊें. ८वादी, ९ पांघरछेल्या बस्याठा, १० शा

सचनाचा रोंख.

बामनपंडित १४३

मालिनी. नयन-शर धनुप्यें मोंवयाच्या प्रतापें' |
श्रवणवरिहि._ येती तांबडे कोप-तापें ||
अधर थरथरीती रक्त-बर्ण स्वभाव |
असिस तुज पहवें बोछलों याचि भाँवें !। २२ ||

जरि निपट' दरिद्री जो न छाहेचि कांजी |
तरि अमृत मिव्ठाल्या त्यात सोडील कां जी ॥
तसि बहुत उणी मी छम्य झाठास मारते ।
म्हणउनि वरिलें म्यां तूज़ सर्वोत्तमातें || २३ ||
उ० जा०.. राज्यादिकें ठाकुनि निर्विकारीर |
ल्वदर्थ होतात असे भिकारी ॥
राज्यांत दुःखें, सुख तूजमाजी।
म्हणून तूं छाब्य तया समाजीं || २४ ॥|
भु० प्र०... सुधा मानुनीयाँ पिती एक कांजी।
सुधा-पान-कर्ता शिवे त्यास कां जी |
तसी टाकुनी भी तुला मंगल्लाढा |
जपांछा तय्या का भज्ों बींगव्यांछठा || २५ ॥

देंचे, लीपामुद्रासंवादांतील-
राबणाला मारल्यानंतर टंकेट्न सम सीतेटा घेऊन भयीश्येकडे चाउढा असर्ता
बार्टेत अगस्त्य ऋषीच्या आश्रमांत उतरठा. तेथें अगस्त्थ ऋषी्यची धायकी
छोपामुद्रा व सीता यांजमध्यें झाडेला सेतुवेधात्रिपयोचा संवाद या आज्यानांत
वार्णेछा गाहे.
शालिनी... बंदूनि श्रीराम संसास्नताक्षी" )
ज्याचे अंकों जानकी सारसाक्षी ॥
छोपामुद्रेशी तिशी झन्द-माठा' |
झाल्या अप त्याचि सर्वोच्तमाठा ॥ १ ॥
१ ऐ्ोपतापें तॉगदे नयनशर ( बद्ाक्षस्प बाण ) भवि्याच्या पनुष्ये प्रतायं श्रवशभरिद्ि
( फर्मेपयेत ) येती कसा भन्‍वय म्दृ० जी रागानें छाल शाहेहे दोडे शिदया यदयून आका
'फिरवीत भादहे अशीस, २ णत्येत,. ३ कामझोभादिविद्यररद्दित,. ४ कल्यागस्वस्थाला,
५ भाषण भत्िप्त राटून प्राष्यांची सदसत्कर्म पाइणारा, ६ झब्दफ्ंपराह्य माला,

१४७8

ब॒० त्ि०.

उ० जा०,

भु० प्र०.

ब० ति०.

उ० जा०.

स्वागता.

3० जा०.

मालिनी,

सवनीत हु

मारूनि रावण विदेह-सुता-श्रमार्ति' |

नासानि, ये कछ्श-संमव-आश्रमातेंर ||

तोर सिंधु बिंदु करि हा मानें गर्व वाहे |

त्याची वधू, विदितसे मति राबबा हे )| २ ॥) 5
न तीपुढें सेतु-कथा वदाबी | म्हणोनि सीतेप्रति भाव दावी ॥
वोल्येनिदी सांवरिजे स्व-वाचा | हा शब्द तो सूचवि छावबाचा! [१
विचारी मनी सर्व-संसास्साक्षी | जरी बारिडी जानकी सारतसाक्षी ||
सदा सेतु-लीला-निदिध्यास' तीतें | बदेठ स्व-बाचे ऋषीचें सतीत्ते |॥४

सर्वा कथा कर्थि अगस्तिवधूसि सीते।

क्षारन्दि-सेतु-रचना" न कर्थी सतीतें ॥

की चूल जो जछधिची कारे त्या भुनीची |

कांता बदेऊ तब बलछ॒भ-कीर्ति नीचीट॥| ५ ॥
प्रमाण भाज्ञा म्हणबूमि रामा | वंदूनि जातां मुनित्र्य-धामा ॥| '
पुसे* तिछा क्षेम तया प्रसंगीं | संबाद'" हा" राघव-विप्रसंगी ॥६|
राम तो स्त्र-रत*' नित्य बिरक्त | हा नसेल तुजर्शी भनुरक्त ॥
की असेल सुख तें वद साते | सांग गोशिहि सुख-प्रदसी'* ते ॥ ७)
काय बोढत असे अभिराम | श्रांत तूज अबलोकुनि राम || ।
सांग आणिकहि बल्ल॒भ-वार्ता ] ज्या कथा करिति सौख्य भवार्ता' ॥6[
बिरक्त बाई खु-राज साचा । भीक्ता नब्हे राजस-तामसांचा'* ॥
न या बहू कल्प-तरूपमा'* ते | दे सोहत्ठे कल्पित-खूप'* मातें ॥ ९ ॥

जि बहु रवि-तत्ता साउछो गोड वादे ।

तसि वानें पति-छाडे मानितें कोड वाटे!” ॥

घरिंहुनि'* मज थाई सोहछे काननाचे |

स-जल-जछद-संगें'* मोर वी का न नाचे ॥ १० ॥

१ जनकायी मुऊगी सीता तिच्या दुःखातें. २ भगस्तिऋषीच्या पविश्र स्थानाते,
३ अगस्तिकषि, ४ हवा शब्द हें बादय, म्द्रणजे “वोलोनिदी स्ववाया सांवरिने " हैं वाकव,

५ सुघीचा.

६ मोठा घ्यास, ७ क्षारसमुद्रावर सेठु बाधणें, ८ मुच्छ.. ९ हाया बने

लोपामुद्रा, १० राम ये अगस्ति हे एकीकड़े अप्तां लोपामुद्दा व सीता हांचा दवा. पुद्ील संवार

झाला,

१ भापल्या स्वस्पी रममाण. १२ सुखप्रद अशी, १३ संसार-दुखखानें पीदलेल्यास,

१४ राजस व तामस हा विपयांचा,. १० कल्पतसूदी उपमा. १६ जे जे मनति थागावे हैं

१७ मार्गीत,

१८.घरांतल्यपिक्षां, ९ पाष्यानें मरलेल्या मेघाच्या संगतीनें.

चामनपंडित श्छ्५

शिखरिणी. पथी मांगे मार्गें परम अनुरागें रघुपती [

मालिनी,

भु० प्र०.

घर ति०,

स्वागता,

माल्निी,

उभा राहे पाहे गुणहि मुनि हे हेचि जपती |॥
कृपापांगें' अंगें निवधि कारि संसार-पिंवसा )
घर माता, भ्राता शाशिच सत्ता होय दिवसा।। ११ ।॥
रघुपतिसह शय्या भूमि है माय वाटे।
मृदु॒ सु-पथिहुनीही मानितें पाय-बाटे |
खब्जुर द्िन-मणीही' होय एणांक भाऊ' ।
न ककछुत जन ऐसे छेश निःशेष भाऊ! ॥ १३ ||
तिघें पावर्ों अत्रिच्या आश्रमातें |
तयाची वधू ते हरी वो श्रमातें |
तयीं हार हे गंध लावूनि घाली।
स्व-भातिथ्य-कीशल्य दाबूं निवाठी || १३ |
ये देखता वहु कृपा मज दत्त-माति' |
पूजूनि ये रिति बदे सति उत्तमाते ||
बेणी फणी कारेठ वो तुज कोण बाट़े |
बाईट हैं मज म्हणे मुलि फार बाठे ॥ १४ ॥
म्छठानता कार्घि न यो सुमनातें |
छेश केश न करोत मनांतें॥
गंध आार्दश्चि असी अनसूया |
दे असा बर न जीत असूया॥ १५ ॥
कर्ता न दुखों दे फीड वो जेब पाणी” |
बनि घरि मन माझें ये सती चाप-पाणीट ॥
कनक-मुग' म्हणें, तों पाठिसी राम छामगे |
दश-मुख हरि एऐशामरानि!” मेछा मछा गे ॥ १६ ॥

न आल 3-3 अल नकल लिन मत आल मम जल + लता जी हम वन जल अपन ज करन
॥ हृपाइटाक्षाने, २ संसाराची दौस, ३ दिवसा सविता भाता द्ाशिय होय:-म्दणजे
रामाच्या ग्रोवर धस्ल्यानें सूरंद्दी चेद्रामारसा थैंड घाडठा, ४ सूर्य द्वा सासरा असून माऊ
जो चेद्र ह्यासारसा वाटठा, ५ भक्नी माप्ती स्थिति न समजघारे लोक मा सारे ल्लेभय
होताव धर्में ( सुशाल ) मानोत कसा छार्थ. ६ दत्तात्रैयानी आई धनमया तिठा,
७ द्वात. < धतुत्य धारण करघारा राम. ६ सोन्‍्याचा इरिय, १० इतस्यांत,
285 ७ 67..0

१७६

नवनीत

मु० प्र०. मृग प्राण सोडी तयीं दीनवाणी।

स्वागता:

मालिनी,

स्वागता,

भरे छक्ष्मणा धांव ऐशी सु-बराणी |
बदे; तों मछा राम-ब्राणीच वादे |
म्हणोनी बे छाब्रिलें' त्यास वादे || १७ ॥

न जातां,/तया बोढिलें दुष्ट वाचा |

भरें घात तूं इच्छिसी राघबाचा ||

तुला प्राप्त होणार कां देवरा मी |

घरीसी असा कां म्हणें भाव रामी |) १८ ))

अशा शब्दन-्वार्णी सुमित्रात्मजाल' |

बदो विंधितां तो मृत-प्राय जाछा |]

रंडे जाय तो राघत्रा छोक-पाठा ।

करूं काय मारता म्हणे मी कपाता || १९ ॥
जाय तो रडत दाठत कंठ | प्रात होय मजछा दश-कंठ ॥
पश्चिनी उपडुनी गज हस्ती | ने तता उचलुनी मज हस्तीं || २०॥

अपि सकल मनर्था मूक माशीच बाणी |

धरुनि मज पढ्ठे तें होय मी दीनवाणी ||

बहुत मज-निमिर्त्ते राघवें शोक केटा |

करुण महणुनि, न स्री-काम कार्मी मुकेडा || ११ ॥

« मज-निमित्त करी गडि वानरां | छुछभ जो न सुर्रो अथवा नर्रा ||

घरि मदर्थ असा व्यवसाय कीं | दश-मुखा बधि* राघव सायकी ॥२३॥
करें घरी कमछा कमला-प्ती | मथुनि सिंधु असाचि मा पत्ती [
जलपि-मध्य-पुरीत* तिचा धणी* । वधुनि दे मज आत्म-सुर्खे धणी॥२३॥
जे जव्णांत घुडणार तीत्र ते | थोर पर्वत अबी पतित्रते ||

सागरीं तरति सेतु-बाट ते । है अन्तर्क्य करणीच वाटते ॥१४॥

9 शार्चे कर्म रक्ष्मणास (अध्याहत ). २ सुमित्रेचा सुठगा हक्ष्मण त्याठा, ३ सी

काम मद० स्रीलंपट, दिया विपग्रासक्त असल्यामुद्े त्यानें श्लोक केला अरे नाहीं, हर
त्या्े अतःकरण शत्यंत दयादं द्ोतें मदपूत मज अपलेवर मयेदर अत्ंग गुदरसेला पाहुन त्यान
धो केला, ४ मारिता झाला, ५ समुद्रामध्ये अस्नगाच्या परत (लेफेत ). $ रावण:

चामनपंडिंत के १४७

हु० वि०. परततां जब्ठधीवारि पाहतें | तरति पर्वत, विस्मित राहतें |
जलू-तल्ाबरि हा धरणी सये | करे, नसे तुछूणा करणास ये' ॥२५॥

भु० १०. समुद्रावरी सैन्य ये पायन्‍्वाटे | मनीं हैं सदा जीस आश्चर्य बाटे |
कशी सेतुची गोष्ट तीच्ष्या सुचाचे | न ये, बीसेरे वो ते रावबाचे |२६॥
शरीरीं मरे वर्णितां राम-बारें | उठाणें मनाचचीं तयीं दुर्निवारें ||
पतीची यशें जे निरोपीत जाते । वें गोष्टि हेंही विदेहात्मजा ते ॥२७॥
ब्िंदेहात्मजा पावछी बिस्‍्मृतीतें | म्हणे बांधिछा सेतु जो त्या सतीतें ||
जसे हास्य ये), स्वामिच्या मारतीतें) | स्मरे, तो स्फरे हा चमत्कार तौतें॥२ ८॥
च्‌० ति०, क्षाराव्धिसेतु झणि सांगसि तीस संते |
जीचा पती जलू-थि चूत्ठ करी तसी ते ॥
शब्दांत या रघुपतीच खुणेस दावी।
कीं क्षार मूत्र अशि गीष्ट पुन्हा बदाबी॥ २४, |
शिख०, म्हणे छोपामुद्रा चुठभारे समुद्रा करे पती।
तया या आयासेकरुनि उतरे का रघुपती ||
द्विजाच्या हो मून्ना शिवति अ्पत्रित्रा न कपि ते |
म्हण सीता नाहीं तरि स-गिर्री-सत्ताव्धिहि' पिते || ३० ॥

बचे, | 2.06
, वामनचरित्रांतील-
बत्ठीनें इंद्रपद हरण केल्यानंतर तें पुन्हा इंद्राल यांत्रें म्हणून, ब्िण्णूमें बामनाचा

अवतार घेऊन बल्ठी यज्ञ करीत होता तेथें येऊन त्यापाशी आपत्या पायढानें
तीन पा जमीन मागितलो. बच्दीनें थे म्हटल्यावर बामनानें विश्वव्यापफ्र रूप
धरून दोन पावर्डांत भूछोक य स्वर्गठोक व्यापिले, आणि पूर्वीच्चा बचनाप्रमाणें
ते। बढ्लीपाशी आणख्खी पाऊठभर जमीन मागूं छागछा, तेब्दां बच्ठीनें आपके
याडर्णें सत्य करण्पासादी आपत्या मस्तकावर तिसेरं प्रऊठ ठेबावयास्र सांमितर्ऐं,
मग थामनानें त्याच्या मस्तकावर पाय देऊन स्यास पाता घातलें, अशी कथा
था आउ्यानांत गहि-

% हा. ३ धातें ( होपामुद्ेंडा).. ३ यादीतें. ४ पर्वेतांसहदर्तमान सात समुद-

१४८ * नकनीत

शा० बि०. इंद्ाचें पद देत्यराज वल्ठि तो बिप्र-प्रसादेंश हरी |
तेब्हां कश्यप-मंदिरी अदितिच्या दिव्य-ततें श्रीहरी ॥
झाद्य बामन, मुंजि तेचि समयी होतांच मिक्षा-छठ्ें |
सर्वस्त्र त्रि-पदें* हरी, समर मना त्याची पे कोमल || ! ॥

भु० प्र०.. बरी याग तो नर्मदेच्या तटाकीं | करी, आाहुती शुक्र भ्मीत दार्की ||
अकस्मात तों देखिलें वामनाला | मुखाचा गमे पूर्ण ठेवा मनाठा ॥२॥
हु० वि०. करें कमंडछु दंड मृगाजिन | त्रिन्‍्जग-माप करी बठु वामन ॥
सकल-जेद-विशारद चांगछा | कटि-तटीं अतिसुंदर मेखढा ॥२॥
शा०वि०. तूं गा कोण? अनपूर्व'; कोठ वससी? हैं ब्रिश्व* जी तत्तता;
पाछी कोण तुर्ते! अनाथ आजि मी त्राता न माता पिता ॥
धातरें काय तुतें! त्रि-पाद धरणी माश्या परदें; फार थें।।
नेघें। वामन बोढिका बछ्लिस कीं तृमी त्रिलोकी' खसि ।|१॥
च० ति०. पू्जी चब्ठी मगर म्हणे बहु वामनातें |
कीं माग जें तब अमीष्ट ममे मनातें॥
देणार गा इतर" भी मज काम नाहीं।
तूं माग जे पुरवितों तब कामना ही।॥ ५॥
भु० प्र०. म्हणे धन्य राया स्व-बंशानुसारें | प्रभू बोलसी तूं तुझा बोल सारे" )|
रणीं आणि दानीं तुझीया कुर्व्ठी रे | न दे पाठि फीणीच राया बढ्ठी रे ॥६॥
इं० व०. राया मरा एक असे अपेक्षा | त्यावेगढ्ी सर्त जनीं उपेक्षा ॥
मोजानि माश्या त्रि-पदेंचि मार्ते | दे भूमि विप्र-प्रयत्तमातें'” ||»)

१ दँत्याये कुलगु6 जे भू त्यांच्या भ्रसादानें-इंद्राया पराभव करण्याइरितों भूयू्ती
बदोच्या द्वातून विश्जितु नांवाचा यज्ञ करविला ; तेज्दां अर्मीतून दिव्यरथ ये भनुष्ियवाण बारे
मुद्धोपयोगी सामग्री उत्पन्न झाली. ती मिताल्यावर बढीनें अरिक्य रथांत यपून छ्लावर
सवारी केली, आाणि त्याचा पराजय परुन छंरपद पेतलें ; भशी कया शाह ( भागरत, सके <
अ० १५). २ तीन पावलांनी, ३ कपूर" अन्ादि, पक्षी ; विलक्षण ) नौसा, ४ विरूब्या-
पक. पक्षी ; जगांत कोर्ठे तरी रादणारा, ५ ज्याहुन कोणी समर्थ नाही, पी; ज्यामें रक्षय '
करणारा कोणी नाद्दी, ६ तीन पावलार्नी तिन्‍्ही छोऊ व्यापठ म्हणने अधिक कांदीय
उरणार नादीं, अय्ता आशय, ७ हैं कामायें विधेषण.. ८ भाषन्या कुब्यछा शोमेल बता
रीतीनें, ६ सामे, १० ग्रा्मांमष्यें अतिश्रेष्ठ जो भीत्या मठा-

5० वि ०५

रथोद्धता,

चामनपंडित १४९
बढ म्दणे अति सादर वामना | बहुत वाठाते गा बरब्रा सना ||
मज बच्चा मुबन-त्रय-पाठ्का | बहुन मागासि का द्विजन्वाबुका ॥ ८ ॥

शब्द मी धरिन मस्तकावरी । ब्राह्मणा अधिक मृमिका' बरीं' ॥
बाठसी बहुत नेठका मना।जे असेल बंद नीट कामना॥ ९॥

हु बि०, द्विजनसुता तुझिया वचनामृतें | मज गभे उठतीछ झर्वें मृततें ||

रथो०.

डु० वि ०५

उण्जा०,

दभु० वि था

भु० प१्र०.

निपुण दीससि निर्मठ आरसा | परि न मागसि अर्थचि फारसा ॥ १०॥
हरे म्हणें मजछा इंतु्के पुरे | त्रि-मुत्रनात्मक होउनियाँ उरे॥
ब्रि-पदमात्रचि कार्य असे वर । अधिक इच्छिति छोक न ते बरे ॥ ११॥
शब्द-भाव बल्ठिाहि नाकल्छे | शुक्र सन्रिध तयासि तो कब्ठे ॥

तो वदे भुज सभे उभारुनी | ध्या बब्गीप्रतिच हाक मारुनी ॥ १२॥
अदितिच्या उदरी ह॒रि जन्मला । म्हणुनि ये समर्यी कछलें मा ॥

ब्रिभव राज्य समस्त हरीछ रे | यशहि होइल त्रिस्तृत अस्त रे ॥ १३॥
म्हणुनि सांगतसे तुज मी अगा | बस तुं मौनपर्णें अथवा उगा। ॥
म्हणासि देइन यात्ररिही जरी | रिघासि दादुनि पातक-पंजरी ॥ १४॥
संकल्प जो तूं करेशील वापा । न देबंबे जाशिछ सद्य पापा) ॥
पद-द्यीं विश्व नुरेचि जेच्हां | जावे तुत्रां की नरकासि तेब्दां ॥ १५॥
करूनि संकल्प न दे द्विजा तो | प्राणी स्त्र-पार्पे नरकासि जातो ॥
आधीच नेदीं म्हणतां भला हो | घेसी झणी बैखरिमात्र ' छाहो || १६॥
जरे विचारानि गोंविसि बेखरी | तर्व होइछ जाण अगा खरी ||
म्हणुनि शुक्र भजी बहु वेडतो । पार तयीं बदछा बढ्रि बोढ" तो ॥१७॥
विचारूनि* आचार्य-बाचा* निदानीं । बर्व्य तो धरी बुद्धि सर्वस्व-दानी ॥
म्दणे बोखतां ज़ी जरी सत्य वाणी | द्विजां के्त्रि वाचा वदों दैन्‍्यथाणी ॥॥१ ८॥

लटकन > लिखा जज पर आजम वजह वन कियजी इक रबर नल न कम सके हि
६ जास्‍्त भूमि माग. ३ तीन पाले जागा दिली अमर्ता ही अैलोक्याइनही जास्त होईल,

भ््सा

३ नादोंगें, ४ दे दोन्द्री बम्द एकच अर्थाये आदेद-अशों यामनाज्या कवितेत पुप्कछ दुसरों

उत्तानार्थ व्‌ दीन पाव्े मावण्याटा प्रैलोस्थ॒द्दी पुरणार नाहीं, असा गर्मितार्.

उदाहरण जाहेद, ५ “पापा जाशोल ! म्दृ० नुला पाप छागेल, ६ नाही तर मी देतों गे

म्दणप्यावा मात्र छाम पैन्नीठ, वस्तुतः तुस्यातें म्ट्कयथ्मा्शे छरवगार नाहों, हा भाव,
हर चि

७ भाषण, हें बदला! दावे कर्म, ८ वियार फसन, ९ दैत्यगुद धुत त्याची बानी.

२५०
मालिनी,

ईं० ब०.

ब० ति०.

उ० जा*.

ब्‌० ति०-

उ०्जा०,

नवनीत

निगम-विधि-विधानें' मांडनी हे प्सारे:)
यजुनि विविधयागी बंदिती ज्यासि सरे ||
बर-द हरिच तो हा बिग्र कोण्हीच हो जी |
कितितरि मज मागो भूमि देतों महो जी || (९ || *
सर्ब-स्त्र-दानी बात्ठि सिद्ध झालछा | पज्यासनों वैसवि त्या द्विजाढा ॥ '
प्रक्षारि त्या श्री-पद-पंकजांतें' | ध्याती रमा-अब्ज-भव्रादि * ज्यातें ॥२'
आछी समीप यजमानिन पह्शाणी |
पाहे हरीस जिचि हो न पुंरे शिरणी |॥
भोती करें कमक-पात्र घरूनि बारी |
सर्ब-स्त्र दे पति तयास न जे नियारी [२१ ॥
करूनि संकल्प कर्सत पाणी । पा महणे पूछुनि चक्रपाणी ॥
निश्ने न झारीतुनि नीर-ब्रिंदु | म्छानत्व पावे बच्ठिचा मु्खेंद || २९
कीं झुक झारीत रिघोनि गोढा | करूनि अंगें अजि होय बोब्य ||
फोडी हरी घाढ्नि दर्भ डोछ्ा | दिसे जना विप्र-कुमार मो ॥ १३
ऐशा र्ती पूजानि दानवारी” | घाली करी तें मग दान-चारी' ||
महणे स्त-पादी आने भूमि मोजी | जे आर्पैठी; त्याचि पदा नमी"जी॥२४
संकल्प-युक्त पडतां स्त्र-करांत पाणी ।
बांढे त्वरेकेरति वामन चक्रपाणी ॥
पाताक्ि पाद-तत्ठ, मस्तक सत्य-लोकी ।
कर्णी दिशा, दिन-मणी नयनावठोकी ॥ २५ |॥
एका पर्दे भूमि मरीनि थोंडी | दुज्या पर्दे भंड-कठाह फोडी |
दे तीसरा पाद ग्हणे बत्ीछ | म्हणोनि पाशीं दृढ आकंब्देछा ॥ २६ !
याकारणें प्रार्युनियां हरीची | करी स्खुती प्रेम-रसें त्रिरिची' ॥|
प्रल्दाद आजा वाड्धि भू-पततीचा | जाला महा-भक्त रमा-पतीचा ॥ २७ |!
महणे तु हे दिधरली त्रि-लोकी | नेठी तुवां प्रूर्ण-कपावछोकी ||
कैट तुवां दंड कृतार्थ ज्ञाल्य | प्रत्दाद इत्यादि चदें अन्जाछ ॥२८॥

पटक कसर 322 दल, के. जे कदर सर जज «हक लक 3
* ३ वेदीकफममार्गाअमाणें, ३ खटपटी, ३ वामनाब्या सुंदर चरणरुमलांस, ४ रुक्ष्मी,
बढ़ाए आादिकछते,. ५ दानव + अरि ( दानवाँचा दम बासन). $ दानोदक,. ७ नमस्कार
अगी, ४ कटठाह म्द० छदईसारसें औड म्इणने अप्मांड... ५ अड्टारेव,

घामनपंडित श्ष्र्‌

उ० जा०. पत्नी बब्शीची जगदीश्वरातें | बंदोनि बोले कमव्ठा-बरातें |
म्हणे घणी तूंचि चगाचर्रांचा | इथाउमिमान प्रभुजी नरांचा || २९ ॥
सर्वोचिया आइकतां स्तुरतीतें | वोछाबुनी त्याच महा-मतीतें' ॥
म्हणे बल्ठी दे तिसन्या पदातें। कीं मोर्गि पापें" बहु भापदांतें || ३० ॥
करूनि संकल्प न देसि जेब्हां | जाशीछ राया नरकासि तेब्हां ॥
म्हणे बी देशन देव-गाया | आहें स्तर-संकल्प खरा कराया ॥ ३१ ॥
तसा न भी मी नरकासि देवा । या पाश-बंधासहि बासुदेवा ॥
न भी सुरांच्या जय-वाद्य-नादा' ] भीतों जता मी अप-कीर्ति-बादा* |३२॥
करूनि संकल्पहि तूज देना | कोण्ही मा धन्य ज्गी वदेना ॥
माझ्या शिरी ठेब्र निजा पदातें | जें छेदितें सर्बहि आपदांतें ॥ ३३ ॥
हु० वि०, पद-युगें भुवन-त्रय मोजिलें | पद तिजें बल्चि शिर्रि योजिछें ||
पद-नर्खें त्रिधि-अंड* विदारिले | पद-तत्ठेंचि जगत्भय तारिछें ॥ ३४ ॥
उ० जा०, करी बल्गी स्वात्म-निंवेदनातें" | संत्तोप झाला मघु-सूदनातें” ॥
दैत्येंद्र तत्काछृचि मुक्त केला । प्रेमामताचा हरि हा भुकेला ॥ ३५ ॥

चेंचे, भरतभावांतील-

राम बनांत जातांच त्यांच्या वियोगानें दशरथ मरण पावव्य. तेब्हां भरत
भापल्या मामाच्या गांवीं होता, तेथून त्यास वसिष्टऋषपीनें आणविलें. तेब्हां राम
वनवासास जाण्याठा व दशरथ मरण्याठा आपली आई कैकेयी हींच कारण झाी,
अर्से भरतास समजतांच त्यास परम खेद झाठा. बापाची किया संपल्यावर तो
रामाला वनांतून परत आपात म्हणून त्याजकडे गेठा; परंतु मी बनांत जायें य तू
राज्य चाट्बांबं, अशी पित्याची भाज्ञा आहे। ती आपण दोधांनींही उछंघूं नये,
असें रामानें सांगून त्यास राज्याधिकार चाठविण्यास परत पाठविर्ले, नंतर भरत
रामाच्या पादुका घेऊन अयोध्येजबछ नंदिम्रामी आछा, हैं हा आउ्यानांत
सांमितर्ले भहि. शांत मस्ताची शामचंद्राविषयों अछौकिक भाक्ति वर्णिठी बाहे,
मदणून छास भरतभाव ही संज्ञा कवीनें योजिडी माहे.

३ उदार भ्रह्दे बुद्धि ज्यादो झणा बब्ोते, ३ देतों झर्से म्दपून दिले नाही हा परातछा-
में, ३ माप्ता पराजय झाल्यामुझें देवांनी केलेल्या अयसूचक बादनादास, ४ दुष्पीतीन्या
भाषणाला, ५ ब्रह्मांड, ६ आपत्या चित्तानें झ्पण, ७ मघुनामझ दैत्याटा मारणारा
दामन त्याठा,

श्षर नवनीत

5० वि०. करुनि चंदन जानकि-तायका | भरत-भाव निरेषिन आगका |

जननि' टाकुनि राम-पददी निवे । सुकृति तो; मति दे समजोनि थे |
भरत जबकि नाहीं मातुढ्नआम-वार्सी) |
भरत-जननि धाडी कानना रापवासी |)

४ दशरथ मृत झाछा राम जातां बियोगें |

' तृण बहुत दिखांचें अग्निच्या जेद़िं योगें || २ ॥

2 मंग भरत बसिए्ठे आणिढा जो अयोध्ये |

| सगरे सत-भ्रव्मा तों आणि निर्वरीर्य योद्धे ॥|

।) जन भृत-सम देखे हेतु कांहीं कब्टेना।

५ जननिकृत कुन्चेष्टा बुद्धितें आकब्ठेना ॥ ३॥

मालिनी,

॥
+
)
हि
)

॥ उ०्जा०. वृत्तांत सांगे भरतासि माय | स्वानंद जींचा ब्रि-जगीं न माय ||
है ) भेदानि वक्षःस्थठ शब्द तीचा | करी महय-क्षोम महा-मतीचा' ॥ ४
जाब्शीक तीतें निज-दृष्टि-पार्ते | पाहे असा हालविनाच पाते ॥
म्हणे अबी पापिणि' पाप-रूपे! । जछो तुझें तोंड जड-स्वरूपे/ ॥ ५
(के जाव्दीन हैं तोंडचि जाण जाधधी | भु्खें जया देशि अनंत आधी |
न माय तूं वैरिण होसि साची | मारे मर्नी भात्र खरा असाची ॥ ६
केला चुर्वा देखत* भर्त-घात | क्षण तिन्वाटा रविल्या तिधांत ॥
शत्र॒प्न० मी, खक्ष्मण राम, जोडे | राजा तिजा, तौंस अनर्थ जोड़े ॥ ७
,. श्र प०, बना घाडिल जेघबां राम-राया | तुवां द्ैत्तु केढा स्त-भत्ती मगया॥
न्‍ महा, राम-सीता भशा दंपतीतें | बना थाडिलें, मारिलें का पतीतें ॥ ८

५ ' जननि टांकुनि (जो) रामपर्दी निधे “तो सुहृति; है मति समजोनि प!--शर्त्य
प्रिय जी भाई तिठाहि सोइन देऊन जो ईश्वरास शरण जाऊम त्याची सेवा करितो तो
धन्य दोय, भसा उपदेश थे, असे वाचकांस फवि म्द्रणतो, ९ झ्ामाच्या गांपी साद्दिटेस
३ थोर छतफरणाचा जो भरत त्याचरा, ४ हीं दोन विश्ेषने देण्याचें तात्पयं हैं को, तुल
भुमतें पापिणी म्दरणजे पाप करणारी असे म्हृणणें धोमत गादी, तर तू. पापदय स्थ्णने साक्षा

..._« थापायी मूर्तिच अदिस, ५ छड़ मदण्जे शणणादि त्याप्माणें थादे स्वस्प लिये म्दण
। (... डिला अंतःमरणच नाहीं भत्ता भावाणे, ६ प्राह्ता पाहतो, ७ शपुन्न (व) मी भाएि

हक्ष्मण ( घ) राम (है दोग ) जोड़े, (आणि ) तिन्रा राजा, (था सीन बादा ) तिवाट
'.. ति्ांत रहिस्या, आगि तींस ( तिपांस ) भनय जोंद अगा अन्यय-

मालिनी,

च७ ति०,

घनाक्षरी,

शालिनी,

वामनपंडित श्ष्३

न कक्त पतिताचें खादलें अन्न वोकी |
तरि पातित नव्हे तो पाप-रूपे अवबो को ॥
म्हृणुनि उदारें तूझ्या देह हा जन्मछा गे।
त्यजिन त्तरि मछा हैं पाप तूझें न छागे ॥ ५ )।

हैं अभ्निन्तापित-ृतांत तब जबेना।
प्रत्यक्ष तो कर्धिहि पावक भातक्ेना ॥
रामापराधिनि-सुतास' शिवित्ल की जी।
थे ब्राह्मणोत्तम न अंत्यज-पात्र-क्रांजी ॥ १० ॥

मारीक सद्य मज खाइन त्या विखातें |

की पापियास निज-पातक जैेबिं खाते ॥

तूं पापिणी त्रग्ति जाशिक राखासीर |

होसी सदा निरय-ददारुण-छोक-ासी'॥ १६१ ॥

बवी कैंकेयी हैं काय ! केले तुवां हाय हाय ॥

न महणवें तुज माय | जन्मोजन्मी वैरिणी॥ १॥
सर्ब-जगदमिराम' | चना घाडिका तो शराम॥

कैलें विख्यात कुन्‍नाम | को है पति-मारिणी ॥ २ ॥
तुश्या वर्धे न अ-्धर्म | तूज मार्ओें हा धर्म ॥

परि निंदोछ हैं कम | राम पाप-कारिणी ॥ ३॥
नाहींतरी प्राण आज्य । तुझे घाद्नियां प्राज्य ॥

जाद्यूनियां साम-रज्य” | दाखबितों करणी॥ ४॥ ११॥
धिक्कारूनी गोष्टि मातेति सांगे । कोसल्ये च्या ये गृह्दा सानु-रागे* ॥
त्यातें देखे जेधत्रां राम-माय । श्रीसमाचा शोक टोकी न माय ॥ १३ ||

रथो०. मोकठा कराने कंठ तेधवां | आठवूनि मर्नि जानकीशता ॥|
ते रडे भस्तही तसा रहे | जीबी नयन द्वोति कोरे॥१४॥

ल्‍ि-+++>333३३न६ौॉ६_६ंऐॉै+-+नहलह8ह०२2ठहाँ.तु0.0ल.0ल0क्‍.ु€त0३ई३ई०ुह॥ह68ह080क्‍0ा0औुलुलुनवल2वुनल2€२ु२ुलनुनुनुैुुी॥ी॥ु

$ है तनू म्दन दें मासें झरीर, २ येयें कंह्डुत नियमाप्रमाओें "नी? दीपे अमायी,

१ धतिदद्रास्या भाश्यांतीय पेज,
जगतामण्ये मुंदर, ७ साम्राम्य ( सावंमौमराज्य ). ८ क्लीन,

४ एड अद्यरक्या नाझ्दा, ५ नरह,. $ सपू्े

श्र नवनीत
भु० प्र०, म्हणे बासरा घात झाछा असा रे | तुझ्या माउलीचेच है खेल सारे ॥
बृथा घाडिछा राम माझा वनासी । न देखों* शक्के' त्या जगजीबनासी || ६

भरे राव व्यापिले छोक सारे। तरी नाबरे शोक माशा कसा रे | .,
तृपाक्रांत डोछे धन-इयाम रामा। पहायास रे सर्ब-छोकामिरामा ॥| १६
स्वागता, जानकी जनक-सजकुमारी | प्राथ कम जिचे, सुकुमाही ॥ ह॒
चाछलछी जसि' बना अनवाणी | ब्रोछठी कठकटा जननाणी ॥ (७
सून सूनुहि बनाप्रति जाती | भाणि जो जित असेढ कु-जाती ॥
मानत्री तनु पर्शूतत गणाब्री | ते शिक्मा परि सन्‍जीबर म्हणावी ॥ १८
5० वि०, भरत शोक अनेक तिचे असे। परिसतां मग बोछत तो असे ॥
जननि गोंशि समस्तहि हे खरी। परिस येव्रिय्यीं मम बैखरी ॥ (५९
उ० जा», मी अद्यन्हत्या-डत्त-पाप छांहें | ठावें असे छेश जरी मछा हैं॥
खड्गें बसिष्टासि अरुंधर्तीतें । वर्धी जरी ठाडक हैं मतीतें ॥२० |
भुन्प्र०, म्हणे राम-माता अरे वासरा भी | तुझा जाणतें प्रेम-डरहास रामी | *
तुछा गशमसेबेविणें काम नाहीं। न राज्यादिकांची जया फामनाही ॥ २६॥

स्‍्वाग्ता, तो. बसिष्ठ बदला भरतातें | ग्म-पाद-निज-छाम-स्तातें |]
पात्ठि यात्ररि समस्त धरा हे ] ग़जनीति करें, सावध राहें ॥२१॥

ब० ति०, रायें तुर्तेचि दिधर्ले स्व-नृपासना रे |
संपूर्ण तूं जननिची कारें वासना रे ॥
शब्दार्थ हे न कछती' गुरुछाघवाचे |
साचे म्हणूनि पद आठव्रि राधत्रावे ॥ २३ ॥
घनाक्षरी, महणे भरत हा राम । त्रहे' त्राहे मेघदयाम ॥]

यतिष्ट हवा गुरु नाम” | ठोही मज कौपछा ॥ । |
2 न लपनप नमन >> ८२
१ छाया 'ती? हवा बष्याहत कर्ता, २ जेब्दां, हे प्रेममर. ४ रामाच्या सरणारी
भपणाला पाप्ति करन पेण्याविपयी उत्मुक.. ५ भप्ताची फरकू परीक्षा पादण्यासाटी रास्य ह् ५
बरेरे जे पसिष्ठ फार खुदीये शब्द बोलला त्यॉचा उत्तानायच खरा मानून श॒गद्दी अर्ते पोतती,
अर्से पाहून भरतास फार हुःस झाछें व स्थानें रामाये स्मएय केछे, ६ प्रादिन्ता: '
७ उघढ विंवा निंदा हा अर्यी हैं सब्यव भादे-

उ० जा०,

ब० ति०,

भु० प्र०,
टरदवज्ना,
उ० जा०.
ईंदवन्ना,
२० ज्ञा०,
६० बृ०.

उ० जा०,

यामनपंडित म्ण्ष्‌

अंतरले तुझे पाय | तया राज्याचे उपाय |
सांगे मज हाय हाय | नव्हें गुरु आपका ॥२ ॥
अगमि-तुल्य बांटे राज्य। मन जाछिछ साम-राज्य ||
बरी ऋषी घाली आज्य | त्या्ें जीव तापछा |] ३ ॥
दातीं सत्वर चरण | किंवा स्वामी दे मरण ॥
तुझ्या नामार्चे स्मरण । त्याचा भव संपडा ॥ ४ ॥ २४ ॥
स्मरोनि ऐसें रघु-नंदनातें | त्या राघब्राच्या पद-बंदनतें ||
जाबें असा भाव धरूनि साच | बोले वसिष्टाप्रतिही तताच ॥ २५ ॥
राजाधिराज रघु-राजचि एक जाणा।
पाहों चछा सकत्ठ जाउनि त्या सु-जाणा॥
आम्ही समस्त जन कैंकर राबबाचे |
जे राम-नाम जपतों भजि नित्य बाचे ॥ २६ ॥
बिना राक्षसी-कैकयी काननातें | चछा सर्त पाहूं मृगांकाननातें' ॥
प्रयनेंचि घेकनि येऊं गृद्मातें | न येतां समई शरीरें स्व-हातें || २७ ॥
येणार ते या अथवा नकाही । राहन मी हैं न घडेचि कांहीं ॥
बीलोनियां स्पष्टाचे चालिछा हो | शोकांतही थे प्रभु-नाम-छाहो || २८॥
हा राम हा राम असेंचि बाचे' | चित्तांतरे पाय प्रमुराघवाचे |)
त्यजी कुछाचार्यहि राम-बांटे'। की तो गुरू त्यास गुरु न बादे ॥ २९॥
येणार ते या अथवा नकाही | शब्दांत या भर्थ स-खोछ कांहीं |
की जो गुरू अंतर राम-पायीं | पाडी, त्यजात्रा ग्रुद्ध तो उपायीं ॥ ३०॥
श्री-रामही टाकुनि राज्य मातें। जो घे म्हणे त्या ऋषि-सत्तमार्ते |
गुरु कैचें, तारे मी उपेक्षा | करीन, त्याची न मछा अपेक्षा ॥ ३१ ||
याकारणें था अथवा नकाही । राहेन मी हैं न घडेचि कांहीं॥
ऐशी उपेक्षा बदनीं वदें तो | छोकांत हा व्यासहि भाव देतो ॥ ३२॥
नाहींतरी' या भथत्रा नकाही | गुर्गस बीडेल घडेछ कांही ! ॥

रामानिमित्तें ग़ुदही त्यजाबा | वाक़्यांत भावार्थ असा भजाबा' ॥ ३३ ॥

त्यारा,

॥ मृगचें--हरिणाने डिन्‍्ह ज्याला भाह तो मृगांक म्दपमे दंद त्यासारसें भादे भुस ण्यायें

3 प्राणत्याग करूँ हा भाव... हे म्दये व स्मेरे अर्ची अध्याहृत विशधापें ध्यार्गी,

४ शामाकरे जाण्यावरितां, ५ रामाकड़े जाऊं नवो ये राज्य झर अरे म्दधयारा यृरय सबढ
. मत मरताचा भार; छसे नसतें तर ' या अपवा नहा ? तो गुरूस बोटेल करें पदेल फाय !

$ भ्यावा,

१५८

ब० ति०,

स्वागता,

६० ०.

उच्जा०,

मु प्र०.

स्वागता,

ब० ति०.

3उ० घृ०८

मुण अ०.

स्थागता,

नवनीत ह

न मिछंति पदरेणू जे विरिच्यादिकांही |

मु-लभ मज महणे हैं भाग्य माकझचि काही ॥ ५४॥ '

देखोनि रावब-पदाब्ज-रजासत बाट़े |

छोठांगणीं गडब्ंड़े सुख फार बाढे ॥

आनेद-नीर हृदयी. नयनांबुजायें |

चित्तांत राम शिव थे पद-मंग्र ज्याचें'॥५५॥
वाम-अंक-गत' भूमि-कुमारी' | वाम-बाहु-सुरता” सु-कुमारी ॥ '
बल्कढांबर-जटा-अमिरामा | देखतो भरत त्या रघुनामा ॥ ९६॥
दू्वो-दुल-इयामर दीति देहीं | सेवी पदें छक्ष्मण तो विन्देही!॥ .
गंगा-तटीं सेब्रित मंद-वातें | देखे अशा श्री-रघु-पुंगबर्ति ॥५७॥
देखोनि ऐसे रघु-नंदनातें | धांवे ल्वरेनें. पदन्बंदनतिं॥...
अ-ठम्य जो हर्ष सुसदिकांही | तो होय, त्यामाजिच शोक कांदी | ९८॥
रडे, फुंदफुंदे, शिही पाद-पत्मा | घरी, सप्म मानी जया नित्य पद्मा॥ ' '
बढें क्षेम' दे त्यासि वोहूनि राम | स्व-मक्त-प्रिय स्त्रामि विश्वामिराम॥२९%॥
मांडियेउपरि बैसविछा हो। अश्वुन्नीर पुष्ति, दे सुख-छादी॥
बासर न रड, सांग सु-वरार्ता | शब्द हा निवत्रि दुःखदवाता॥ ६० ||

तों देखिठा गुरु वत्ति.्ट तयाति बंदी।

ब्रह्मण्य “देव जड़ा. चरणारत्रिंदी ॥

तों माउल्या तिविदहि सम्बर पावल्या हो।

भेटरोनियां तिबिहि सत्वर सेविल्या हो ॥६१॥
पिता सुखी की म्हणतांचि रामा4 | रडोनि त्या सांगति सूपरामा" ॥
रडे अद्दो रामहि ठोक-रीती | ल्लिया पुन्हा शोक महा करीती ॥ ६६ ॥
स्पिंडी-क्रिया राम गंगा-तठाकीं | करी, आणि ते पिंड गंगेंत ठाकी ||
रंडे छोक-दृष्टीस शोक-भश्रमातें | प्रभू दाउनी ये पुन्हा आश्रमातें ॥ ६३ ॥
तों बदे भरत मोष्टि मनाची। प्रार्थना बहुत आगमनाची ॥
मांडिटी, परि न राघव मानी । देखता मुस्वरांस"* बिमानी॥ ६४ ॥|

लियोद 4रपस के र+ मी पक कि ललाय का य दस दि लक य+ सकी न मद पल 8, 8
१ ज्या रामानें, हे ठाब्या मांडीबर चसछेली, है सीठा, ४ रामाह्या डाब्या हातास
छागून बसछेली, ५ वैराग्यपुक्त, ६ थार्लियन देता शाठा,.. ७ ठुःसख्प बणब्यानें विश्केल्था
भरतास, <बायका, ६ मरणाला ( सुकउपराम मद० उत्तम मरण ), १ देवडा्यातार्ट

राम यनात जाण्याटा निषाणा होता, म्दपून परत गरेल्यानें से सिद्वीस जाणार नाएी दावे स्मरण

ब्ेघाना आकाश्ांत पाहून रामाठ साले

लें मदृपून त्यानें भरतायें मदृणणे सान्य ' फेले

नाहीं, अप्ता माव,

4

चबामनपंडित श्ष्५्‌

दु० वि०. झणि फिरे स्त्र-पुरीप्रति राम हा | म्हणुनि आधि मनीं अमरां महा ॥
भरत-शब्द तदर्थ न ये मना | परुखण्णें प्रभुछा सुर-कामना ॥ ६५ ||
3३० जा०, आज्ञा पित्याची मज मीडवेना | वत्सा तुझी गोष्टहि तोडबेना ||
घाढ नको वा मज संकठांत | नको पर्डों या सहसा हटांत' ॥ ६६ ॥
(० श्र०. असी आयके जैघत्रां राम-वाणी | मुखभ्री करी बंघु तो दौनव्राणी ||
म्हणे तात-आाज्ञा मुगांकानना रे | मछा सांग जाईन मी कानना रे॥ ६७ ||
ग़लिनी, बापा ऐसे बर्ततां तों बिशेषें | आज्ञा-भंग प्राप्त दोवां अशेपें' |
एबं) राज्यांतें तुबां रे भजातें | ताताझेनें कानना म्यांच जाबें ॥ ६८ ॥
० तिं०, येना भर्से भरत देखुनि रामन्राया |
गंगातटी रचुनि दर्भ बसे मराया॥
पाहे वसिष्ट-मुनि-वक्‍्त्र-सरीरुहातें |
श्रीराम, आणि खुण दाखब्ि हो स्व-हांत॥ ६९ ॥
/ कीं सांग गुह्य अबतार-चरित्र याठा।
जें तारितें चहुँ युगांत जगत्वयाला ॥
बोले वसिष्ट मगर सनिध जाउनीयां |
का प्राण टाकिसि म्हणे समजावुनीयां ॥ ७० |
3० जा०, हा राम मारीछ दशाननासी | याठार्गि जातो प्रभु काननासी ॥
नकी निवारूं: भरता तयाला | ब्ह्मादिकांच्या पद-दातयाढ्ा ॥ ७१ ॥
प० ति०, येणार मागुति चतुर्दश बत्सरांती |
राहो वनांत तितुके दिन आणि राती ॥
आत्माच तो तुज वियोग तयासिं नाहीं।
येऊनि हे करिंठ जे तब कामनाही || ७२ ॥
हैं आयकोनि जरि शोकहि दूर केला |
प्रत्यक्ष दर्शन-सुखास बट्ट भुकेला॥
तेन्हां उठोनि भरतें पद-बंदनातें |
फेडे, दुर्याने म्हणतो रखु-नंदनातें॥ ७३ ॥
देखोनियां ग्मन-निग्रह राबबाचा |
बोछे उभा भरत निश्चय-रूप वाचा ॥
चर्षे॑ चतुर्दशवरीच धर्रान देंहा।
च्यानंतरें त्यजिंन यास॒ निरोप दे 7... पान॑तरेंत्यजिन यास निरोपदे हा | ७छ४॥
) आप्रदंत, २ सर्व प्रकार, ३ म्दयूत, ४ सरव्यापक इसपर,

१६०

बृ० ति०,

नवनीत

वर्ष द्वि-सप्रमरि' काछ समाप्त झाठा।
त्यानंत्रें मजि तुझ्या चरणांबुजाला॥
स्पर्श झिरं न जरि देह, तयाच थारीं |
यातें व्यजीनचि विरेचि ज़री नित्रारी॥ ७६ ॥|

वर्ष चतुर्दशहि रक्षिन शासनातें।
अंगीकरीन न बस्ेन नृपासनातें |
सिंहासनावरि तुझ्या पद-पादुका मी ।
पूजीन तो तब पदांबुज-छाभ-कामी ॥ ७६ ॥

स्व्रागदा, पादुका जडित* भाशुनि हातें | रामचंद-चरणांबु-रुतें ॥

मालिनी,

शिख०,

छावुनी निज-शिररी भरतानें | बंदिल्या रघुवरांप्रि-रतानें || ७७ ||

भरत-जननि जागी होय राम-प्रतापें।

विकरू* रुपतीच्या द्रोह-पापानुतापें? || ४
रडत म्हणतसे मी पापिणी राम-राया |

नधरिन तनु, भाज्ञा ये स्थव्ठी दे मराया || ७८ ॥

रघुपति तिस बोछे टाकि हा शोक माते |
इतुकिहि मम माया जींत हे सृष्टि माते॥
सकल्हि मुर-कार्या म्यांच हे हेतु केले |
अमर दश-मुखाच्या मृत्यु्ते वो मुकेले || ७९ ||

इणी वो कैकैंयी घुडबिशिछ शोकांत हृदया |
तुझी माझे ठायीं सुन्‍्मति भरताहूनि मुन्दया ॥
तुर्तें मी कौतल्येहुनि अधिक माते समजततों |
तुवां ऐसे” कंढें म्हणउनि न वाटेचि मज तो ॥ ८० ॥

हु० वि०, करुनि मामगुति बुद्धि सकोमछा | क्षणमरी विसरोच नको मछा ॥

तार बसा न पढ़ें श्रम मागुर्ती | जिताचि पात्रासि हो परमा“गती4 ८१, ,

4 ऋौदा,

२ रत्नखचित, ३ रघषुइब्ांत श्रेष्ठ जो राम त्याच्या चरणीं शायफ शपा,

४ दुः्सी. ५ रामाच्या देपाच्या पापापादून झाटेल्या पचात्तापानें, ६ सामादे, ७ भरते,

४ मुक्ति,

वामनपंडित १६१

; उ्सिहावतार
हिरण्यकशिपूचा मुदगा प्रन्हाद हा वाल्ूपणापासून भगवद्धक्त होता. ज्यानें
आपला सरझखा भाऊ हिसप्याक्ष ह्यास मारिलें त्या नारायणाचें भजन करूं नको अर्से
बपानें त्यास पुप्कठ बेंढं सांगितलें; तरी तो तें सोडीना, म्हणून त्यास नानाप्रकारचे
नाचही केले; परंतु तें सर्व फुकट गेलें. शेवर्टी ज्या देवाचें तूं नामस्मरण करतोस
गी अह्दि तरी कोठें, असें प्रन्‍्हादास ब्रिचारतां त्यानें सर्व 'ठिकाणीं देव बाहे अर्से
गंगितलें, यावर आपल्या समेंतील एका स्तंभाकडे बोट दाखबून यांतही तुझा देव
हे काय, असा बापानें त्यास प्रश्न केछा. पन्हादानें होय म्हणून म्हणतांच
हैरण्यकशिपूनें हातांत तखार घेऊन त्या खांवाबर मारिडी 3 तत्क्षणीच जिचें तोड
हां व बाकीचें शरीर मनुष्याचें अशी जर्सेंहमूर्ति प्रगट होऊन तिनें त्याचा बध
छा; ही कथा या आख्यानांत आहे-
डिनी. हरे नरहरि-रूपें क्रूर देत्यां समस्‍्तां' |
परम सु-छभ शांत श्री-कर स्वरात्म-भक्तां |
स्व-चरण-शरणातें सौम्यही शीघ्र तो की |
जननि-भय मर्ती कां मानिजे व्याप्रतोकी ॥ १ ॥
' जय-विजय असे ते जाबब्ठे दो दितीचे' |
* असुर इतर जाले पुत्र-्पीत्रादि तीचे ॥
प्रथमचि उपजे तो धाकुटा वंध्र होतो।
धराणि-घर-बराहें मारिठा देत्य हो तो ॥ २॥
* अ, बुड़े क्ष्मा* तर्यी उद्धरी जो क्षमेला* | तया रौड-छूपें* हिरण्याक्ष मेठा ||
तया दूसरा ज्येष्ट त्या अग्रजाढा | मनी क्रोध अत्युग्र उत्पन्न जाठा ॥ ३॥

.* पाठभेद-विभक्ता, २ वाघाच्या मुरांनीं, ३ ( जसे ) दितीचे इतर पत्रपोआ्दि अमर
है; भसे जयविजय (ही ) तीचे दो ( दोन ) जावछे ( अमुर जाले ). एकदा अद्धदेवाये पुत्र
क्रदिक बँबुंठास गले अस्ता विष्यूचे द्वारपाव् जयविजय दांनी त्यांस भांत जाण्यास झटकाय
॥. सैयामुद्धें त्यांस कोप यरेजन त्यांनी तुमे देवत्व जाऊन तुम्दांस अमुरयोनि प्राप्त दोऊन
व द्वानूत अतिनिय कमें घडतील, भत्ता जयविजयांस दाप दिला; पण फुद्दा त्याँस दया
2 ते म्दणाले दीं, तुम्दी तीन वेब असुरयोगि पाबून नंतर पुनः पूईपदाप्त याऊ,. स्यप्रमाते
"पैनय हे अनुक्मानें दिस्यकशिपु व द्वि्यात्ष; रावग ये ३ मकणे; आधि झिप्॒ुआार थ दंतपरू

; द।न जन्‍म राक्षस झाछे, भर्ती कथा भाहे.. ( भागवत स्इं० ७, भ० ६)... ४ पृण्यी,
पराह्स्पानें,

88 ४३ 6१-.3

रद

स्वांगता,

मालिनी,

स्वागता,

इ०्व्‌०,

+

हु० वि०«

नवनीत है

तो हिस््यकशिपु प्रिय भावा- | कारणें निज तमोगुणमाबा' ॥'
दाखवी त्वरित ठोकुनि मांडी | द्वेष विष्णु-चारणांप्रति झांडी ॥ 9 ॥)

अन्जर ज-मर काया आपलछी तो कराया। *।

त्तप कारें बर मांगे घातया छोक-राया ॥|

न मति मज रूणे हो चेतनाचेतनांहीं।

मरण हरि अर्से दे दीस-रात्ोंत नाहीं|५॥
त्या बरें अमर-मानव-लछोकीं | स्वामि तोचि फ़छ हैँ अवठोकी ||
देव-बूंद अवधाच पत्छाठा | मीति सर्वहि तया चपकाझा॥६॥
ते देवही प्रार्थिति देव-देवा | कीं आपुछें' थे पद देव देया' ॥
शार्ली बहू बुद्धि अ-धीरवाणी | तो बोलडी हो भ-शरीजाणी॥ ७॥
की हा तंपें तोपुनि' अब्जजाडा | त्याच्या बरें सबरै-अवध्य झाठा ॥ *
तथापि मारीनचि दुर्घता या | गांनीढ माक्या जायें भक्तराया ॥ ८ |
प्रन्दाद त्याचा सुत त्या कुमारी | घड़े जयीं द्वेप मुझुंद मारी ॥
केब्हां असे होइछ ही मसोशी । दुःखें बहू तो सुरहंद सोशी ॥ ९॥
ऐसी प्रतीक्षा हृदयांत देवा । तो देत्य त्या भागवता सरैधा"॥
पुरोहिताच्या सदर्नींच ठेवी | ते शीकत्रीती अति नीच ठेगी। ॥[ण।
एके दिनीं घे छुत देत्प भंकी ) ते स्नेह व्याचा गणवे ने बेकी॥
पुसे तया भागवतोत्तमातें | की जावड़े जें तुज सांग मर्तें॥) हु)
प्रन्दाद थेडे सदन त्यजाबें | तपोवनाढागि अगत्य जबें॥
तेंयें भजावें दरिच्या पदातें।जो बापदांतें हरि, दे पदातें॥(सों
दैत्येश्ररा आवडि हेचि मातें | की सेवर्ण श्रीन्‍पुद्पोत्तमातें ॥
त्यजूनि विष्णूस भजे गृहातें ॥| तो आप नाश करी, स्वषहांते ॥१३॥
दुःखार्णवी जो धरि कास याची | चिंता तयाठा मग कासयात्री ॥|
न॑ वीसरावेंचि कद्ापि त्याद्य | अद्धाद इत्यादि वदे पिस्याठा ॥! शो
परिसतां अस्ुस्धर हांतिझा | मय म्दणे कपणें शिशु नासिझा॥

- शिकोतलें बर्खें अथवा जर्से | बदति तेंचि मुझे असे राजसें ॥६5॥

॥ कोपास, २१ी, (दे) देव, आपु्े (आमने ) पर (दिजयकऋदिषु ) थे (में )
देवा ( देवरा). रे होपइन, सदैव, नेदमी, 'थ रीति, हा

भु' ० प्र०.

शिख०,

मालिनी,

शिख०.

४० ब०.

चामनपंडित १६३

महणे हा कराता ग़ुरुनें विचार | स्त्रेयें ठाउके लेंकुस काय चार ॥
हरी आामुच्या वाइटाचा मुकैछा | तयाच्या जनों हा कुल्ठीं भेद केठा ॥१६॥
गुरुंतें असे देत्य सांगोनि धाडी | तयां गोष्टि हे वाटडी देव-घाडी ||
भिऊनी मनी तर्क नाना करीती | तया पूसती विप्र सामादि-रीती ॥१७॥

मरे हैं प्रहहादा गुरु पुसति कोहन शिकसी।

करी होती प्रज्ञा त्यजुनि तिस तूं स्वर ठकसी ॥

स्वयं तूझया पोटामधिक अथवा चुद्धि-उकछी ।

ऋषी हृत्प्ाची उगवलि कशी बेडनि कली ॥ १८॥

महणे श्री-प्रज्हाद स्व-पर म्हणजे भ्रांति-उकब्ठी |

क॒त्ठी ईच्यामूलें मसुर-मभमरी आणि सकझीं ॥

कब्ठी दत्पश्नाची उकढ़िक कसी मोह-रजनी |

जनीं ऐशा मूठी मति न धरितां विष्णु-मजनी ॥ १९५॥

स्वन्पर म्हणुनि ज्याची मोहिते स्त्रैर माया।

स्व-्वश कारें तिछा जी पड़गुणत्वी रमाया ॥

नमिन मि भगवंता जो तुम्दां आकब्ठेना|

स्‍्व-पर-कुमति-मेंदें तोचि मात्मा कल्लेना ॥ २०॥

शिल्ठा-चुंबी! छोह भ्रमत्रि तिज येतांचि जबब्ठी।

बल्ी तैशी माक्षी मतिहि हरि ते त्यास कबरल्ही॥

बत्ठी। पेथ्यांच्या दया तुम्हि असुरुरीती शिकत्रितां।

बिता व्यर्थ काब्यें अनछयण हरीबीण कव्रिता॥ २१॥
प्रन्हाद वोटोनि भसे दिजांडा | जाठा उगा घ्यात अधोक्षजाटा ॥
पुढें न बोछेचि पुरोहितांतें | तातें दिखा धाड़ुनि जो हितातें ॥२२॥)
तों इुद्धि कोर्पे खब्े दिजांर्चा | जाची म्हणे टार्कि कथा अजाची ||
बामूठ हैं चंदन-काननाशी | नाशीछझ भेटूनि निरंजनाशी' ॥२३॥
प्रह्दाद हा विष्णु-कुठार-दंड | दंड-प्रसंगी अमुरां उदंड ॥
दैत्यांचिया चंदन-फाननादशी | नाशीछ भेद्वनि निरंजनाशी ॥२४॥

१ चाछे, चेश,. ३ पलह, ३ ऐश ( आधिपत्य ), पर्म, यश, थ्री, एन, वैश्य,
है ईश्राज्या भय सद्दा गुण द्ांमम्यें, ४ चुंदी (चुंबन कण्णारी)+ शित्ा ८ सोशघुंरु८.

५ भोटो,

६ निःएपाधिर चंतम्य जो दिप्यु त्यास,

च््द्छ न्‍मवनीत *

भु० प्र०, भविष्यानुरूपें वंदे विप्रयाणी | मसे तजेमा-मर्जनाछागि' वा्णी' ॥|
भसे दंड दुःशब्द-दंडें करती | पुन्हा शीकबीती तया छोक॑-रीती ॥२५॥
६० व०. बरापासि तों मेठबितां, सुतातें | तातें निजांकाबरि सुलतातें॥
चैतां सुखाची न दिसेचि वाणी | वाणी वंदे मानस-मंजुबाणी' ॥२६॥
च० ति०, वा शीकछाति गुरुपासुनि जो पसारा। हा
सारा जसो, तुज रुचे वद त्याच सारा ॥
भोष्टी वंदे कुशक त्यावरि ज्या फित्पाडा ।
त्या छागतीझ मधुर न कदापि त्याठा ॥ २७०॥
मालिनी, श्रवण हरिकथेचें, कीतेनी गात जाबें |
' स्मरण चरण-सेवा अर्चनौंदी भजातें ॥
ममन करुनि दास्यें सख्य आत््मार्पणातें ।
करिति तरति, वाटे सार हैं आपणातें. ॥ २८॥
ध्र्थ्वीः हिरण्य-कशिपु स्वयं परिसतां असी बेखरी ।
महणे गुरुस” ती तुझी कपट-मित्रता है खरी ॥
पुरोहित म्हणे न मी न जन अन्य हा भाव दे ।
अजी सहज बुद्धि हे तब्र कुमार जें जें चदे ॥ २९॥
ह० वि०. गुरु-मुखें न अरे जरि शीकसी | कुन्मति उम्नबढी तुज है क्ती |.
सुत म्दृणे विषयांत सदा पित्या | जाति न बुद्धि नयासि यद्वापि त्या ॥२०॥
स्‍्वागता, सार भानित असे विपयातें | विष्णु-भक्ति गमते विष यातें॥ ४.
न स्वयें हरि तया प्रिय वाठे | बोधिछा त्रि न येचि सुआाठे ॥३॥॥ «
उ० जा०, सर्व प्रयहनें मजती गृहातें | न सेविती भागवता महा ते॥ ,
: गृहजती ते मति त्या जनांची। न गोष्टिही थे मब॒-भंजनाची ॥१शे *
ईं० य०. दैेतों गुरू पाप-तरू म्दणावे | अंधासवें अंध तसे गणावे॥ '-
,, ' दे. प्रीति कृष्णी गुरु तोच साच। भुत्पर्थ इत्यर्थ असे असाच ॥३१॥
: 'उ०/भा०. पशू जसे चाबिति चाबिल्यातें | पुनापुन्दा सेत्रिति सेविल्या्ते ॥
; ; ,प्णीं नध्हे प्रीति कदापि त्यांछा | परन्द्ाद इत्यादि वदे पिल्याठा ॥३४॥
+7 $,जाचाठा, (तर्जन म्द० निंदा आधि भनेन म्द० जाटमें). २ कमताई. *
३ ममोर॑जद्, ,.. ४ श्रवर्ण कीते् विष्यों: स्मरण परादसेबनम॥ अर्च॑र्न हर दस
'सल्यमात्मेनिवेदनम्‌ ॥ ही मवविधा भक्ति शा खोटांत यर्दिदों भादे, ५ दैत्वाश
गुर शुकाचा्य (शान दंड य क्षमर अमे दोन पुत्र द्ि्यदणिपूत शाचाय होते... श्यादि
एक्स लक्षत हैं दिए्प्यकशिपूसे वाक्य भाहे- ्‌ि

घामनपंडित ६५

भु० प्र०. असाब्र्णितां वर्णितां श्री-भजाढा |
फरिव्याच्याच बंकी समात्रिस्थ जाला |]
बह तो निजांकाबरूनी अभाग्यें।
दिला छोटुनी लम्य जो पूर्व-भाग्यें ॥ ३५ |
६० ब०. याचा वधी जो चुठता सखा' रे । हा त्यास पूजी तुम्हि यास खा रे॥
दांते भमर्खे पर्वत-शल्न-पातें| मारा म्हणे सत्र निम्नपातिं) ॥३१॥
मी बाप माझ्ी नछ्गेच माया। तो आबडे ब्रिप्णु कुछाधमा या ॥
हैं पांचत्रें वषैचि या कुमारा | तो हा असा, सत्र यास मारा ॥१ण।
उ० जा०. ते मारिती बाप म्हणेचि मारा | मारा न छागे त्तरे त्या कुमारा ||
न तोडि तें खड़ग रुते न माढा । भा* छागते कीं तम हो नमाछा' ॥३८॥
न अग्निहीमाजि अहो जब्ठाछा। न भग्नही तो करे जब्दाछठा॥
डरखरी आदक्लि पर्वतातें | कैडें उपायांतर सर्व तातें ॥३९॥
ब॒० ति०- चिंतार्णबांत बुड़तां भमुगेत्तमार्ने |
बादे तदा मरण याचि निमिन्त मारते ॥
तो नीतिनें करिति ते द्विन बोध राया |
कीं, बाल-चेश्टित न योग्य मनी धराया || ४० ॥|
राजा म्दणे मग तयाच पुरोद्ितांतें |
की यास नया स्व-सदर्नी शिकवा हितातें ||
ऐसा करा त्रित की धरि छोक-रीती |
नेऊनि ते द्विज घरास तसे करीती॥ ४१॥
इं०य०- तेथें मुर्े जीं गुरु-गेहबासी | तीं योजिडी सर्व जगन्निवरा्सी ॥
त्या दैत्य-चार्करा गुर हाचि जाठछा | जो दाखबी स्वात्म-मुखी मजाला ॥४ श||
3० जा, मुझांस त्या विश्मय थोर वाटे । की छागछा द्वाचि कसा मुन्चाटे ॥
ते पूसती हैँ तारे या दिजाडा | ठांबें न तूतें गुरु कोण जाछा ॥५३॥
ह० वि० उमजछा मजछा हारे ज्या मुर्खें। गुरच तो रुचतों दृदयों सुस्से ॥
शिकवे कब्रणें मम त्याविना | निजपर्णी' जपर्णा" जड़ दाविना ॥श्श
उ० जा०. देत्यामेक्नों हा हित झन्द बादे | समस्तही छागति त्याच बा ॥]
हैं. सर्वही आइकतांचि ततें | पाचारिडे क्रोब-यश सुगातें ॥95॥
$ भस्या, ३ निताजन्याा, ई मनत्य मा (द्यण) ही (ड्विवा) तम छागी (काव) ?
४ अमम्याष्यत्तिरिद्र कांही नाहों छपी मनादी सातरी कस्न देसे है मूराने झाम माई, ५ जपते,

हि १६६ - नवनीत

उ० जा०. गाडियदानी न करूनि वाणी | वाणी वदे हो अपविश्रवाणी ॥
महणे खब्ठा देत्य-कुछाधमातें | मारीन जो तूं न मिश्ञीच मातें || ४६ ॥
६० ब०.. मी कुद्द होतां मन ठोक सारे | भीती, मिशी एक न तूं कत्ता रे॥
या शासना लंविरी दुर्ममातें | कोण्या बच्ठें सत्यर सांग मातें || ४७॥
प्रन्दाद बोले जग गांजितोसी । ज्याच्या बढें आत्मपणें! ।नितोसि' || ,
रक्षी अ-नाथा मजा हरी तो | ज्याद्य असा वापचि संहरोतो | ४८॥
बृ० ति०, माझें तुझेंचि बल्ठ तो इतुकेंचि नाहीं।
त्याचेंच की बठ असे सकव्ठा जनांही ॥|
तूं शत्रु मानिशि तया असुर-स्त्रभावें |
तो ठाकिशील मग देखसि आत्म-भांव॥ ४९ ॥
ड० जा०, या गोष्टिनें फारचि तप्त जाछा | थे खड़ग बोे मंग आत्मजाढा ॥
कीं तूं मरूुं: इच्छिसि तो निपात' | स्वयें अरे बोवि सब्रिपात ॥५०॥.
हु० वि०, भि-मुतनेश्वर जो मज-त्रेगल्य | तुज गमे सकव्णांहुनि म्रागछा ॥
जरि दिसेल भरे मज ईक्षणी | वधिन त्यात्रि पुढ़ें हुज॒ ये क्षणी ॥ ५ ॥ *
जारे समर्य असेल तुझा धणी । तरि तुझी पुरवीडचि ते। धणी ॥
परि बदे स्थठ कोण तया असे । रहणुनि गर्जत शब्द करीतसे ॥९१॥ *
घनाक्री. प्रन्हादाशी देत्य घोर | म्हणे मज थोर थोर ॥
भीति बोलता समोर | में न तूजठा ॥१॥
तूं ना तरुण* किशोर* | पांचा बरपांचें पोर ॥
महणशी साजण” है चोर | नागविती मजठा॥ २॥
योल बोठसी तिखट । मरों पाहसी फुकट ॥
मृत्यु आाढासे निकट ] नाहीं तु समजछा ॥ ३॥
ह्ुझ्ना मी प्रत्यक्ष काछछठ | हाका माझन विशाव ॥
अरे तुशझा रक्षपात्व । छपे जाणों छठाजछा ॥४॥ ९१॥
करे तुझा कोरठे देव | महणे सर्व यासुदेव ॥
विश्व-यटी. स्थयमेय । तंतु तीचि चसतों ॥| १ ॥
३ अपनाने, २ मिदेत आदेस, ३ मृणु. ४ “प्र मक्कफ पर छित आल उ मण, ४ ढोमारवियमाम्दस के दुर्गई दशमादति।
. फशोस्मापेंध्दाशौगन द्वि ततःपरम्‌ ॥ तप्ण १५ यर्पोंर्ट बडाया; किशोर ३९ पायूज
३५ र्फपदेत: पौंड ५ पराछून १० मर्षापर्देशा आधशि मुमार (परोर) परॉच परपापण
, ७ कामादि सद्दा, ]

चामनपंडित श्६७

दवत्य म्हणे भरे थांव | गोष्टि ठेवीं ठांब्रढांव ॥
मजसमोर हा खांब । येथें कैसा आततो ॥ २ ॥
म्हणे स्तंभ दारु-रूप | दाख्मध्यें चित्स्वरूप ॥
विजले तथापि तूप। स्स तो न भासतो ॥ ३ ॥[
तरी दिसेना काँ मज | म्हंणे भजोनि समज ॥
प्रत्यक्षद्ी अधीक्षण | दिसेना तो दीसतो ॥ ४॥ ५४॥
स्तंभी दिसतसे जाण । ऐसे बोछतां छुजाण ॥

देत्यें घेतलें. उद्यूण । तिंहासनावरुनी ॥ ६ ॥
खबलूटा उच्छूंखछ | दांतें दांत खाय खत ॥

हाणी खांवास निख' | खड्ग-मुष्टि धरनी ॥ २ |)
तेचि समयीं कठोर | बहु भयेकर थोर॥
ध्वनि उठे महा- घोर | मोठ्या वेकरूनी ॥ ३ ||
मणे अपर विकछ | कीण गजतो प्रव्नछ ॥

पाहे चहूंकड़े चकछ | छोचनांति पसरुनी || ४ ॥ ५५ ॥|
ससे रे तो कोर्ठे तुज बहु जयाचे भरंवसे |

बसे सरत्रीठायी स्थिर-चर-पर्टी तंतु गबसे॥
दिसेना का स्तेभी, मज दिसतसे तो नर-हरी |

हरी तो दुष्टांचे ववग्ति मद जो एकचि हरी ॥ ५९६ ॥
असे स्तंमीं, ऐसा श्रवर्णि पढतां शब्द अमुरा |
सुरा-पानीं मत्त स्व-हित-विपयी जी निजमुरा॥
सुराधीशा-देपें करनि इद-खड़्गें क्षय-करें।

करें हाणी मुष्ठी वकुनि खत्ठ खांगब्रात निकरें ॥ ५७ ॥

स्वागता, स्तंभ तो अवचितांचि फडाडी | अम्जजाँड मवर्धेचि त्तडाडी ॥

अब्जजादि-हृदयांत घडाडी | काउ-मेंब-शत-नाद गडाड़ी ॥%८॥

उ० जा०. खरी कराया निज-भृत्य-नाणी | जाणी स्व की व्यानितदी न बाणीरे ॥

चघनाक्षरी,

स्तंभी समे अद्भधुत-झूप दात्री | मनुष्य ना सिंह तनू बदावी ॥२९॥

मुख तिहायें उत्कट नसर-तनु जे विकट ॥
होयप नरसिंह प्रकट ) विविनस्रक्षणी ॥ १ ॥|

$ पूठस्ते, ३ निड्चिस्त, ३ उ्ीद,

६८ नवनीत”'

वाहू बाद्द चंड चंड | काल-दंडसे उदंड ॥
ज्वाछा तोंडांत गखंड। चंड-रह्मि ईक्षणी ॥ २॥
नखें बज्रेंशी तिखट । दांतीं शब्द खट्ट खट्ट ॥
जीम चंचछ चोखट | जाणों खड्ग-दक्षिणा' || ३ ॥
कुंडर्ले मंडित गंड | अंगी बाणलें श्रीखेंड ||
हृदयाचे खंड खेड | दैत्याचे तया क्षणीं॥ ४॥ ६०॥
5० वि०. मनुज-रूप नब्हे नर-फेसतरी। कनक-तर्ण कटीं पढ केसरी ॥|
सकद् सृष्टि करूं; न झके सरी। प्रकट होय असा नर केसरी ॥ ६॥॥
मालिनी, पसरट मुख मोरठें आंत दाढा कराव्ा ।
परम चपत् जिब्हा खड्ग जैसा निराव्या ॥
नयन-युगुर जारणों तापकें द्वेम-पाणी |
बहु भुज नख शर्तें देखिझा चक्रपाणी ॥ ६१ ॥
ड० जा०. सिंहावरी त्या मग॒ दैत्य-हस्ती | धवि गदा घेठनि थोर हस्ती॥
पतंग अम्नीत्रि जेत्रिं जातों | द्वाणी गदा घोर अधोक्षजा तो ॥ ६३ ॥
हु वि०. विधि-वर-प्रतिपाछ्क जो हारे | न दिवसांत निश्शीतहि संहारि ॥
म्हणुनि युद्ध निशा-मुखि ती फरी | मग बधी घुडता रत्रि छौकरी ॥ ६४ ॥
अनमर तो मस्ती अति लौकरी। चपत्ठ तो पत्तों धारितां करी ॥
उसलला खक्क छावब-ढक्षणी' | विपती छपती सुर त्या क्षणी ॥ ६५॥
य० ति०, आश्षय हैं ह-हारें मानुनियां महास्यें*
स-क्रोध हास्य करे उत्कट अह्टहास्यें ॥
तो झांके नयन भीति मर्नी निघाडी ।
मदीवर्री हरि अशास धरूनि घाली ॥ ६६ ॥
हु? वि०. ने धरणावारे सृत्यु न वा नभी |
बर असा म्हणवूनिच तो न भी ॥
निम-तनूचर त्या खतूडेखरा॥
है चिरि धरूनि करी बर तो खग ॥ ६७॥
भुण्प्र०. * न गेद्दी न बाहेरि याल्वार्गि दारी।
बसे उंबरा पीट त्यार्य त्रिदादी॥
« स्जीये अन्जीयें मरेता “तमादी।
पिरूनी नसें ती करी गोष्टिलाची ॥ $८॥
“% तलवारीए्मार्ण छपनारी म तीस्‍््य. हे आयायी... ३ विश्ञाद मुस्राने,

द्ु० वि ०

स्वागता,

द्वु० वि ०५

- झिख्र०.

उ० जा०.

स्थागता,

दिख०.

;
घामनपंडित श्द्ध्द

चुल्बुछे निसंटे करे तांतडी | अमुर, तों हारे काइनि भंतिडी ॥
उदर फाइुनि घाढितसे गढ्ां। कारि सुन्‍मंगत्ठ देव अ-मंगढा ॥३९॥

चिरुनि वारण-गंड जसा हरी । अ-सुर मारुनि शोभतसे हरी ॥
दिति-ज तो गज केशव केसरी । इतर साम्य करूं न शके सरी ॥७०॥|

दिति-ज यूथ-प जो मृति पावछा। असुस्वारण-यूथहि धांवढा ||
मृतक तें ढकद्टनि धरा-तकीं | वधि तया हरि छात-चुक्या-तब्ठीं |॥७१॥

पद-तकें किति-एक नखें करें | तुडबिले दलुजेंद्र भयंकरें |]
अह्ुस्नाथ डपासन त्यावरी | हारे बसे परि कीप न सांबरी ॥ण्रा

स्तविति देव अजी कनकांबरा | अमर मारियढा म्हणती बरा ॥
परि न आबरि कोप रमा-पत्ती । स-भय छीक चतुर्देश कांपती ॥७१॥
प्रार्थती अमर सागरजा ते । सांबेद्दनि कनकांबर जाते ॥
जाय पाद किति-एक रमा ते। तो गमे मय चराचर माते ॥०५॥
परततां कबरांबर'ंं नाबरे | पदरही द्दयात्ररि बारे ॥
स्मरण-भात न शी। तिचा वक्े' | नयन चंचछ जीमहि चावले ॥७५॥

मंग॒ प्रन्हादातें म्हणति जअबबे भक्त-परमा।

रमा अक्षा खिन्न स्व-कृत-बिमु-कीपाम्युपरमा ॥

रमा-कांता येना तुजविण क्रुपा दैत्य-दमना।

मनाच्या चिश्रामा त्वरित करें गा कोप-शमना ॥ ७६ ॥
ज्याला भिती देव विरंचि पद्म | प्रन्द्दाद त्यात्या धारि पाद-प्मा ॥
गआाणी जया वंदिति सर्व भूतें। करती तया दंडबत अमूते ॥७ज]
बाल्ककें स्व-चरणाबुरुहातें | बंदितां प्रमु जगहुरु ह॒तें॥
ऊचडोनि अवडोकुनि ठेबी | मस्तकी अमय-हल्तक ठेवी ॥७८॥

कर-स्पर्श ज्ञार्दे परम सुख त्या दैत्य-तनया |

न या संस्तारावे स्मरण उरडें त्या सु-विनया ॥

नया नेत्रीं दोहीं स्लत्रति न निधि शब्द सगकछा |

गद्य दाटे प्रेम त्वरित हारे घे मोहनि गढ्लां [| ७० ॥

$ प्रेत, ३ येणीवरचा पदर, ३ ली ख्चर शुदीवर येदना,

पट नवनीत लो

ब० ति०. प्रह्हाद याउपरि होठने सावधान ।
प्रेम स्तवी ज्ि-मुबनेश दया-निधान |
ब्रह्मादि सातिविक तयां कब्ठसी न देवां !
मी तो म्हणे अमुर्राजस बासुदिवा॥ ८० |॥
मक्ती करूनि तुज गाय अधोक्षजाला |
झालासि तूं स््र-पद-दायक त्या गजाढा' ]|
मारूनि नकऋ गति दे द्वि-रदा तयाला | है
याठ्याग मी स्तवितसें वर-दातयाठा ॥ ८३ |
भु० प्र०. मुखांतूनि नक्राचिया कुंजराशी । जले सोडवीरछे कृपा-पुंज-राशी॥
मछा सोडवोर्ले तंसें वा सुदेवा । पित्याच्या करापाप्ुनी वामुदेवा ॥८२।
3० जा», प्रज्हाद इत्यादि फरी स्तुतीतें | अर्पी शुसिहास सरस्वती ते॥
कृपा तया ऊपरि &देव दादी | यानंतरें तेचि गमे बदावी ॥८१
इं० घ०. ऐड्ञा स्तुर्तानें हरे तुष्ट झाठा | बोड़े कृपेनें असुाामजाठा ॥'
की बर्णिता या निगमागमार्तें! | संतोपर्ों मी वर मांग मर्ते ॥(ै॥
शिख०. महणे श्रीप्रज्हाद प्रमुचचन हैं. छोम-कर जी ।
सजी" मातें घाडी दणि, ग्हणुनि हे शब्द बरजी ॥
सजी या पार्याच्या सुख फवण नाहीं मज हरी |
हरी दुःग्बें सारी तब गुण-कथा श्री-नरहरी ॥ ८५ ॥
$ गरेदाला :--छदधुम्न नांयाचा द्रविर देशाचा राजा होता; तो मठ्यायटावर शापम
कश्न तपथ्यैंसादी राहिडा असतां एक पेछ भगस्ति ऋषि त्यावे आपात पस्िध्यमंश्थ
सद्द भाला. त्था वेलेस इंदपुस्त ध्यानल्य होता, म्दथून स्याकट्ून ऊूपीया शम्युटपामाएि
शआदरसत्कार शाल्य नाहीं. तेब्दां ह्ानें आपला भाव्साने अनादर केछा, भें बाइल
कऋषीस फार राग झाला, आपि 'तूं इत्ती हो! म्दयूत त्यानें त्याग झार दिल; पहुँढे
ल्यार्ने आद्ेना केल्यावर ' विष्णु छुझ्ता उद्घार करिल ? में शाआसनदी दिखें. पुरे हो राशा
दृत्ती दोऊन बनाँत फिरत श्षस्ता पाणी प्यावयार एड संरोवराोत उतरला, हों त्यांदीत
नहाने ध्याजा पाव धरिया,. (तोडी देवछकषीज्या शापानें गंभर्वाया नड झाता होता. )
हेब्दी पुप्फठ वेडपरवेत गजेंदानें आपय मुदण्याकरितां यत्न केला, परेंतु नझायुरं श्याम .
कांदी खातेना.. वर्दी निश्पाय होउन त्था्ें ईसराबा पाँगा डेला भागि पक न
छमछ उपदन भक्तीनें स्थान उर्रेझन आमशात् फ्ेद्रज. तेब्दों विषय सेवुड होडन,
बढाने महाद मास्न गरेदास सोटबिे, शणी फपा भाहे. ३ वेदशाश्यंनी कैशेसशा

स्मुती्रमार्थे तू डेली स्तुति ऐयून, | १ रमेशुगाति--प्रपेयात,

रवागता.
हू० वृ०,
द्धु 0 वि ०५

ईं० पे०.

ब० ति०.

शा० वि०.

३० घ०,

दि वि 0
दे

स्वागता,

चामनर्पडित श्ज्र्‌

अंतरी धरुनि' पूर्ण-निरीक्षा' | पाहतोसि निज-मृत्य-परीक्षा' |
अन्यथा स्व-जन-भावच नाश्ी | कां वदे कहण या बचनाशी'॥८६॥
स्वामीस जो बेंचिछ-काम्य-बाणी | वाणिज्य तें भक्तिहि दीनबाणी ॥
बाणीच कीं सेवक वेतनाचा | निष्काम तो पंथ पुरातनांचा ॥८७॥
म्हणसि मागचि जी कमला-वरा। लगित दे तरि या अमछा बरा ॥
किमपिही उपजेच न कामना। कर्रि असें विधिच्या जनका मना ॥८८॥
प्रन्‍्हाद-शब्दा हारे तुष्टछा हो । ध्यात्रा म्हणे आजि यथेष्ट छाहो ||
छद्ष्मी-पतीचें मन मोहरीतो | चोटी भशा, त््यास बंदे हरी तो ॥८९॥
ऐसें तथापि जिस सिंधुच्ियाच पाछी' |
पारी स्त्र्भूमि फछ हैं तुझिया कपाद्ी ॥
पाछोी तुझी म्हणुनि सर्त्र बसुंधरा या।
राया तुझ्या इतर योग्य नसे घराया ॥ ९० ॥
एकाहत्तर चौकब्या कठि-हृतनता-युग-द्वापरी |
हूँ मन्बंतर' एक काव्य इतुका जो होय याऊपरी॥
प्रन्हादा इतुकीं युगें मधिकही कांही तुझ्या शासनीं |
पृथ्वी सर्व असो, म्हणे नर-हरी, से वेस्त सिंहासनी॥ ९.१॥
त्यामाजि माझी स्मर हे कृपा कीं | या पूर्तिल्या पातक-पुण्य-पाककी ॥
उद्दिम्न दुःखीं न सुर्खी स्पृद्ाही | ऐसे असाबे अति-निस्‍्पृहादी ॥९९॥
दे मुक्तिद्दी भुक्तिहे भक्तरया। दे भक्तिही अन्य जना तराया॥
प्रह्हाद माथां धरे शासनातें । बंगीकरी तात-न्ृपासनातें ॥९३॥
स्व-पितयास न हो अभमा गती | म्हणयुनी विनत्री शिशु मागतो ||
हारे म्हणे सुत ज्यांत्त अत्ता मसे | मु-्गति पाव्रति पातकिही असे ॥९४॥
एकबीस निज-पूर्वन सारे | उद्धरा मुत वितां तुमसा रे॥
सक्किया कर तथापि तयाची | म्यां तनू चिरिडि ज्या पितयाची ॥९५॥
ये सती निजन्‍कृपा अबठोका। दावुनी नस-हरी निजर-छोका॥
जाय, है चर्त ठोक तगया | ठेविें मब-नदी उत्तराया॥९६॥

किम अमर 5 पक: कल 2; पल आकलन कप कल कद पिदक राम
$ परी दोकशी करष्यास्या हेतूने. ३ शहों तर कदण ( क्णारुर ) णो परमेश्वर हो
झपल्या भक्ताद! भरे नाहींशी करपोरं हैं (यर मांग छामें) बदन था घोलेल १

३ मपदा,

पैर, बडा, ४ देबादी एकादत्तर युर्गे म्हणमे एक मन्धेतर हों

त्र्ज्र नवर्नीत

स्फुट छोक... -- ४
थे? अ०... करूँ ये समाधान जी मूर्ख त्याचें | धहू ये सुख दित्त पे जाणत्याचें ॥
दि न जाणे न नंगे बडा पामरठा | बुझाएूं शकेना त्रिधाता तयाठा ॥ १॥
शेख०. बढ़ाने काहूँ ये मणि मकरनार्ईँत दडछा। से
महा-सिंधू-छाटा-तरण कहे. येई भुजन्यक्रा॥
महासर्पीतेंही सुम-सम' धर ये निज शिररी |
ल्‍ परंतु क्षुद्रात्रें. हृदय घरेना क्षणभरी ॥ ३ ॥
शा० वि... सर्पी्तें विस-तंतुर्नें सु-दढ तो बांधावया इच्छितों ।
किंबा बज-मणी रिरीप-कुमूर्मेश भेदावया धांवतों ॥
किंवा तो मधुदिंदुर्ने मधुरता क्षारम्धिजा बाणितों |
जो मूर्खास सु-मायितें वश करूं ऐसे झणी बोठतो ॥ १ ॥
उ० जा०. विनिर्मिलं झांकण अज्ञतेचें।स्वाधीन हे पद्म-भर्वे फुकां ॥
मूर्खासि जें मौन फार साजे | समभेतति त्याच्या बहु जाणते जे ॥ ४ ॥
शिस०, जधी कांहीं कांहीं * हरि कबि”* असे शब्द शिकरढों।
तधी' मरी सर्वज्ञ द्विपसम मर्दे याच भरठों' ॥
जी कांही नेणे म्हणुनि बदले पंडित मा |
तंदा माझा गर्ज-ज्यर सकछहीं हा उत्तर ॥५॥
शा० बि०. चंद्राढा दित्रसा प्रकाश नसणें, ये कारमनाछा जरा |
पत्रमत्रीण तल्/ं", निरक्षर मुर्खी जो साजिय गोजिरा |
दात्याछा धन-ठोम, नित्य बसतें दारियध विद्वल्वनी |
दुष्टाचा पगडा मही-पति-यूद्धी, हीं सात झल्यें मनी ॥ ६ ॥
शिस्त० विपत्काद्ी पैर्य, प्रमुपर्णिट सहिस्णिल बर्ख।
समभे पांठित्याचा असर, सम शौर्य मिखे॥
स्वन्कीतीच्या ठायीं प्रचुर रति, विद्यान्यत्तन जें।
तयांचे हे स्वामात्रिक गुण सहा सुब्पष जे॥७॥
4 दोर्य बसा नोतिशतक द शैरस्यश्नतक धरे बामदाल्य संवायर मायझें प्रशशव
मार्पातर झहे; त्यातीद बेचे, ३ कुआमाररों, ३ मूसोंगों मगपरफी बयां देल माही,
४ शिरीप (म्टणून एड झाद आहे) त्याच्चा दुलानें. (६ कुस नादूइ भहों.) पे झायढन
अ्यास्या था भार्पातराना कर्ता वामनाहुन निराछा ( कदाय्ति रदाया झिन्द ) “हरि कि या
माँयाया अगवा, अनेंदी मत भादे-.. ६ सन्‍्वर-्तर्धी मो श्ंझ याव ये दिकाम भरकों-- रा
>' देझेस मसला सदे काँही समयतें झगा मदाने ६ स्यतें ) इत्ते)स रखा अस्न मेंढों,. क खिले?
हते परातर भाहे, ८ ऐसे आर्ते अप्रतां, ९ पिद्वेवा बाई

चामनपंडित श्ज्रे

उ०जा०, वानोत निंदोत सु-नीतिमंत | चत्छो असो वा कमछा गृहांत ॥
हो मृत्यु आजीच घडो युगांती | सन्मार्ग टाकूनि भछे न जाती | ८ ॥
शिख०, न चोराछा छापे, प्रगट न दिसे, दे सुख सदा ।
दुणावे कीं देतां किमपि न संरे लेशहि कदा॥
न कल्पांतीं पावे निधन, धन विद्याभिध अर्से |
असे ज्याचें त्याशीं प्रतिमटति* जे पामर पिसे || ९ ॥
शालिनी, जे कां ज्ञानें ठाधले सद्दिचारा । संपत्तीचा त्यांपुर्दें काय तोरा ॥
पद्माचा जो ततुं तो वारणाछा । वारायाडा पं महणे सिद्ध झालछा ॥ १० ॥
शा०वि०.._ झाला क्षीण बहू क्षुधेस्तव जरी, को व्यापिला वार्षकें ।
ग्राढी कपष्ट-दशा, घडो मरणही, कीं तेज गेलें निके ॥
ऐसाही मग-राज जीर्ण तृण तो खाई कीं काय हा |
शौये भेदुनि हस्ति-मस्तक शुभआर्सीच * ज्यादा स्पृह॥ १६ ॥-
पृथ्वी, सु-नीति-पथ सेत्रणं मलिन कर्म मानेच ना |
घडो मरण नाब्रडे खढ-जनांप्रति प्रार्थना |
विपात्ति-समर्यीहि जो प्रगटवीच ना दीनता।
भल्याविण असे असि-ब्रत* करूं शके कोणता ॥ १२ ॥
ज्ा० वि०. ज्यांचीं देह-मनें तशींच बचनें पुण्यामृर्तें! मोतिली' |
की ज्यांहीं स्व-कृतोपकार-बिभवें सर्वत्र विस्तारिढी ||
लोकांचे परमाणु-तुल्य गुण जे मेरूपरी वानितो ।
चित्ती तोपहि पावती सु-जन ते नेणों किती नांदती ॥ १३ ॥
शिख०, मही-पृष्टी केब्द्रां अबचट पढंगीं पहुडतो |
क्षुधेते शाकानें अवचट सदलें निबाटितो"॥
क्षी कंथा-घारी अबचट मुन्तत्नी मिखतो |
मनस्वी* कार्यार्थी किमपि सुखदुःखें नं गणितो ॥ १४ ॥
शा० वि०. दुर्भत्रें दरप, संगतीस्तव यती, कीं पुत्री छाठनें |
वेदानध्ययनें द्विं-जाति, कुछ दुष्पुत्रें, खाराधनें ॥

३ ( इत्तीआ्या मांसाने )
५ झुद झमृतरसभ, ६ आदत

॥ ( विद्या +क्षमिषा ) विदा हा नाॉवार्थ- २ स्पर्षा करितात,
मुप्रासायिपरी, ४ तरवारीच्या पांग्सारसा तीम नियम.
केशी धाहेत भर्णी, ७ दूर दबरितो, ८ निम्रद्दी-शदया,

श्ष्छ

य० ति०.

मालिनी,

नवनीत

नासे शाौछ, न पाहतां कृषि, मर्दें मा, छाज मर्थे फुफा |
शाठ्यें मित्रपण, अवास-यमनें स्नेह, अमादें रुका! ॥ १६॥
ठजेनें जड़, दांभिक अतिपणें, कापव्य शौ्ें गणी।
शौयें निर्देय, भार्जवें छुड्बुब्या, की दीन सद्भाषणी ॥
मानेच्छा तरि मूर्ख, की बडबड्या वक्ता, निकामी' मछा |
ऐसा ती गुण कोणता खल-जनीं, नाहींच जो निंदिण | !६ )॥
राद्ये जाति सतातर्ठी, सु-गुण दे राह्योत की खाठते |
शैटाग्राहुनि शींठ सत्यर पडो, सीजन्य अम्मीत तें ||
झूरत्वावरे आदल्ओो गशनि का, हैं सर्वही नावड़े।
मर्थ-प्राति अत्तों निरंतर मा, त्यात्रीण हें बापुदें ॥ (७॥ .
वेटीमार्जि निरोधिठा न सुटका ज्याठा मुकैठा फर्णी ।
तें केठें बिछ मूपकें अवचितां तो भांत गेढा झणी ॥
त्यातें मन्नुनि सर्प तत्कृव-पर्थें निश्चित ग्रेढा पह्ा | ।
ऐसे कर्म अ-्तर्क्य यास्तत तुम्हीं कीं स्वस्थ-चित्ते रहा ॥ १८॥

जो तोषबी स्व-जनकास सु-पुत्न तोच |

जें दे पतीस छुख फार कछत्र' तेंच ||

जो एफरूप सुख-दुःखपर्णी गडी तो |

हा छाम पूर्व सु-कृताविण काय होती ॥ १९ ॥
संपत्कालीं कॉय्ें सजनाचें | होते चित्त शाति* पंफेरद्ार्च' ॥ ,
आपत्कार्ी ईैडही भादत्यो फां | धाकेना जें गाजवी मैव-ठका ॥२ ९)

विद्या-समन्धितहि दुष्ट. परित्यमात्रा ।

त्याश्षी बरुर्घे न सहवास कर्धी करावा ॥

ज्याच्या असे दिमलही मणि उत्तमांगी |

ती सर्प काय न ढसे खछ अंतरंगी॥ २१ ॥

मंटिन रुषिर-मांसाविगछें हाद देंवें।

मवचूठ मिव्य्त[ तें श्वान संतोष पावे ॥

क्षुधितहि गज-हँता जंथुफार्ती न मारी !

बवसारें समजायी क्षुद्रता भाणि थोरी ॥ २२ ॥

4 पैरा, २ हिश्पकोगी, ३ गायदो, ' प्री. दा धब्द नेदर्की मपसइज्िगी अर.

ऊ [ पंफेश्ट्ाय

) फमटाये ( हाति ) ताठेबाईड होते, सदमे सुमकायारतें मृु दंगे, .

च्‌० ति०,

उ० जा०.

शा० वि०,

उ० जा०.

शा० बि०.

मदिरा,

शा० वि०.

चामनपंडित श्ज्षु

योजी हिताप्रति निवारुनि पाप-कर्मे |
धर्णी बरेच गुण झांकुनियां कु-कर्में ॥
दे आपणास, असतां व्यसनी त्यजीना |
सन्मित्र-छक्षण गे बदतात जाणा ॥ २३ ॥

तृर्णे भगाला, सलिकें झपाला' | संतोष 2 महा-जनाछा ||
तयांस निप्कारण तीन चैरी | किरात, कैत्र्तक, दुष्ट मारी ॥२४॥

तोयाचें परि नांवही न उरतें संतप्त-लोहांतरी |
तें भासे नलिनी-दछावरि पहा सन्मीक्तिकाचे परी ॥
ते स्वातीस्तव अब्धि-शुक्ति-पुठकी मोती घड़े नेटकें |
जाणा उत्तम-मध्यमाधम दशा संसर्गन्‍्योगें टिके ॥| २५॥

पुप्पापरी दों परिचीच साची । हे वृत्ति संभात्रित जे तयांची ॥
छोकांचिये एक शिरी सजाबें। वर्नीच कीं एक सुकोनि जाते ॥२६॥

मौनें मूक दिसे, बंदे तारे महा-व्राद्या, स्वन्पाश्वी फिरे।
तेब्हां धीट, तसा ब्रित्रेकेचि नसे जैं चाठ्तां अंतरें ॥
शांतीनें तारे म्याड, शांति न धरी तें गांवढ़ा यापरी |
सेवान्धम॑ असा अगाघ कथिठा हा जाण यागीश्वरी ॥२७॥

नम्रपणंच समेत महोन्नत, जे गुण वर्शुनियां परक्याचे |
सांगितल्याविण दाबिती कीशछ सर्व जनांप्रति जे स्त-गुणाचे ॥
स्वार्थ परार्थहि साधिति जिंकिति शांति-बन्ठें मुखर-त्य* खडे |

संत महाद्वुत-भाजन” यापरि सेवन कोण करी न तयाचे ॥२८॥
हैं का दुर्गुग, छोम जें, पिशुनता जे, का महा-पातकें)
काशाछा तप, सत्य जे; मन मुंरे मैं, का मु-तीर्यादिकें |
काशाठा जन, जैं भठेपण घसे; कां भूषणें, फोर्ति में |
सद्दिया जार, कां ध्नें; मरण कां, दुष्कीर्ति ठोकीच ऊँ ॥ २०॥

मायाठ़ा, ३ समुझंहील टिपल्याँतील पुरंत, ३ छो्ल॑त प्रतिटिने रदाईे हू सात्प्य
( शंनादित पक्षी ). ४ वादादता, ५ ध्त्यंत क्षाययंशारक गु्भानीं भरदेसे,

र्ज्द नवनीत

ब० ति०. खल्वाठ' चंड-किरणें अति तत झाठा |
छायार्थ ताढ-तरु-मूछ-समीप गेल ॥
तत्काछ थोर पढें फढ़, तो निमाठार |
ये जेय दैव-हत येइठ तेथ घाडा ॥ ३० ॥

शा० वि०.. भाग्याठा सु-जनतल् भूषण असे, को मौन झौर्यास तें |
ज्ञानाढा शम, त्या शुतात ग्रिनय, दब्यास दातूल तें |
ब-क्रोपत्य तपा, क्षमा प्रभुणणा, धर्मास निर्देमता ।
या सर्वासहि मुख्य भूषण पह्या सच्छीछ हैं तत्वतां॥ ३१

हे तो सत्पुरुष स्व-कार्य त्यजिती अन्यार्थही साधिती |

है तो मध्यम जे निजार्थ करनी अन्यार्थ संपादिती ॥

है ते राक्षस जे स्व-कार्यत्रिपयी अन्‍्यार्थ विध्व॑सिती।

जे कां व्यर्थ परार्थदाानि करिती ते कोण की दुर्मती ॥ ३३ |

ब्रांछा सजन-संगमी, गुरु-कुछी बेंदाइता), नम्नता।
निंदिचें भय, तुष्टता पर-गु्णी, स्त-श्ली-मु्खी ठुम्धता ॥
विद्याम्यात, महेश-भक्ति, ख़-संत्रगी अनासक्तता।
चित्तात्ा जय, या ग्रणोंस निधि जे त्यां बंदिजे तत्वतां ॥ ३१ |

3० णा०. होती अरण्येंच पुरें तयाठा । समस्तही होतिछ गरात्न त्याढा ॥
मही तया होइछ प्ूर्ण-रन । ज्याठा भसे संचित प्रूर्व पुण्य ॥

बंशस्य,* यर्नी (णीं शबरु-जठाप्रि-संकर्दी | मद्रार्णी पर्कतानयास-दुर्घटी ॥
निजो चसे थाणि फिरे अरण्यें | सया स्थली रक्षिति पूर्व-यण्यें ॥

उ० जा०, आउस्य जे कार्य-विधात-कारी | असूँ नये तो रिपु या शरीरी ॥
उद्योग सद्वंध तथा न टाऊी | त्या सेवितां पायत्ति सीरय छोड़ी ॥

हु० बि०, बन-चरांसह हीट्यनाँतें | मगिज सुर्खे पिरणें सर ते बेंर॥
जार घड़े सहयासचि पामरी । तर जक्यो असणें सुर्मद्री ॥ *

॥ टू पश्केश,.. २ मेझा... १ स्थुति अरू्याने झील, ४ झेगे दीन इसोव (
दौन रण ( यंशस्थ' मे दुसरे दोन 'उर्ेयया!) करे मिधथ भाें भा मे अगर
' अगावें, है मर 2

चामनपंडित २७७

ब्‌० लि०. द्रब्यास है गमन-मार्म यथावरकाश।
की दान, भोग अथवा तिसरा बिनाश ||
जो थे न भोग जरि, पात्र-करी न देहीं।
त्याच्या धनात मग केवत्ठ नाश पाहीं ॥ ३८ ॥
बंशस्थ,.. असे जयाला धन तोचि पंडित | कुछीन तो तोचि गुणी बहु-श्रुतत ॥
सु-पूज्य तो सुंदर तो विचक्षण । धनाश्रय्ें राहति सर्वही ग्रण ॥ ३९ ॥
उ० जा०, शुतेचि कीं श्रोत्र, न कुंडलानें । दानेंचि कीं पाणि, न कंकणानें ॥
साजे तसा देहहि हा न आनें | परीपकार्रेंचि, नम चंदनानें ॥४०॥
शा० बवि०.. ब्रह्पारनें छिहिलें छलाट-फलकीं जें द्वब्य ज्याठा असे |
तें छाधे मर-मंडत्दी' आधिकही मेरूस गेल्या नसे ॥
सेत्री धैर्य, धनांध त्यांप्रति शथा दावूं नको दीनता।
कूपी कीं जल्धींत कुंभ जछ घे जें मापिलें तत्ततां॥ ४१॥
च्‌० ति०. तें श्वान एक तुकब्पास्तव चार नाना |
दावी धन्यास जटठरार्थ कस पहाना |
दे आत्यवूनि जरि हस्ति-पर बाप भाई |
थे तोचि घांस गजनराज कशी बढ़ाई ॥ ४२ ॥
भु० प्र०. प्रजा हाच कीं वत्स भू-पेनुकेचा |
हपा तूं करी फार सांमाछ त्याचा |
स्व-बत्साचिया जाण वात्सल्य-योगें |
अभीष्टाथ देईंछ है भूमि बेगें॥ ४३ ॥
शालिनी. आरंभी जे फर, शेखीं न कांदी।
आधी थोड़ी, जे क्रमें फार पाहदी॥।
छाया प्रा" पराधों दिनाची।
तैशी मैत्री दुर्जाची भल्याची॥४४॥
घ० ति०, दे दान गुत, उपकार करी न बोले |
मानी प्रमोद जारे मान्य घग़स आछे ॥
दाबी न गर्य बिमतें गुण थे पराचे |]
खद्ढाप्र-चुस्प विपम-्तत हैं मत्यावं ॥ ४५ ॥

पफ 2२७ 88-7

श्छ्ट

नवनीत
को तोडिह्य तरु कुटे ,भाणखी भरानें। ,
तो क्षीणद्दी विधु महोन्नति थे ऋमानें ॥
जाणोनि हैं सुजन ज्या हुबछीक जाली |
त्याशी क्धी न करिती सहसा टवाली ॥ ४६ ॥

उ० जा०. जाडी जरी कप्ट-दशा अपार | न टाकिती घैर्य तथापि थोर॥

ब्‌० ति०,

'ब० ति०,

झ्वा० वि०-

केठा जरी पोत* बक्ेंचि खाल | ज्वाा तरीते बरती उफाछे |!

दास्यि ज्यांजबक्ति अग्रिय बोट्ण्याचें।
भांडार ज्यांजबक्कि वाग्रस-माप्ठरीचें) )
स्व-स्री-परायण अ-निंदक जेच त्यांहीं]
मू-भाग है ब्रिठ्सती अति-रम्य पाहीं॥ ४८ ॥

पत्नें प्रकु्ठ करितो सब्रिता स्वर्य हा |
रात्री ब्िकास कुमुदांप्राति चंद्र दे हा॥
नप्रार्थितंं जढ-द दे जछू या जनाला |
मुक्ताथ को पर-हितोत्सत सजनाछा || ४५॥|

बेरें तें या देहीं महिव्ारि कडेलोट करणें ।
महा-सर्पाच्या कीं वदनि तारे हा हात धरणें॥

उडी कीं बन्हींत त्वरित तरि घाढ्न मरणें।

जज तें तें छोकी त्यजुनि निज-सच्छोछ फ़िरणें ॥) १० ॥|

क्रो जले माणे अ-चेतन सूर्य-कांत |

ज्या छाग्रतांच दिन-नायक-पाद-बात' ||

संमावितांत गणना पहिछी जयाची |

साहेछ तो पण कशी शठता दुजाची॥ ५६ ॥

विद्या हैं पुरुपास रूप बर्खें, की झकिलें द्वव्यही |

विदा भोग-सुकीर्ति-दायक पहा ते मान्य मान्यासदी ॥

विद्या बंधु असे विदेश-ग्मनी विद्या महानदेवता।
विदया पूज्य उपास हा नर-पश्च तीवेगछा तलतां॥5%३॥

१ मशाल, ' २ (बाकु+रस ) गोड भाषणायें,. रे स्वासेडुद्धिरदित,.. ४ सुर्देकिर्णा

तडाखा. पाने पादताडन,

चामनपंडित श्छ९

झिख०. कर्री साजे त्याग, श्रत्रण-युगुर्ली सच्छूवण जें |
मु्खी सत्य, स्वच्छाचरण विलसे, शौर्यहि भुजे ॥
स्वन्शीप थोर्रछा नमन, विभवात्रांचनि पहा।
भल्याचा कीं स्वाभात्रिक जुम अलंकार-विधि' हा॥ ५३ ॥
5० बि*. उपजर्णे मरणें न चुके नरा | फिस्त नित्य असे भव-भेंवरा ॥
उपजला तरि तोच मछा गमे | कुछ समुन्नति ज्यास्तत्र घे, रमे' [[ ५४ ॥
स्वागता, वृक्ष फार छबती फछ-भारें | छोॉवती जलू-द घउठनि नीरें॥
थोर गर्व न धरी ग्रिभवाचा | हा स्वभात्र उपकार-पराचा ॥ ५५ ||
ब्‌० ति०, जें पात्र कां पुरुष-स्न महा-गुणांचें।
तें निर्मितो विधि विभूषण भृमिकेचें॥
की त्यासही त्वरित मृत्यु-मुखांत छोटी ]
त्याची गमे मज अ-पंडितता करंटी ॥ ५६१ ॥
सद्रत्न-हार मणि ताइत बाहु-दंडी।
की स्नान चंदन फुलें आणि छांव शेंडी ॥
यांनीं खरी घडतसे पुरुषा न शोभा।
बाणीच भूषण सु-शिक्षित-शब्द-गर्भा' || ५७ ॥
म्यां साहिठी खढ-जनोक्ति कठोर पाहीं |
पोठांत दुःख बरिचेत्रारें हांसछोंदी ॥|
की प्रार्थिें स्व-जठरार्थ मद्ंघ डोकां।
भाशे अणीक मज नाचविश्ञी किती का ॥ ५८ ॥
श्लिस०. दिसे ज्या प्राणांची स्थिति जठज-पतन्नोदक जसे।
तयांसार्ी केें विविध वहु म्यां पातक मरसे॥
पुरदें द्रव्यादनांच्या प्रचुर धन-छोमास्तव दया ।
जिजलजें म्यां केली बहुतर मृपात्म-स्तुति-कथा"॥ ५९ ॥
तोग्ड, पदना र्नावर्टिनें त्यजिद्ें | शिर सर्वहि झुश्रप्ं पिकटें ॥
उठता बसता अथु शक्ति नसे | परि आस निरंतर माजतसे ॥६०॥|

॥ भूरमप्रकार, २ आनंद पावर, ३ मसयदिये गोद झम्द जोत भाहत अशी.
* फमठाच्या पादावरीण उदकाप्रमा्गे मदणमे चंचल. ५ जींत घापटी सोटी स्तुति छसों
झादे भरी गोए,

१८9

3० जा०,

श्वा० वि०,

ब० ति०,

झा० वि०,

ब० ति०,

शा० बि०,

' नवनीत

न जाणतां टोछ पंडे हुताशी | नेणोनियां मीन ग्िछ्ली गछाशी || -
अभिज्ञ आम्ही विपयांसि जेब्हां,] सोडंच ना मोह बलि्ठ तैष्हां ॥६ |
मोढें मंदिर, पुत्र पंडित बरे, संपत्तिही कारशी।
भार्या हे गुण-शाहिनी, चय नें, मृढासि माया शी ॥|
मानी शाश्रत विश्व हैं, पडतसे संसार-कारा-गृहीं |
ज्ञानी नश्वर दृश्य मानुनि मनी संन्यास थे सत्वरीं ॥ ६१॥
पौरें सदैव रखती क्षुधितें कृशांगें |
ज्री बच्चन जर्जरित नेसुनि दीन वागे ॥
पाहोनि दुःख घरिंचें जठ्रार्थ कैसें |
देहीति' गद्गदद-खें वदिजे प्रयासें | ६१ ॥
होती बासर दीप जे घन-पति-द्वारी! तर्या प्रार्थितां
नाना-सौख्य-भरें. क्षणोपम्र मछा जे छोटे नेणतां॥
निःसंगत्वपर्णं धरोनि बसों है पर्वताची गुह्य |
गाता त्या दिवसांसि हांतत असे ध्यानावसानी पहा ॥ ६४॥
मृत्यनें जनमास, ब्रार्थकपर्ण कीं यौवना रोखिलें |
छोमें आक्रमिढी स्व-तुष्टि, बनिता-मेंहिं शामा ब्यापिलें ॥
मात्सयें छु-मुणा, वना फणि-छुछें, प्रथ्वी-पतीछा खर्ले |
अन्स्थैय_ वरिमवास, सांग कण कोणास न ग्रासिें ॥ ६९% | :
व्याप्रीपी भय करीत उमी जरा रे।
देहासि रेग करिती रिपुतुल्य भरें ॥
जायुप्य मिन्न-घट-नीर! सरे तसें हैं।
पाप तथापि जन आचस्तात पढें | ६६ ॥
येतों वासर सोच तेच रजनी व्यापार नाना-परी |
प्राणी हे करिताति आयु सरतें हैं नेणवे अंतरी॥
तुच्छे चर्वित-चर्बणोपम सुर्खें जीं तीच तीं भोगितां |
संसारी न तिसल्‍्कृती उपजते है कीण निर्ठजता ॥६७॥

५ (देहि+इति) दे अे. २ श्रीमंताच्या : दारांत: ३ ( स्‍्याननअवस्तानी )
ध्यान संपल्यानंतर. ४ फुटक्या भांब्यांतील पाणी. १

उ० जा०.

ब० ति०.

रथोद्धता,

शा० चि०,

मालिनी,

शा० वि०,

वामनपंडित श्टर्‌

झार्लों जयांपाप्ुनि ते निमाले | ते आमुचे तुल्य-बयस्क गेले ॥
आम्ही असों संप्रति जाण तैसे | नदी-तर्टीं जर्जर-इक्ष जैसे ॥६८॥

भायुष्य वर्ष-शत व्यांत निर्मे निजेले!।
त्याही निर्मतहि निमि दिन थाद झाछे॥
वाक्य शाशवपणें, उस्हें, ब्रियोंगें।
दुःखामयेंचि सरणें, सुख काय सगिं ॥ ६९॥

एकदां तरुण बाल एकदां | भाग्यवंतहि अ-माग्य एकदां॥
एकदां जरठ जाय सत्वरीं | धर्म-राज-सदना" नटापरी | ७० ||

तूं राजा जारि, मी श्रुति-स्मृति-महा-विद्याभिमानी असे |
भाग्यें विश्वत तूँ, मदीय फविता-सत्कीर्ति छोकीं वसे ॥
गाहे अंतर फार तूज मज रे तूं गर्ब जैं दाविशी |
मीही निस्पृह, भाग्यत्ं॑त-गणना नाहीं मछा फारशी ॥ ७१ ॥|

धन-पति जरि तूं रे, मी असे शात्त-वेत्ता |
भठ समारें जर्ी तूं, मी महा-ादि-जेता ॥
अनुचर जरि तूतें सेत्रिती, छात्र मारते ।
न गणिशि मज, जातों तुच्छ मानूनि तूतें॥ ७२ ॥

भेटावं तारि हा नसे समय तो, अंतःपुरी तो बसे ।
भ्राहे निद्रित, भश्व पाहत असे, स्थारीस गेठा असे |॥
गाता क्रद्ध म्दणूनि भृत्य ददती टाकी तया दुर्जना |
मुक्त-द्वार महेश-मंदिर मु्खें जाऊनि सेवी मना॥ ७१॥

ल्क्मीनें जरि तुष्ट तूं, बहुमुखी मी वल्कडटानें अर्से |
दीघांचा परिततोष तुल्य असत्तां आधिक्ष्य कांही नसे ॥
खाशा ज्यात दि तोचि समर्जे, नैग़शप पें बाणतां |
भाग्याचा नर कोणता मंग बरें निर्माग्य तो कोशता | ७४ ॥

॥ घोपेंत मेले... २ यमसदनास,

श्ट२

उ०्जा०,

घब० ति०.

झा० वि०,

नबनीत | ; हि
ज्यांचें पात्र पविन्न पाणि-युग हैं, मिक्षान्न जे भक्षित्री |
ज्यांचें वच्च दिशा, जयां मछ नसे, शय्या जयांची क्षिति ॥

ज्यांय देय नसे, विरक्तित्रनिता जे तीसवें नांदती।
ज्यांठा कर्मकछाप' बाधित' नसे, ते' धन्य येणें रिती || ७५॥

चांडाछ कीं, ब्राह्मण झूद्र की हा | योगीश कीं यापरि छोक पाहा ॥

यंदे, जया हर्पबिपाद नाहीं | निःसंग तो धन्य जनांत देही ॥७६॥
पुरे पुराणें, स्मृति, वेद, शाह्नें | आमुण्मिकें' वेदिककर्मतंत्रें |...
जेणें संरे हा भत्र तें विचारी | याव्रेगढ्ली सर्व दुकानदारी ॥७७॥

स्वेच्छा-बिहार गत-संग महा-तपस्त्री |
भिक्षात्र-भक्षक विरक्त असा मनस्वरी |
कंग्रैक बचल्च निरहंकृति जो सुखी तो ।
ठाकूनि भोग शम-सौरुय मर्नी वरीतो ॥ ७८ ॥|

जों हे स्वस्थ तनू , जरा बसतसे जों दूर, जो इंद्वियें ।
शक्ति की सरठें न आयु पुरतें जो, पंडितानें स्वयें ॥
आत्म-प्रापि-सुखार्थ यत्न करणें कीं तोंच हा फारसा |
होतां मंदिर दीत, कूप-खननीं उद्योग तो कायसा ॥ ७९ ॥

झाले जीर्ण मनी मनोरथ पहा मी बंचर्छों यौवना |
होते जे ग्रुण सर्मही ब्रिफछ ते ज्ञाले गुणज्ञात्रिना |
युक्तायुक्तत्रिचार काछ न करी निःशंक सर्वात्मना' |
आतां हें सुचलें दुजी गति नसे गौरीश-पायां-बरिना ॥ ८०॥

१ कर्मसमुदाय-देद्दाईमाव ज्यांचा गव्यल्यामुक्कें बर्री बाईट कसे दातून घटर्ली तरी त्वचा
बास्तविकद्ष्य्या ज्यांना मोग घडत नाई हा भाव, २ परछोक श्राप्त कल्न देपारी. ३ जया
मनाचा भय केत्य भाहे भसा,. ४ सर्वगार्वेकहन,

रामदास

गोदातारी राक्षसभुवनापासून ३० कोशांवर जांब म्हणून एक गांव
भाहै. तेथें सूर्योपत म्हणून एक कुछकरणी रहात असे. हा जातीचा
जामदग्न्यगोश्री ऋग्वेदी देशस्थ ब्राह्मण असून सूर्योपासक बसे. त्याचा पुत्र
रामदास- दाज्या आईर्चे नांब राणूबाई. श्ाें पहिर्ले नांत्र नारायण होतें;
परंतु पुर्दे तो रामाची भक्ति करंइ छागछा, म्हणून त्यायें नांव रामदास बरसे
पढलें. ह्याणच समर्थ भर्से म्हणतात. द्ाचा बडी भाऊ गंगाधर
महणून होता, त्यास रामीरमदास म्हणत, छाचा जन्म शके १५२७ त
शाछठा. द्यानें मक्तिरहस्य नामें प्रंथ केछा माहे;। शिवाय अध्यात्मपर पर्दे केलीं
अहित. हा शके १५९९ त फात्गुन वच्च १३ स निजधामास गेछा-

रामदास लहानपणापासून ब्रिरक्त होता. तो मारुतीचा अवतार अर्से
म्हणतात, त्याच्या आईयापांनों त्यारथें छम्त करण्याची सर्च तयारी केछी होती;
पण त्याच्या मनांत ठम्म करन घेण्पाचें नब्हंते, म्हणून तो पछून गेछा. तो
काँही दिवस नाशिकक्षेत्री पंचत्रटीत राहून पुदें सातान्याजबकछ चांफछ येर्थे
जाऊन राहिल्य.. तो बहुतकरून तीर्थयात्रा करीत किसरत असे. हा आजन्म
प्रह्मचारी होता. त्याच्या शिष्यमंडब्टींत शिवाजीराजा होता... शिवाजीने आपकें
सगे राज्य रामदासास दिलें, तेब्हां त्यानें त्याचा स्त्रीकार करन तें पुनः
शिवाजीच्या स्थाधीन कैठें, आाणि तो म्हणाठा की, मास्या स्थामित्ाची इतकीच
खूण असात्री की, तुस्‍्या फौजेचा झेंडा भगवा असावा, तेब्हांपासून शिवाजीनें
आपल्या फॉर्जेत भगव्या झेंब्याची चाउ पाइछी अर्से म्हणवात. श्द्र करे
खाडठ्च्या जातीच्या दिंदूँत जोहार म्हणण्याच्या ठिकाणी रामराम म्दृणण्याची
जी चाल पड़ी भाहे तीही रिवाजीनें द्याच्या सांगण्यात्ररन नयी पाडिछी-

रामदास निबांतपण्णं राह्मण्याकरितां सातान्याजवद्ध परक्ती नॉवाचा किछा
अद्दि तेंथे॑ जाऊन रहात बसे. तेथें श्िवाजीगजा साची बद्घास्त ठेवी.
फमदास तेथें पहिल्यामुले वा टिकार्णी संत्मंडली जाऊं थे छागडी, मदृणूम
सा किछ्रपास सजनगड बसे नांव पढलें, तथा वेब्च्या हा साधुत॑ंताकदून
ग़मदासाढा विशेष मान मिल्यत असे. येथेच रामदास हृद्ध द्ोऊन आपल्या
वयाच्या ७३ जया यर्षी समाविस्थ शाठा. ह्याचे संग्रदायों पृप्पत्ण भादेत,
स्यांस रामदासी णर्स म्दणतात-

१८४ नवनीत

रामदासाच्या गरोब्या, छोक व अमंग पुप्क गहेत. त्याची कविता
सुछुभ भक्तिस्सप्रधान जाहें. ह्याची भाषा साधी व जोरदार गाहे, -

रामदासाचा जन्मशक १५३० (चैत्र झुद्ध ९ ). समाविशकक १६०३
( माघ वच्च ८ ).
के हानें केठेले प्रसिद्ध ग्रंथ :--(१) स्फुट अभंग, (२) दासबोघ, (३) मनाचे
कक, (2) समासभात्माराम. दासबोध व इत्तर रामदासी वात्मय सनेकॉर्नी
प्रसिद्ध केलें आहे, परंतु श्री. शंकर श्रीकृष्ण देव ( सत्कार्योत्तेनकसभा ) यांनीं
संपादून प्रसिद्ध केलेलें जास्त गधिकृत भाहे.

विशेष माहितीकरितां पहा :--श्रीसमर्थचरित्र--स. खं. आह्तेकर;
श्रीसमर्थचरित्र ( तीन खेंड )--हा. श्री, देव ; श्रीरामदास---न. र. फाटक ;
उश्परावेहढ8 बएपे ऊेद्ासतेबडांध--9, 8. 0९णा98:

कब स्फुट अमंग.
) रामदासाच्या अभंगांतील-

(१) ४
सुखाचें सांगाती सर्बही मीछ्ती । दुःख होतां जाती निधोनीयां ॥ ! ॥-
निधोनीयां जाती संकटाचे वेल्ठे | सुख होतां मीके समुदाब ॥ ३ ॥ - ,
समुदाब सर्व देहाचे संबंधी | तुटडी उपाधी रामदासी ॥३॥ ,

(९)
मूर्ख तो संसारी माझें मां करी | मृत्यु बरेबरी हिंडतसे॥ ९ ॥,
हिंडतसे काछ सांगातीं सरीसा | धरी भरंवसा नेणोनीयां ॥ २ ॥
नेणीनीयां प्राणी संसाराशी आर्य ) भा वैसा गेला दैन्यवाणा ॥ ३ |
'दैन्यवाणा गेंछा सर्वहि सोंडोनी | ठेबीलें जोडोनी जनाछागीं ॥ ४ ॥
छागछेली मठी दोपाची सुटेना | आसक्ती तुठेना अंतरीची ॥ ५९ ॥

* _ अंतरीची मूर्ति गंतरकी दूरी कदाकाव्टी हरी आठवेना॥ ६ ॥
झाव्वेना अंतनकात्हीं रमाबीण । धन्य तें मरण दास म्दणे॥ ७॥|
. (३) |
सुख पाहों जातां कोठेचि न दिसे | संसार हा असे दुःख-मूछ्ठ ॥ | ॥
, दुःख-मूछ जन्म नर आणि नाएो। पाहतां संसारी सुख नाहीं ॥ रही
' ' सुख नाहीं कदा शाश्वतावांचूनी । जाणती सुझानी दास म्हणे॥ ३ ॥|

रशामदास

(४)
साधू-संगें साधू भोंदू-संगें भोंदू | वादा-संगें बादू होत असे ॥ १॥।
होत असे भछा भल्याच्या संगती | जाय अधोगती दुए-संगें ॥ २॥
दुएन्संगें दुष्ठ जाछा महा-पापी | होतसे निष्पापी साघू-संगें | ३ ||
संग जया जैसा छाम तया तैसा | होतसे आपैसा' अनायासें || ४ ॥
अनायासें गती चुके अधोगती । धरीतां संगतों सजनाची ॥ ५॥
सज्ननाची कृपा जयाछागीं होय | तयाछागीं सीय परत्राची ॥ ६ ॥
परञ्राची सोय भक्तीच्या उपायें | चुकती अपाय दास महणे || ७॥

(७)
तोंबरी तौंबरी डगमगीना कदा । देहाची गापदा झाडी नाहीं [| १॥
तोंबरी तोवरी परमार्थ स्वयंभ । जंब पोर्टी छोम भाला नाहीं || २॥
तोंबरी तोंबरी अत्यंत सद्भाव | विशेष वैभव भालें नाहीं॥ ३॥
तोंबरी तोंबरी सांगें निरभिमान । देहासी अभि-मान गाल नाहीं || ४ |
तोंबरी तबरी धीरत्वाची मात | प्रपंची आधात जात्य नाहीं॥ ५ ॥
“ रामदास म्हणे अवधेची गावाली' | ऐसा विरव्ठा बढ्ी पैर्यबंत || ६ ॥

(६)
कर्ता एक देव तेणें केले सत्र | तयापाशी गर्त कामा नये ॥ १॥
देह तें देवाचें वित्त कुब्रेराचें | तेथें द्ञा जीवाचें काय अहे ॥ ३ ॥
देता देवबीता नेता नेबत्रीता | कतों कर्रीता देव एक ॥३॥
निभित्ताचा धनी केछा असे प्राणी | पाहतां निबोणी देव एक) ४
ट्मी ही देवाची सर्च सत्ता त्याची | त्यावीणें जीवाची ऊर्मी नाहीं॥ ५ ॥
दास म्दणे मना साब्रथ असांतरे | दुश्चित नसायें कदाकाछ ॥ ६ ॥

(७)
ऐसा कोण भद्दे मुकीयाचा जाण' | कब्ठे वीवू्खण न सांगतां॥ १॥
ने सांगता जाणे अंतरीचा हँत | पुस्वी मनोसर्थ सर्व कांहीं॥ २॥
सत्र कांही जाणे चतुरांचा राणा | धन्य नारायणा छीला तुझी ॥ ३॥
चुशी ठीढा जाणे ऐसा कोण भाद्दे । विरिची तो पाहे चाकाटटा"॥ ४ ॥|
चाकाटछा! मनु देवासों पाहतां । दास म्दणे गाता सीमा जाडी ॥ ५ ॥

झाषोआप, | अशागढ-अप्रयोडझ, ३ जाथता. ४ चकित शाला,

१८६ नवनीत

(८)
शौच केछें तेणें झुचिर्भूत जाछा | जब्बस्नानें कैठा मलंज्याग || १ ॥
मल्य्यागें जालें शरीर निर्मल | अंतरीचा मत्ठ कैसा जातो|॥ ३॥
कैसा जातो काम ओघ छोम दंभ | नांदतों स्वयंभ अंतयोगी | ३ ॥
अंतर्यामी आधी होईजे निर्मछ | तेणें तुटे मूल संसारोचें॥-४ ॥
संसारीचें मूल सूक्ष्मी गुंतरें | मन विगुतले विश्वमा्ती || ५ ||
विश्वमासी बंरें शोधुनी पहानें | अंतरीं राहावें निष्टाबंत ॥ ६ |
निष्ठाबंत ज्ञान परर्ण समाधान | मग संध्या-स्नान सफूल्ठित ॥ ७ ॥
सफल्ठित संध्या संदेह नसतां | निःसंदेह होतां समाधान ॥ ८ ॥
समाधान नाहीं स्नान-संध्या काई | छौकिकाचे ठायीं छोक-छाज |) ९ ||
छोकछाजे सर्व लीकीकचि केला | देव दूराबठा वरपंगें ॥१०॥
बरपंगें देव कदा सांपडेना | निप्टचेचा घडेना भक्ति-भाव ॥११॥
भक्ति ते मात्रेची भाव तो जायाचा । कर्म ठौकिकाचा खटाटोप ॥१॥
खटाटोपें देव कदा पाविजेना | निश्चय घड़ेना शाश्वताचा ॥(१॥
शाश्वताचा शोध अंतर असतां । सर्वहिं पाहतां निरर्थक ॥११॥
निरर्थक तीर्थ निरथ्थक बरतें। दास म्हणे जेथें ज्ञान नाहीं॥(१५९॥

(९)
बाव्ठक् जाणेना मतिसी | तिर्चे मन बाव्ठापास़ी || ६ |
तैसा देव हा कृपाछ्ू | करी भक्ताचा सांमालू ॥ २ ॥
घेतु बत्साचेनि छारें। धांत्रे त्याच्या मार्गेमागें ॥ ३ ॥
पक्षी बैंघतसे गगन | पिछांपाशीं त्याचें मन ॥ ४ ॥
मत्त्य आठवितां पाव्ठी । कूर्म इछ्टीनें सांभाव्ी ॥ ५॥
रामीरामदास मरहणे | माया-जाछ्ाची छक्षणें ॥ ३ ॥

(०)
ऐसे कैसे रे सॉबलें | शित्रतां होतते भव ॥ १ ॥
स्नान संध्या टिल्ठे माव्ठा | पोर्टी क्रीयाचा उमाव्या। रे ॥
नित्य दंडौतोसी देह | परी फिटेना संदेह || ३॥
नित्य नेम खटाटोप । मर्नी त्रिययाचा जप ॥ ४ ॥
बाह्य केठी झत्ठफऋ | देह-चुद्धीचा विदाक् ॥ 5 ॥
रामदास इढ-्माब- तयाबीण सर्व वाव ॥ ६॥

रामदास

(११)
देह बिटाव्णचा गोत् | कैसा होतोसी सोंबत्ठा || १ ॥
तुज कल्ेमा विचारू | ऐसीयासी काय करूं | २ ||
इृढ केला अभिमान | तेणें जाहलें बंधन ॥ ३ ॥
रामदास स्वामीविण | केछा तितुकाही शीण ॥ ४ ॥
(१२)
काछ जातो क्षणक्षणा। मूत्ठ येइछ मरणा॥ १॥
कांहीं धांवाधांव करी | जंब तो आहे झृत्यु दुरी ॥ २ ॥
देह भहि जाईजणें' | भूछछासी कोण्या गुणें ॥ ३ ॥
माया-जाढीं गुंतलें मन । परे हैं दुःखासी कारण ॥ ४ ॥
सत्य बाठतें सकछ । परे हैं जाता नाहीं वेद || ५ ॥
रामीरामदास म्हणे | आतां सावधान होणें॥ ६॥
(१)
अंत-काछ येतो येतां। तेथें न ये चुकवीतां | १॥
अकस्मात छांगे जावबें। कांही पुण्य आचरवें ॥ २ ॥
पुण्येबिण जातां प्राणी | घडे यमाची जाचणी ॥ ३ ॥
रामदास म्हणे जना | कठिण यमाच्या यातना ॥ ४ ॥
(१४)
ज्याच्या उदरासी आटा | त्यासि फिरोनी पडछा | १॥
तोचि जाणावा चांडाल | देव-आकह्मणांचा काछू ॥ २ ॥
जाछा ल्लियेचा ठंपट | माय-बापांसी उद्धठ॥ ३॥
भय पापालें न धरी। सजनांची निंदा करी॥ 9 ॥
नेणे माय की मावसी । कोर्णे सांगावें तयासी ॥ ५ ॥
रामीगमदास म्हणे । यम केछा त्याकारणें [| ६ ॥
(१५)
कोणी पुत्र फामा न ये । मित्र करी तो उपाये ॥ १ ॥
कैचें आपूर्ठे परात्ें | अब ऋणाजुब॑धें ध्यायें || २ ॥]
जिवडग जीव घेती | त्यासी परावे रक्षिती॥ ३ ॥
जिवडगासिये परी | मतेहुनी छोम करो॥ ४॥
रामीरामदास रहणें | न कछे देवा्चें करणें॥ ५%॥

१८७

$ जागारा-नबर,

१८८

नवनीत

(६६)
धात करूनी भपुछा | काय रडबीसी पूढिां॥ १ ॥
बहुत मोढाचें आयुष्य | विपयन्‍्छोमें केछा नाश || २ |.
नाहीं वोब्खखिलें सत्या | तेणें केली आत्महत्या || ३ ॥|
नर-देहाची संगती | गेली गेली हातोहाती॥ ४ ॥
नाहीं देहाचा भरेबसा | गेठी गेली रे बयसा ॥ ५ ॥
रामीरामदास म्हणे | 8 नको मूर्खपणें ॥ ६ ॥

है (१ ५

कोण कोणासी रडावें | एकामा्ें एकीं जानें ॥ १ ॥
एक वे गेढी माता | एक बैछ गेढा पिता ॥ २॥
द्रष्य दारा जाती पुत्र | जिबकग आणि मित्र ॥ ३॥
प्राणी संसाराती आछ। | तितुका गृत्यु-पंथें गेछा || 9 ॥
पूर्वज गेके देवापासी | तेची वाठ आपणासी ॥ ५॥
रामदास म्हणे छोक | कारिती गेछीयाचा शीक | ६ ॥

(१८)
ज्याचें होते तेणें नेले | येथें तु्दों काय गरेढें ॥ १॥
वेगीं हो सावधान । करीं देवाचें भजन ॥ २॥
गति न कब्ठे होणाराची। द्वे तो इच्छा मगवंताची॥ ३ ॥
एवं संचितार्षे फ्ठ | होती दुःखाचे कछ्लीछ ॥ ४ ॥
पूर्वी केडें जें संचित | तें तें मोगात्रें निश्चित ॥ ५ ॥
द्वास म्हणे पूर्वरेखा। शत टब्ठे अह्मादिकां ॥ ६ ॥

गातां कोठें धर भाव | बहुसाठ जाले देव ॥ १ ॥
एकाहुनी एक थोर | मुख्य धजा पारंपर ॥ २॥
माझे कुब्हींचीं देवतें | सांगों जाता असंख्यातें | ३ ॥
रामदासा देव एक | येर सर्दी मासिक) १॥

आतां शरण कोणा जावे कि कोणातें मानातें॥ ! ॥
नाना-पंथ नाना-मतें | भू-मंडव्दीं असंख्यातें॥ २ ॥
एक मानिती सथुण | शक म्हणती ,वियण ॥ ३॥
एकी केठा सर्व-त्याग | एक महणती रज-योग ॥ ४ ॥
रामदास सांगे खूण | मक्तिवाण सर्च शीण ॥ ५ ||

3 अप कम मक सके शा ि
$ स्वापिता, २ नाझब्त,

रामदास

(२९)
शरण जावें संत-जनां | सत्य मानावें निर्गुणा॥ १॥
ताना मती काय चाड | करणें सत्याचा नीवाड ॥ २ |
ज्ञ्नें भक्तीस जाणावें | भक्ति तयेसी म्हणावे ॥ ३ ॥
रामीरामदास॒ सांगे । सर्व-काछ संत-संगें || ४ ॥|

(२२)
एक देव आंहे खरा। मायें नाथिला' पसारा ॥ १ ॥
हेँंचि ब्िचारें जाणावें | ज्ञाता तयासी म्हणावें ॥ २ |
रामदासाचें. बोलणें । स्व्रप्मापपी जाईजणें' ॥ ३॥

(२३)
गेछा प्रपंच हातीचा | छेश नाहीं परमार्थाचा | १॥
दोहीकंडे. भंत्तता । थोरप्णं भांवावछा ॥ २॥
गेली अबघी निस्पृहता | नाहीं स्वार्थही पूरता ॥ ३ ॥
क्रो गेछा संत-संग | छोरमें जाहछा विरंग' ॥ ४ ॥
पूर्ण जाली नाहीं आशा | इकडे बुडाछा अभ्यासा' ॥ ५ ॥
दास म्हणे करें के | अब छाजिराणें जालें || ६ ॥

(२४)
संग स्वाथीचा धरिछा। तेणें काम बछाबछा॥ १ ॥
थोरपण हैं मातलें | तेणें अब्हाटी घातढें ॥ २ ॥
कामामागें आठा क्रीध्र | क्रॉर्धे केछा बहु खेद ॥ ३॥
डोम दंमाचें कारण । मोहें केले ब्रिस्मरण ॥ ४ |]
कार्मी लांचावें मन | जाछे बुद्धीचें पतन ॥ ५ ॥
दास म्हणे हैँ सकत्) | अवध अनर्थावें मूछ ॥ ६ ॥

(२५)
काम क्रोष सबब्ठछा | तोचि सन्निपात जाछा॥ १ |
यासी बीपधथ कराने | पोर्टी वैसग्य घरावें]॥२॥
फुपध्य अबचे जें जाए | मग तें पुद्ें उफाब्र्ले ॥ ३॥
रामदास सांगे भें | लोक म्हणती पीसाचएे ॥ ४॥

१८९

३ रेजोहदीन, .अ धात्मानुसंपानाजा, ईखरविंदनाटा,

१९७ नवनीत

(२६) !
व्यर्थ माया-जाछीं मुंतोनि राहासी | हित गमावीसी आपुछें ते ॥ ! )
शृह दारा सुत नब्हेत अंतींची | मग इतरांची काय आशा॥ २ ॥|
सर्व हैं सांडोनी जाशीछ वा झणी | का तो बांबोनी नेई तुज ॥ ३ ॥*
ते सोडवीता नसे तूज कोणी | एका चक्रपाणीवांचोनियां॥ 9 ॥
नको मुंतुं गढ्ठीं' मायिकासि टा्ढीं ! स्वनह्वित सांभावों मिक्षु ग्हणे ॥ ५ ॥)
(२७) है
वाजे पाऊछ आपुललें | महणे मार्गे कोण भालें ॥ ! ॥
कोण धांवतसे आड़ | पाही जातां जाडें झाड ॥ २॥
भावीतसे अम्यंत्री | कोण चाछे बरोबरी ॥ ३ ॥,
शब्द-पडसाद ऊठला | म्दणे कोण रे बीलिला ॥ ४ ॥|
रामीरामदास म्हणें | संशयाचीं हीं छक्षणें ॥% |
(१८) ह
कांही दिसे अकस्मात | तैथें बादे जालें भूत ॥ १ ॥
वायां पडाबें संदेहीं | मुत्णीं तेयें कांहीं नाहीं॥ २ ॥
झाडशझुइ्टप देखिलें। जिबी वाटे कीणी भालें॥ ३॥
ग़मदास सांगें खूण | मित्रो भापणा आपण ॥ ४ ॥
(२०९)
छाया देखुनी आपछी। शंका अंतरी वाठली ॥ १॥
ऐसे श्रमार्च लक्षण | भुझछे आपणा आपण ॥ २३॥
मुखें बोढतां उत्तर । तैंें जाएें प्रत्युत्त || ३॥
डोव्ग घाठितां आंगोव्ठी | एका्ची तीं दोन जाडीं ॥| ४ ॥
पो्टी मापण कस्पि्े । तेंचि आर्ठरसे बाठकें | ५॥
दास महणे हा उपाधी | शंका धरितां आपिक बाभी ॥ ६ ॥
प (३०)
नाहीं एक उपासना | कैंची भक्तीची वासना ॥ ६ ॥|
नाहीं निश्चय अंतरी | मन फिरे दारदारी ॥ १॥
ज्यासी नाहीं एक देव | सातांपाचा ठायीं सात्र ॥ ३ ॥
नानाकार जाडें मन | कैंचें, निछिचें: भजन ॥ १ ॥
रामीरामदास महणे | निश्लीण सर्व सुर्णे ॥ ५॥
टू __7__7 ; भायापाशात-

रामदास १९१

(३१)
जया ज्ञान हैं नेणवे | पद्च तयासी म्हणावें ॥ १ ॥
कोर्णे केें चराचर | कोण ब्रिश्वाचा माधार || २॥
ब्रह्मादिकांचा निर्मिता | कोण आहे स्यापरता ॥ ३ ॥
अनंत ब््मांडाच्या माव्ठा | हे तों मगवबंताची ठीव्ठा ॥ ४ ॥
रामदासाचा विवेक । सर्व-कर्ता देव एक॥५॥
(३२)
ज्ञानागिणें जे जे कला । ते ते जाणाबी अब-क्ा ॥ १ ॥
ऐसे भगवंत बोलिछा । चित्त यात्रें त्याच्या बोछा ॥ २ ॥
एके ज्ञानेंची सार्थक | सर्व कम निर्थक ॥ ३ ॥
दास महणे ज्ञानाव्रिण | प्राणी जन्मछा पापाण ॥ ४ ॥
(३३)
अस्थीचा ब्रिटाछ होता स्नान केछें | चुडे दांतबर्लें' कासयासी ॥ १ ॥
आचमन कराये शूद्वाच्या ब्रिटाछें | हाठाचे चौढाछे' कोण जाणे ॥ २॥
नदीचे प्रवाहीं आंत पाहों नये | स्नान-संध्या होय अग्रोदर्की ॥ ३॥
भोले चर्मी शुद्ध होत बहि हिंग। स्वयंपाककी सांग सेव्रिताती ॥ ४ ॥
ग्रमदास महणे हें कोणी न पाहे | देह मूर्ठीं भाहे विठाब्याचा ॥ $ |
(३४)
चित्त गांहे कैसे मविण तें कैसे | शुद्ध होते कैसे व्रिचारावें ॥ १ ॥
वैद्य भोलखीतां रोगहि कछेना | औषध मिल्ेना प्रचीतीये ॥ रे ॥
अनुमानें देव अनुमानें भक्त | अनुमानें मुक्त अनुमानी ॥ ३ ॥
अनुमानें केंडे अनुमानें कल्पिें | निर्फ्ण जाह॒ सर्व कांही ॥ ४
सर्व कांही बरें प्रचोति आडिया | दास म्हणे वाया अ-प्रचीति॥ ५॥
(३५)
प्रत्ययाचें ज्ञान तेंचि तें प्रमाण । येर अ-प्रमाण सर्व कांही॥ १॥
सब कांही धर्म जाणि कर्मोडकर्म | चुकलिया बर्म व्यर्थ जाती ॥
च्यर्थ जाती जन्म ज्ञानावांचुनियां । केठे कष्ट बायां निर्धक ॥ ३॥
निर्येक जन्म पशुचिया परी । जंब तें अंतरी ज्ञान नप्दे॥४॥
शान नब्दे सोपे ते आधी पहांवे | शाश्वत झोधावें दास म्हणे ॥ 5%॥

१ इस्दिदृतावें भूषण, ३ जातिपमंविरद्िित आचरण,

श्ष्र

नवनीत

(३६) ५
प्रपंची तें भाग्य परमार्थी वैराग्य | दोन्‍्ही यथासांग दोहींकड़े ॥ ६ ॥
दोहीकडे सांग होतां ते समर्थ | नाहीं तरी ब्यर्थ तायांबब्दी' | २ ॥
तारांबन्गी होते विचार नसतां | दास म्हगे भातां सावधान ॥ ३॥

(३७) ह
पत्तित है जन कराबे पावन । तेथें अनुमान करूं नये ॥ १ ॥
करूं नये गुण-दोष-उठाठेवी | विवेकें छावावी बुद्धि जना॥ ३१॥
बुद्धि सांगे जनात्या नांतर सजन | पतित-पावन दास महणे ॥ ३॥

(३८)
माता पिता जन स्वजन कांचन । प्रिया-पुत्रीं मन गोबूं नको ॥ १ ॥
गोयूं नकी मन राधवाबांचूनि | ठोक-छाज जनीं छागछीसे॥ २॥
छागछीसे परी तूत्रां न घरावी | स्‍्व-हितें करावी राम-भक्ति॥ ३ ॥
राम-भक्तित्रिण होसीछ हिंपुटी । एके शेवर्टी जाणें छागे ॥४॥ '
जाएं छागे भातां बाव्य सु-छक्षणा । ध्याईं रामराणा दास महणे ॥ ५॥ '

(३९)
काया है काव्ठाची घेबोनि जाणार | तुझेनि होणार काय बापा ॥ ६ ॥
काय बापा ऐसे जाणोनि नेणसी | मी मी म्हणसी वायांत्रीण ॥| २ ॥
बायांबीण शीण केछा जन्मवरी | दंभ छोकाचारी नागवण ॥ ३॥
नागब्रण आढी पर-लोका जातां | स्व-हित्ताची चिंता केछी नाहीं || ४ ॥
केली नाहीं चिंता नामी कानकीडें* | अंती कोण्या तो जात असे ॥| ५ ||
जात असे सर्व सोडोनि करंटा | जन्मवरी ताठा धरूनियां॥ ६ ॥)
धरानियां ताठा कासया मराबें | मजन कराते दास महणे ॥ ७॥

(४०) *
राबगणासारखी कोणाची संपत्ति | तोंही गेला अंती एकछाची ॥ १ ॥
एकछाचि गेछा वाली तो वानर | कपि थोर योर तेही गेछे ॥ २ ॥
गेले चक्रतरती थोर वैमबाचे | फार बायुप्याचे ऋषीश्रर ॥ रे ||
ऋषीश्वर गेछे मार्कडासारिखे | इतरांचे टेखें कोण करी॥ #॥।
कोण की सर्व शाश्वत पुरे | सर्व राज्य गेडे कीसखांचें॥ *॥|
'कौरय निमाछे, पांडब गव्ठाड़े | यादवहि गेठे एकत्तरें ॥ ६ ॥

१ भ्रधा-ओडाताण, २ चोरटे, साझंक,

रामदास १९३

एकरसरें गेले राजे थोर थीर | आणिक श्रीत्र भाग्यबंत | ७॥
भाग्यव॑ंत गेले एकामागें एक । हसिश्ंद्रादिक पुण्य-शीछ ॥ ८॥
पुण्य-शीछ गेले कीर्ति ठेबुनीयां | पापी गेले वायां अधोगती ॥ ९ ॥
अधोगती गेले देवा न भजतां | संसारी म्हणतां माझे माझें || १० ॥
माझें माझें करी साचाचिये परी | अंती दुराचारी एकछाचि॥ ११॥
एकढाचि येतां एकछाचि जातां | मध्येंचि दुश्चिता माया-जाछ ॥ १९॥
माया-जाछीं पापी जन ग़ुंडाछले | पुण्प-शीछ गेछे सुटोनियां ॥ १३ ॥
सुटोनियां गेछे सायुज्य-पदासी | समीरामदास चिरंजीव ॥ १४ ॥
ः (8१)
वासनैचि क्षाडी कुन्बुद्धि वांकुडी | वाजे हुडहुडी ममतेची ॥ १ ॥
बैरग्याचा वन्हि विश्ञोनियां गेछा | संचित खायाछा पुण्य नाहीं ॥ २ ॥
भक्ति पांवरूण तें माझें सांडलें| मज बोसंडिें संत-जनीं || ३ ॥
नाम-संजीबनी मु्खी नाहीं पाणी | निदेचि पोहणी' प्रबत्शची ॥ ४ ॥
रामदास म्हणे ऐसीयाचें जिणें। सदा दैन्यवाणें रामेंबीण ॥ $ ॥
(४२)
देऊछाचे मिसें द्वव्य तें जोडावें ! गांठीचें मोडाबें पुण्य-धन ॥ १ ॥
एखीं तें काय न घडे प्राण्याछा | व्यय करण्याछा आग छागो ॥ २॥
राजाजैं हे वाचे कबन कराते । धन्य म्हणवार्थे छोकांहाती | ३ ॥
राजसा तामसा राघवाची भेटी | गेल्या जन्म-कोटी तरी नाहीं॥ ४ |
रामदास म्हणे करितों निवांड | सोडवितों खोड मान तुझा ॥ ५ ॥
रे (४३)
करोनी कीतैन योग्यता मिखणें । देशेंदिशी जाणें द्वव्यासादी ॥ १॥
देष्य येतां पुढ़ें प्रेमानें कीर्तन | सुचव्रितो मान-धन इच्छा ॥ २॥
330 देऊँ जातां देऊब्ठ बांवणें | एवढिया घनें काय होंतें॥ ३ ॥
दात्यर्नी ब्रासावे सर्वानी हांसावें | त्या मानवा पात्रे देव कैसा || ४ ॥
एमदास म्हणे देव तो समीप | गांठीं ऐसे पाप जोड़ा परी ॥ ६ ॥
हु (४४)
स्याचे पाय हो नमात्े । त्याचें कीतन हो ऐकार्े ॥ ! ॥
-..... इऔनीयासी सांगे कथा | आापण चत्तें त्याची पया ॥ २ ॥
३ धाण्याया खोल प्रवाद, ध

7: ४७ 0॥-.१8

र्य्छठ नवनीत

कीर्तनाचें न करी मोछ । जैसे अमृताचे बोल || ३॥ -
सन्मानितां नाहीं सुख | अपमानितां नाहीं दुःख || 9 ॥ «
फिंचित दिलें दातयानें | तेंही घेत आनंदानें | ५ || ,
ऐसा असे हरी-दास | छठकें न वंदे रामदास ॥ ६ ॥
(४५)
दीनाचा दयाढरु कीर्ति ऐकियेली | म्हणूनी पाहिछी वाद तुझी॥ ६ ॥|
अनाथाचा नाथ होशीछ कैवारी | म्हणोनियां हरी बोभाईलें' ॥ २ ॥
तुजविण कोण जाणे हें अंतर | कोणासि जौजार' घादूं माझा॥ ३ ॥|
दास म्णे आम्ही दीनाहुनि दीन । कराये पाठन दुर्वछा्ें॥ ४ ॥
(४६)
भाम्हा पतितांची सांड केली जरी | आमचा कैबारी कोण भाहे ॥ ! ॥
आम्ही भरंबसा कोणाचा घरात्रा | सांगावें केशवा दया-निधि ॥ २ ॥ *
तुजब्रिण आम्हां नाहीं त्रि-भुवर्नी । धांवें चक्र-यणी दीन-बंधु ॥ ३ ॥
पतित-पात्रन ब्रीद हैं. वांधिें | तारावें बहिलें' दासाछागी ॥ ४ ॥
(४७)
परद्ी तूं तर नाम कोठें नेशी | आम्ही भहनिशी नाम घोकूं॥ १ ॥ ,
आम्हांपासोनियां जाता न ये तुज | तें हें व्म बीज नाम जाएँ ॥ २॥
देवा आम्हां तुझें नाम हो पाहीजे | मग भेटी सहर्जे देणें छागे ॥ ३॥ '
मोछे भक्त आम्ही चुकलेंचि कर्म | सांपडलें वर्म रामदासा॥ ४ ॥
(४८) |)
तुजब्रिण देवा मज कोणी नाहीं । माझी चिंता कांहीं असों थात्री ॥ | ॥
बैराग्यें कनिप्ट अभात्रें वरिष्ट | माशे मर्नी नष्ट संदेहता॥ ३ ॥
पिवेकीं सांडिजें ज्ञानें ओसंडिलें। चित्त हें छागर्ले तुझे पायीं ॥ ३ ॥
तुझें नाम थाने उच्चारीत अर्से | अंतरी विश्वात धरियेटा॥ ४॥
रामदास म्हणे मो तुझे अज्ञान | मा समाधान करों देवा) ५%॥ो
(४०९)
जाणावा तो नर देवचि साचार | बाचे . निरंतर राम राम ॥ १ ॥ '
सगु्णी सद्भात नाहीं ज्ञान-गर्व | तयाठागीं सर्व सारीखेची | २॥
.............ल.ल€ल2_ल.ल.ल......>---नजन ली धन ना /ौ5+::/757:““““““““

१ द्वाक मारली,' मोलाविकें. ३२ भार, भें, ३ सत्वर, छोकर,

रमदास श्ण्५

निंदका बंदका संकर्टी सांभाछी | मन सर्वका्छी पाठ्ठेना ॥ ३ ॥
पुदिल्यात्ति' सदा सुख देत जाहदे | उपकारी देह छठाबीतसे ॥ ४ ॥
छाब्रीतसे देह राम-भजनास । रामीरामदास हरि-भेक्त ॥ ५ ॥

(९५०)
मी खरा पतित तूं खरा पात्रन | जातां अनमान करूं नको॥ १ ॥
जातां कांहीं मज चिंता तीही नसे । तुझें नाम कैसे वाचे येई ॥ २ ॥
समर्थ घेतछा नामासाठीं भार | मज उपकार कासयाचा || ३ ॥
रामदास म्हणे तुझें तुज ऊरणें | सोयंरे पिश्नन हांसतीछ ॥ ४ ॥

(७९१)
पतित-पावना जानकी-जीवना । बेगी मास्‍्या मना पाठटाबें॥ १ ॥
मिध्या रब्द-ज्ञानें तुज अंतरलों । संदेहीं पडलों मीपणाच्या || २॥
सदा खक्खल'* निर्गुणाची धडे | सगुण नातुडे ज्ञानी गये ॥ ३ ॥
रामदास म्हणे ऐसा मी पतित | मीपणें अनंत आतुडेना' ॥ ४ ॥

(5२)
राम-भक्तिवीण आन नाहीं सार। सागचे हैं सार रामनाम ॥ १॥
कल्पना-विस्तारू होत असे सर्द । आम्हां कल्पतरू चाड नाहीं ॥ २ |
फामनेठागोन विटलेंसे मन | तेथें चाड कीण काम-चेनू ॥ ३ ॥
चिंता नाहीं मनीं राम गातां गु्णी । तेथें चिंतामणी कोण पुसे ॥ ४ ॥
का नाहीं नाश स्वरूप मुंदरें । तेथें आम्हां हिरे चाड नाहीं ॥ ५ ॥
गमदास म्हणे रम-भक्तिमीणे । जाणावें तें उर्णें सर्व कांदी ॥ ६॥

(५३)
जीबन्मुक्त प्राणी होऊनियां गेछे | तेणें पंथ चाठे तोची धन्य )। | ॥
जाणावा ती ज्ञानी पूर्ण समाधानी । निःसंदेह मर्नी सर्व काल ॥ २ ॥
मिध्या देह-भान प्रारन्धा भाधीन | राखे पूर्णपण समाधानी || ३ ॥
आवडीने फरी कर्म उपासना | सर्व का ध्यानारूद मन॥ ४ ||
धम्य में ते दास संसार उदास | तयां रामदास नमस्फारी ॥ ५॥

नीणणणभ+3....३३.....न्‍...........नलह३२०२०0तहक्‍.क्‍ुक्‍ल०0€२08३लह३

$ दुसच्याडा, परक्पाठा, २ बाग्यद--जारु-कलह, ३ साँपदत मां,

नवर्नात

भक्तिपर अभंग
(3
भक्ति नछ्गे भाव नछगे।देव नछगे अम्हांशी॥ ! ॥
भाम्ही पोटाचे पाईक' | आम्हां नठगे आणीक | २ ॥
भाम्ही खाऊं ज्यांची रोटी | त्यांची कीर्ति करूं गोली ॥ ३ ॥
रामीरामदास म्हणे | ऐशी मु्खाची छक्षणें ॥ ४॥
(२) हे
अन्न व्हबें पोटमरी । मग ते ज्ञान-चर्चा करी ॥ ! ॥
ऐसें बोछती भज्ञान | ज्यांसि नाहीं समाधान ॥ २ ॥
आर्धी अन्न तीं पाहिजे | मग ध्यानस्थ राहिजे ॥ ३ ॥
अन्नावीण तत्ठमतठ | अन्न करी तें सककत॥ ४ ॥
कैंचा राम कैंचा दास | अवधे पोटाचे सायास |] ५ ॥

(३) *
देब एका भाग्य देतो | एका भीकेसि छात्रितो ॥ ( ॥
न कलछ्े भगवंताचें करणें | राव रंक ततक्षणें ॥ २ ॥
तयासि चुकी बापुडी | भनत्र मन्न करिती बैडी ॥ ३ ॥।
रामदास म्हणे पाददी | देबावीण कांहीं माही ॥ ४ ॥
(४)

: क्षुधा छागतांचि अन्न | तृपा ठागतां जीवन ॥ १॥ ,
निद्रा छागतां शयन | आस येतां चुके मन ॥ २ ॥|
मत्ठ-मृत्र संपाद्ण | शीच . आचमन करणें॥ ३ ॥
खार्णे छागे नानापरी | सर्त काव्ठ भरोत्ररी ॥ 2 |
अवधा धंदाची छागका | दिवसें-दिवस काल गेढा॥ 4 ॥
रामीरामदास म्हणे | देह सुस्वाडा करणें॥ ६ ॥

(%)
सीत-कार्व्यच हुताश । उप्ण-कार््दी बाय वास ॥ १ ॥_*
» “अछे पर्जन्याचे दिवस | केके घरात्रे सायास ॥ २ ॥
' माना व्याधीची झौपधें । पृथ्य कराते निरोधी ॥ ३ ॥.
« » » विषयी-जनासी आदर | करणें छागे निरंतर ॥ ४॥|

3 चाकर. ३ सुखाने भागर. 3 प्रतिवंपानें:

रामद्रास

अवधा धंदाची छागठछा। दिवसें-दिवस काठ गेला || ५ ॥
दास म्हणे सांगों किती । ऐसी देहाची संगती ॥ ६ ॥

६)
पोट-घंदा जन्मत्ररी । को जातां नाहीं पुरी ॥ १॥
करितां संसारी सायास । नाहीं क्षणाचा अवकाश | २॥
सल्न निर्मोण कराया | सर्तकाव्ठ पीडी काया ॥ ३॥
काम करितां दिवस थोडा | ऐशा कष्टा नाहीं जोडा ॥ ४ |
अबबा धंदाची छागठा। दिवसें-दिवत काबठ गेछा ॥ ५॥
दास म्हणे सावधान । जालणें सह बंबन ॥ ६ ॥

७)
शिंक जांभई खोकछा | किक काछ व्यर्थ गेछा ॥ ३ ॥
आती ऐसे न करात्रें | नाम जाींबीं तें धरात्रें ॥ २ ॥
श्वास उच्छास निघतो | तितुका काछ व्यर्थ जातो ॥ ३ ॥
पात्या' पारतें न छागत | तितुर्के बय ब्यर्थ जात ॥ १ ॥
छागे अत्रचित उचकी | तितुर्के वय कात्ठ छेखी ॥ ५ ॥
म्हणे रामीरामदास | होतो आयुष्याचा नाश ॥ ६ ॥

कलियुगपंचक

(१)
आछे भगवेताच्या मना । लेंश्वे कोणार्चें चालेता ॥ १॥
जैसा की राजा जाल़ा। धर्म अवधाची बूडाठा ॥ २ |
नीति मर्यादा उडाडी। भक्ति देबाची चुडाली ॥ ३॥
दास महणे पाप जाएें। पुण्य अवधेचि चुडाएें || ४ ॥

(२) >
विप्री सांडिछा आचार | क्षेत्री सांडिला विचार ॥ १ ॥
मेघनतृष्टी मंदायठी। पिंक भूमीनें सांडीली | २ ॥
बहुनटटी अनाइटी। दास रहणे गरेली सृष्टी | ३ ॥

0 (३)
छोक दीप आाचरती । ते दाधें भस्म होती ॥ १ ॥
अर्नी दोष जाहछे फार। तेणें हातसे संदार ॥ २॥

शमदास म्हणे बी | दिसे दिसे फार्षे कीं ॥ ३ ॥
(7272 असम २02 60445 व 4:76 805 के 62608: 7//

$ दोख्यास्या पात्यास,

र्ष्छ

श्थ्ट नव्नीत

(2)
नाहीं पापाचा कंठाव्ा | यैतो हब्यास आगक्ा || १. ॥
जना सुन्जुद्धि नावडे | मन धांवे प्रापाकड़े ॥ ३ ॥
रामीरामदास म्हणे | पुण्य उर्णें पाप दुर्णे ॥ ३॥ ,
(5)
पुष्यक्षेत्रें तीं मोडार्यी । भाणि ब्राह्मण्यें' पीडाबी ॥ १ ॥
पण्यबंत ते मरावे | पापी चिरंजीव व्हात्रे ॥ २ ॥
रामदास म्हणे बाड' | विप्तें येती धर्मामाड | ३ ॥

मूखेपणपंचक

(2
थर्थें काय रे बाजेतें | को्ठें काय गजबजितें ॥ १ ॥.
डगा करीती कोल्हाछ | मां ऊठ्ले कपाछ |) ३ ॥|
हांका भासूनि वरडती | टाछ अवधेचि कूटिती || ३ ॥
को कैचे भले छुटे | वायां जाे टालकुटे ॥ ४॥
बेर्डि संसार सांडिछा । व्यर्थ गढबंढा मांडिका || ५ ॥|
दास म्हणे या मूखोछा | हरि-कथेचा कंटात्या | ६ |
(३)
हरि-कथ्रेैचा आला राग | खेर होतां घाढी त्याग ॥ १॥|
ऐसे प्रकारधे जन | नाहीं देवाचें भजन ॥ २॥
कव्यवंतांचें जें गाणें । ऐकतांची जीव माने! ॥ ३॥
करिती छप्माचा उत्साव | नाहीं देव-महोत्साव” || ४ |
भूत-दया नाहीं पोर्टी । खाती छोमाची चीरटी ॥ ५ ॥
रामीरामदास मरहणे | देवधर्म कोण जाणे ॥ १ ॥
(३)
स्वार्थ केखा जन्मवरी । छोमें राहिला श्री-हरी ॥ | ॥
धन धान्य अहर्निशी | गाई महियी घोडे दासी॥ २ ॥
शेत्र बाडे घर ठागे | प्राणी जीवीं घरी हावी ॥ ३ ॥
माता पिता बहिणी भ्राता । कन्या पुत्र भाणि कांता ॥४॥
4 आह्णाने समुदाय, ३ सो्ठी, ३ उडी. ४६. ५ मदा+उत्साव-मोठा उत्ताद-

रामदास १००,

च्याही जांचई जापुले । इ मित्र सुखी केले ॥ ५॥
दास म्हणे वो शेवर्टी । प्रात जाडी मसणवी॥ ६ ॥
(४)
जन्मबरी शीण केछा । अंत-का्छी ब्यर्थ गेछा ॥ १॥
काया स्मशानीं घातली । कन्या-पुत्र मुर्‌डडी' || २ ॥
धर वाडा तो राहिआा | प्राणी जातति एकछा ॥ ३ ॥
धन धान्य तें राहिल | प्राणी चरफडित गेडे ॥ ४ ॥
इष्ट मित्र आणि सांगाती | आपुछाले घरा जाती ॥ ५ ॥
दास म्हणे प्राणी मेले । कांहीं पुण्य नाहीं केले ॥ ६ ॥
(५)
द्वैन्यवाणा जाला प्राणी । चंद्री छांगठी नयनीं ॥ १ ॥
म्हणती ऊचछा ऊचढछा | बातां भूमी-भार जाला॥ २ ॥
घोर छागछा अमूप | प्राणी जाद्य प्रेत-रूप ॥ ३ ॥।
दांतखिल्ठी बस॒ढी बदरनी | ताठा भरठा कर-चरणीं || ४ |
डोल्े विक्राठ दीसती | झांका झांका मुलें भीती ॥ ५ ॥
रामीशामदास म्हणे | अवघी सुखाची सुणें' ॥ ६ ॥

बेंचे, दासवोधांतील-*
ओब्या--कव्रिवर्णन ( दशक १, समास ७ )

आता बंदूं की | जे शब्द-सृष्टीचे ईखर॥ नातरी है परमेश्वर |

९ परतजी, २ कुध्ों, ३ हा प्रघ अति विस्तृत धमून समयोनी दांत फैलेजा उपदेश
रामा्नतील सर्द स्थितीतील छोकाँस उपयुक्त असा थाहे ; म्दगजे राजे, श्रीमत व गरीय था
सर्वोसद्ी तो उपदेश पेश्यासारसा क्ाहे.. अ्रपैच उत्तम श्रऊरें साधून परमार्असाधनद्वी कर्म
करायें, दाता हा प्रैपात चांगला उल्यडा केठा भादे. ४ येथें कवि-दब्दानें फेवछ कविता
करणारिय विपक्षित चाही. तनिरनिराब्या विपयांवरचे से प्रंथ लि6्ियारे भाहत नेहीं
विवक्षित भाद्ेत,. ५ सवशक्तिमान्‌. द्याच भोव॑त माय कर्यीस * शझन्दसह्रीच ईसर, ! असे
म्दय्ले भांह, पण हाँत प्रद्मदवाप्रमाणें कवीस नियमित सश्िसृत्य यतें, तमे न यात्रें बटदून
त्यांस परमेखर रहणने ईंखरापेशा ( मप्नदेयापेशां ) मोटे ईघर भरे मदद, हार्थ कारण पी,
अद्यरेयाच्या खड्टीत मुस ते सुसच; कम तें हमझय अगा नियम भाहे, परम रुपिसिरीत
गुणा केमऊ, कमाने मुख, अभे पराहिम तर्म होते, दावस्म इप्रेयादर्तांदो बयीने
सामप्ये भभिर भादे अर्ने मुनि

२०० नवनींत

बेदावतारी ॥ १ ॥ कीं हे सरस्वतीचें निजल्थान | की है. नाना-कांचे
जीवन ॥ नाना दाब्दांचें मुबन | यथार्थ होग ॥ २] कीं है युरुपार्थाचें*
वैमब* | की है जगदीश्वराचें महत्त्व ]] नाना-छाघवें सत्कीतीस्तव । निर्माण
क्री | ३ ॥ कीं हे झब्द-स्‍नांचे सागर | को हे मुक्तांचे मुक्तन्‍सदेवर ॥
नाना-बुद्भीचे” वैरागर' | निर्माण जाले || ४ ॥ कही मुमुक्ष्चें' अंजन' |
कबी साधकार्चे' साधन” ॥ कवी सिद्धाचें” समाधान" | निश्चयात्मक | १॥॥
कंबी स्वृधमोचा आश्रयों | कर्वी मनाचा“ मनोजयो: || कबी धार्मिकाचा :
विनयो | विनय-कर्ते || ६ | क्री वैशग्याचें संरक्षण | की भक्ताचें
भूषण ॥ नाना स्वधर्म-संरक्षण | ते हे कबी ॥ ७॥ क्री प्रेमछांची
ग्रेमठ्ठ स्थिति | कब्री भ्यानस्थांची ध्यानमूर्ती | कबी उपासकांची वाढ-कीर्ती |
ब्रिस्तारडी || ८ | नाना साधनांर्चे मूक | कर्मी नाना प्रयत्नाँचें फछ ॥
नाना कार्य-सिद्धि केवछ । कर्तरीचेनि प्रसादें ॥९॥ आधर्घी करवाना
वाग्विझास | तरी मग श्रत्रृणी तुंबठे रस ॥ कबीचेंनि मंति-प्रकाश !
कब्रित्नासि होय ॥१०॥ क्री व्युत्पन्नाची' योग्यता' | कंयी

१ कवि नानाक्ररच्या कलंवर प्रंथ सिद्वितात म्दणूत त्या कला राइतात ( जगतात ):.
मदृणून त्यांस कराये * जीवन! भस म्दृटलें, ३ मद्दत््व, चहुर्विष पुरुपाथोयें बेन
करून त्यार्चे वेभव महणजे महत्त्व अ्रसिद्वीस भाणतात, म्हथून त्यांस पुरपायोचे वभव
अरे म्हटकें, पुंडे जीं करींवर रूपके केली भआहेत तीं बहुतकरूत अशाच वर्णनाच्या
संबंधाने आादेत, असे समजावे, ३ मुक्त रदपजे मोत्य परोदरापासून द्वोतात, त्याप्रमाएँ
हांपासुन म्दृणणे छांचे मय वाचून मुक्त ( संसारतित सुदलेछे ) होतात, म्दपून दाम
* मुक्तसरोवर ” कर्से महरकें, ४ रत्नांची खाण, जर्शी रत्नांच्या साथीत इ्ी तीं रत्न
मिछतात, तथा बुद्धि द्यांच्याकड़े मिल्तात, ५ डोछ्याति भजन घातक #दृणमें
डोब्यांवला मठ जाऊन दिखूं लागतें, त्याप्रमा्े मुमुह्ंस कर्वोचि मय अंजवच दोतात ;
गइणजे ते थाचल्यानें मुमुक्ंस दिसूं लायत, म्दणगें झात्महान दो. ६ ज्ञानसंपादछ
हास शानप्राप्ति बहन ध्ेण्यास कर्वीचे म्रंथ साधनमृत द्ोतात, ७ शानरापन्न हास ययीचे

, प्रेथ मनतें सम्राधान करणारे द्वोतात, ह्यास ,ज्ञान तर झालेलेच अमृत स्दणून दाम
सुर्सोच मनाये. समाधान म्दगनें संतोष होगे. ४८ सनास जिंड़दारा, ऋर्वीगे
प्रयास असे म्दृष्ण्यानें कारण, ते मनोरंजड भयल्यामुद्ते त मनास इकद़े लिफदे साऊ देख

, नादीत, भापल्या भटकेंत टेवतात, 5 ब्युत्पम्नाची योग्यता म्दृषने योग्य उत्पन्न, हात्पय
वीं, मादितगार किया ज्ञानी म्दयून जें आदत ते दे भाददेत,

रशम्दास म्ण२

सामर्श्यबंताची' सत्ता' || कवी विचक्षणाची' कुशछता' । नाना प्रकारी ॥ ११॥
कवी कवित्वाचा प्रबंध'। करी नाना-घाटी-मुद्रा-छंद” ॥ कबी गद्य-पय-
भेदामेद। | पद-प्रकार कर्ते ॥ १२॥ की सृण्ीचा अल्ंकार। कत्री लक्ष्मीचा
शुगार || सककछ सिद्धीचा निधोर | ते हे कत्री | १३॥ की सभेचें मंडण |
की भाग्यावें भूषण ॥ नाना सुखांच्े संरक्षण । ते हे कबी ॥ १४। कमी
देवाचं खप-कर्ते | की ऋषीये महत्त्व-्यर्णिते ॥ नाना-शाद्षर्चि सामर्थ्य
ते। कबी वए्खाणिती || १६ ॥ नससा क्खींचा व्यापार | तरी केंचा असता
जगदो (दु) द्वार || म्हणोनि कबी है आधार | सकत सृष्टीसी | १६॥ नाना
विद्या-ज्ञातृत्र कांही। कवीख्वरांवीण तो नाहीं॥ कर्वीपासून सर्वही। सर्वज्ञता॥) जी
मा्गें वाल्मीकि-व्यासादिक । जाले कवीश्वर अमेक । तयांपासूनि विवेक ) सकत्७
जनासी | १८॥ पूर्वी कार्ब्ये होती के्ी | तरीच त्रित्पत्ति प्रात जाडी॥ तेणें
पंडिता अंगीं बाणठी | परम योग्यता || १९॥ ऐसे पूर्वी थीर घोर । जाछे
कबीश्वर अपार ॥ आता अहिति पुर्दें होणार | नमन त्यांसि | २०॥ नाना-
चातुर्याच्या मूर्ती | की है साक्षात्‌ युहस्पती || बेद-ध्रुति बोढों म्हणती। ज्यांच्या
मुखें ॥ २१ ॥ परोपकाराकारणें | नाना-निथय” भनुबादर्ण ॥ शेखी ब्ोडिछे
पूर्णप्ण । संशरयातीत ॥२१॥ की है अमृताचे मेघ बोब्ये | की है नच-रसांचि
बोध छोठले || नाना-छुखांचें उचंब्रलछें | सरोत्र हैं ॥ २२॥ की है विभेक-
निधीचों भांडारें | प्रकट जाली मनुप्याकारें ॥ नाना-वस्तूचेनि विचार | कोंदराट्छ
हे॥२४॥ कीं हे आदि-शक्तीचें ठेवणं | नाना-पद्रार्थाति आणी उर्णे* |
लापषर्ठे पूर्वे-संचिताच्या गुणें | विश्व-जनासी ॥ २५॥ की ही सुखाची ताएगें
छोटी । अक्षयीं आनंदें उतदरीं॥ विश्व-जनासी' उपेगा"" आी | नाना-
प्रयोगांकारणें | २६ ॥ कीं हा ईश्वराचा पत्राइ"॥ पाहतां गगनाहुनि बाड़ ॥
प्रह्मांडरचनिहूनि जाड । कवि-प्रस॑ंध-रचना ॥ २७॥ भातां बसो हा विस्तार |
जगासि आधार कवीश्वर || तयाप्ति माद्मा नमल्‍्कार | साष्टांग भाव [| २८॥

९ सामर्थ्थताबी सता म्दणजे सामथ्यदेत रदघून ज्यांस म्दणावें ते दे शादेत, दप्मरैया-
पेशां धांचे सानर्ध्य अपिक हैं बरतों दर्शविलेंच भाहे, ९ विदक्षणादी कु्चण्ता मदुणजे
मोद कुच्चठ शोषक जे ते है झाहत, ३ रचना म्दगने झविता, ४ थादी म्दणते रीति
(पध्दरचनेया प्रकार ), मुद्रा गदणने दिन्द म्दणओ ब्येजर इाब्द, 6३ ग्हृगते दूत,
५ गद्यययभेदामेद मस्दगजे गयरय्या8वरा भेद म्दघने गय कदिता आपि पथ यदिता दा भेद,
भेदामभेद दा झन्द प्राइतांत केयद भेद हा अथी देतो, . ६ निरनिराढी परे गदझगी पदस्य
कविता, हा ओोबीत सागीक प्रयंधादिर पर्दाया शेबरील करें दवा पदाशी शनन्‍्वय भादे,
यये वि निरनिराब्या प्रद्धयांयी कदिता झरनात से प्रद्धार सांग्तिदे, ७ नाना में,
< उद्ेणा, ९ सद छोझ्ना, १० उपदोगला, ११ स्ठप,

२०२ नवनीत
बेंचे, मनाचे छोकांतील-
भुजंगप्रयात बृत्त,

मना सजना भक्ति-पंधेंचि जायें | तरी श्री-हरी पाविजे तो स्वभा्वे ॥
जनीं निंद तें सर्वे सोट्टन बांवें | जनीं वंद्य तें सर्ई-भांवें करवें॥ १॥
मना वासना दुष्ट काम्ा नये रे। मना सर्वथा पाप-बुद्धी नको रे॥
मना सर्वथा नीति सोड़ूं नको हो | मना अंतरीं सार-बीचार राहो ॥२॥
मना पाप-संकल्प सोडोनि द्यावा | मना सत्य-संकल्प जीवीं धरावा॥
मना कल्पना ते नकी थीपयाची । बिकारें घडे हो जनीं सर्व छी छी॥३॥
नको रे मना क्रोध हा खेंद-कारी | नको रे मना काम नाना विकारी ॥
नको रे मना गर्व हा अगिकारूं | नकी रे मना मत्सरू दंभ-भारू॥8॥
मना श्रेष्ट घारिए! जीबी धरावें | मना थोढणें नीच सोसीत जाबें॥
स्त्रयें सर्वदा नम्न-बाचे बदावें | मना सर्ब-लोकांसि रे नीबबावें ॥५॥
तनू त्यागितां कीर्ति मार्गें उराबी | मना सज्ञना हेचि क्रीया धरावी ॥
मना चंदनाचेपरी त्यां ज्िजावें | परी अंतरी सज्ना नौवबांगे ॥९३॥
नको रे मना द्रव्य तें पूढिढांचें। अति स्व्रार्थ-बुद्धी नको पाप साँचे ॥
घड़े भोगणें पाप तें कर्म खोें । न होतां मनासारिखें दुःख मो ॥ ७॥)
जगीं सर्ब-सुखी असा कोण आाहे | विचारें मना तूंचि शोधोनि पाहें ॥
मना त्वांचि रे पूर्व-संचीत केडें | तयासारिखें भोगणें प्रात जाडें ॥ ८॥
जित्रा कर्मन्योगें जगीं जन्म जाठा | परी शेबटी काछ घेवोनि गेठा॥
महा-थोर ते मृत्यु-पंथेंचि गेे | किततीएकम ते जन्मछे भाणि मेडे ॥९॥
मना पाहतां सत्य हे मृत्यु-भूमी | जितां बोठती सर्वही जीत्र मी मी ॥
पिर-जीव है सर्वही मानिताती! भकस्मात सोडीनियां सर्ब जाती ॥॥०॥
मरे एक त्याचा दुजा शोक वाहे | जकस्मात तोही पुंढे जात भाई ॥| *
- पुरैना जनीं छोभ, रे क्षोम* होतो । म्हणोनी जनीं मागुती जन्म घेतो ॥॥॥१॥
मना मानसी ब्यर्थ चिंता बहाते | अकस्मात होणार होबोनि जातें ॥
घड़े भोगणें सर्वही कर्मयोगें | मती-मंद तो खेद मानी बियोगें ॥(२॥
मना सर्वथा सत्य सोहूं नको रे। मना सर्वया मिख्य मां नको रे॥ .
मना सत्य तें सत्य वाचे बदावें | मना मिथ्य ते मिथ्य सोडोनि थाये ॥३॥

$ मे, २ संताप, ऐद्विस विपक्रावर जो छोम साणमे भासकि शप्तत सीहुगी
,द्ोत नाहीं; त्याइफें चिताया संताप द्ोतो; प्र हा संतापामुर्े धट्िक विपयांदरचा
छोम निदिष्यासानें दढ होतो; तोच फिरन जन्म पेग्यास करण होतो ; झा भाव,

रामदास र०दे

समर्थाचिया सेबका वक्र पाहे | असा सर्ते-भूमंडलीं, कोण अहि ॥
जयाची छिल्ठां वार्गती छोक तीन्ही | नुपेक्षी कदा राम दासामिमानी ॥ १४ ॥
गहत्या-शित्ठा राघत्रें मुक्त केली | पदों छागतां दिव्य होवोनि गेली ॥
जया बार्णतां शीणछी वेद-बाणी | नुपेक्षी कंदा राम दासामिमानी || १५ ॥
असे हो जया अंतरीं भाव जैसा | बसे हो तया अंतरी देव तैसा॥
अनम्यास' रक्षीतसे चाप-पाणी | नुपेक्षी कदा राम दासाभिमानी ॥ १६ ॥
सदा चक्रवाकासि' मार्तेड जैसा । उडी घालितो संकर्ीं स्वरामि सैसा ॥|
हरी-भक्तिचा धात्र धाी निशार्णी' | नुपेक्षी कदा राम-दासाभिमानी ॥ १७ ||
जयाचेनि संगें समाधान भंगे | अहंता अकस्मात येऊनि छाग्रे |
तये संगतीची जनीं कोण गोडी | जिये संगतीनें मती राम सोडी ॥ १८ ॥
सद्रा बीलण्यासारिखें चाठताहे। अनेकी सदा एक देवासे पाहे॥
स-गूर्णी भजे छेश नाहीं प्माचा | जगीं धन्य तो दास स्रोत्तमाचा ॥ १९॥
मर्दें* मत्सरें” सांडिली स्वार्थ-चुद्धि | प्रपंचीक नाहीं जयातें उपाधी |
सदा बोछणें नम्न-बराचा सुबाचा | जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा ॥ १० ॥
सदा आर्जवी प्रीय जो सर्वे छोकी । सदा सर्वदा सत्य-यादी विवेकी ॥
न बोले कदा मिथ्य वाचा त्रि-बाचा" ) जगीं धन्य तो दास सर्वोत्तमाचा ॥ २ ॥
मना कत्पना कल्पितां कल्प-कोर्टी । न हो रे न हो सर्वथा राम-मेटी ॥
मनी कामना, राम नाही जयाठा । अती आादेरें प्रम नादी तयाद्य ॥ २९ ॥
अती मूढ त्या दृढ़ बुद्धी असेना | अती-काम त्या राम चित्ती वसेना ॥
अती-छोभ त्या क्षोम होईछ जाणा। अती-बीपयी सर्वदा दैन्यवाणा ॥ २३ ॥
मुखानंद-कारी निवारी भयातें । जरनीं भक्ति-मार्त्रें भजाब्रें तयातें॥
पिवेकें ध्यजाबा अनाचार हेवा। प्रभाते मनी राम चिंतीत जाब्रा ॥२४॥
जयाचेनि नामें महादोप जाती | जयाचेनि नारे गती पाव्रिनेती ॥
जयाचेनि नाम घड़े पुण्य-ठेवा | प्रमाते मर्नी राम चिंतीत जाबा ॥२५॥

॥ झतन्य भावानें शरण शालेल्यास, ३ सक्रवाकपत्यांचा जो ( नरमादी ) रा
वियुक्त शगतों आपि मूर्योद्य स्ाल्यावर संयुछ दोतो; सेच्दां द्यां्या संस्टराठा जया
सूर्य तगा छोड्॑ंच्या संड्टाला राम क्षया दर्शात पेवटा भादे. ३ पद्िपृच्या मिश्वागावर,
४ मंदासद भाधि मत्सरामद, . ५ सत्य सत्य सत्य करे ग्रिवार सत्याये उशारण, स्टूणगे
सरोसरय कपीदी रहें बोलत नादों भा मार, ६ गस जमप्यागार्टी, *?* थें *€” धर्म
दौप अपर पाततें छ्ाह. ध

55 नवनीत

न वेंचे क॒दा ग्रंविंचा गर्थ कांही | मुर्खे नाम उच्चारितां कष्ट नाहीं॥
महा-बोर संसार-दन्न जिणावा | प्रभाते मनी राम /चिंतीत जाबा॥ २६॥
न हो का ना धर्म ना योग कांहीं। न हो भोग ना त्याग ना सांग! पाही॥

- म्हणे दास विश्वास नामीं घरावा । प्रभाते मर्गी राम चितीत जाता ॥ २७॥
भजा राम विश्राम योगेश्वरांचा | जपा' नेमिछा नेम गौरीहराचा॥ -
नित्राला* स्वयें तापसी चंद्र-्मौव्ठी | तुम्हां सोडवी राम हा अंत-कार्ठी ॥ २८ ॥
मुखखी नाम नाहीं तया मुक्ति कैंची | अहंता-गुर्णे यातना ते फकाची॥

पढें गंत येईल तो दैन्यब्राणा | महणोनी ग्हणा रे महणा देव-राणा ॥ २९ ॥
यथासांग रे कर्म तेंही घडेना । घंडे कर्म तें पुण्य गांठी पडेना॥|

दया पाहतां सर्व-भूततीं असेना | कुका्ें मु्खीं नाम तेंही यसेना॥३० ॥
अरतीठीनता सर्वमार्वे स्व-भारवें ।॥ सदा सज्जनाडार्गि संतोपवाँों [
तयांकारणीं सर्व छात्रीत जाबें | स-न्‍यूणा अती आदरेशी मजातें॥३२६-॥
फ्रियेबीण नानापरी बोछिजेतें | परी चित्त दुशथ्षित्त तें छाजब्रीतें |

गना कल्पना थीट सैराट' धांब्रे । तया मानवा देव फैसेनि पावे || ३२॥ *
बियरेकें क्रिया आपुछी पाछठात्री | भरती बाद झुद्ध-बुद्धी धरात्री ॥

जनीं बोठण्यासारखें चार बापां । मनों कल्पमा सोड़ संसार-तापा॥। रे३ ही
बरी स्नान-संघ्या, धरी एक-निष्टा | विवेकें मना भांवरी स्थान-भ्रष्टा'

दया सर्बे-भूतीं जया मानवाला | सदा प्रेमढू भक्ति-भार्वें निवाछा ॥|२४॥
सदा सर्वेदा सजनाचेनि योगें | क्रिया पाछठे भक्ति-भावार्थ छागे॥
क्रियेबीण बाचात्रता ते निवारी | तुटे वाद, संग्राद तो हीत-कार्दी ॥ २९॥
जनीं सांगतां ऐकतां जन्म गेला | परी वादन्तरीत्राद तैसाच ठेछा ॥

उठे संशयों बाद हा दंभ-धारी | तुटठे वाद, संत्राद तो हीत-कारी॥ ३६॥।
जनीं हीत पंडीत साँगूनि गेले । बहंता-गुणें राक्षस ब्रह्म जाडे ॥

. तयाहून व्युत्पन्ष तो कोण आहे। मना "सर्व, जाणीब सांडून राहें ॥ ३७॥ ५
7 बयातांग, पूरे, (म्दणओ स्योणतेच पूर्णपण होत नाही थे ब्रात्यद.).. ३ जो “छपरा
गौरीहराचा नेम नेमिला” अद्या छन्‍्वय, म्दणजे ज्याछा (रामादा) ग्रोरीहराने ( शिवाने)
जप्यावा नैम छेला, ३ शिवाने विष्राशन कल्यावर त्वाब्या भंगवा फार दाद होऊ
लापफडा, स्यावेणी त्यानें रामस्मरण केछे शाणि त्याच्या योगाने त्याया दाद शांत साला '
. झाशी बया आहे तिया संवंध येयें द्शचिसा भादे, ४ स्थानभ्रषट येयेंपुडीड 'भर' हैं जौदक्षर
/ शसस्यामुन्ले सागीठ नकाराय युस्ता येते, मुझे छद्ोमंग दोतो, पथ अरे छंदोगेंग प्राहल
कवितेंत बड़े छोड़े येतात... ५ ज्या संवादाते याद झुदे तो संवाद दितकारी अगा शर्ष:
ह गाम्यम र् म्हणजे पदराक्षस: ४

रामदास २०५

फुकाचें मु्खी बोढतां काय बचे | दिसं-दीस अमभ्यंतरी गर्ब सांचे ॥
क्रियेवीण बाचाकता व्यर्थ बहि | विचारें तुझा सूंचि शोघून पाहें || ३८ ॥
जनाकारणें देव छींठावतारी । बहूतापरी आदरें वेष-घारी ॥
तया नेणती ते जनीं पाप-रूपी | दुरात्मे मद्दानथ्ट चांडार पापी॥ ३९॥
मना वासना वासुदेवीं बसों दे | मना कामना काम-सेगीं नसों दे ||
मना कल्पना बाउगी ते न कीजे | मना सञ्ञना सजनीं वस्ति कीजे || ४० ॥
नसे गत्रे अंगी सदा वीत-रागी । क्षमा क्षांति भोगी दया-दक्ष योगी |
नसे छोम ना क्षोम ना दैन्यवाणा | भञ्ञा छक्षणी जाणिजे योगि-राणा ॥ ४१ ॥
धर रे मना संगती सज्ननाची | जिणें वृत्ति हे पालटे दुर्जनाची |
बछ्छे भाव हा बृत्ति सन्‍्मार्ग छागे | महा-कूर तो काब्ठ विक्राव्ठ भंग ॥ ४२॥
मित्रों श्रेष्ठ ते स्पष्ट सांगोनि गेले | परी जीब अज्ञान तैसेच ठेले ॥
देहे-बुद्विचा' निश्चयों त्या ठल्लेना | जुर्नें ठेवणें मीपर्ण आकब्दना ॥ ४३ ॥
जगी पाहता साच तें काय आहे | अती आदरें सर्व शोधोनि पाह़ें ॥
पुढ़ें पाहतां पाहतां देव जोडे | भ्रम श्रांति अन्न्नान हैं सर्वर मोड़े | ४४॥
दिसेना जनीं तेंचि शोधूनि पढें | बरें पाहता ग्रूज तेथंचि भाहि ॥
करें प्रेड॑ जातां कदा आइडटब्ठेना । जनीं सर्व कोंदाटलें तें कब्लेना ॥ ४५॥
म्हण जाणतों तो जनीं मूर्ख पाहे | अ-तर्याति तर्की भसा कोण अहे ॥
जनी मीपण पाहतां पाहवेना । तया छठक्षितां वेग राह्रेना ॥ ४६ |
जयें मक्षिका भाशिदी जाणितेची | तया भोजनाची' रुची प्राप्त कैंची ||
बहं-भाव ज्या मानसीचा बिरेना | तया ज्ञान हें अन्न पोरट्टी जिरेना || ४७ ॥
अ्ंता-गुणें सर्महा दुःख द्वोति | मुखें बोहिणें ज्ञान तें व्यर्थ जातें॥
मुखें राहतां सर्बही सूख भाहे | अहंता तुझी तूंचि शोधोनि पाद॥ २८॥
फुटेना तुंडेना कदा देव-राणा | चछ्लेना दल्ठेना कदा टदैन्‍्यबाणा ॥
कब्ठेना, बछेना कदा ठोचनासी | असैना' दिसेना। जना मीपणासी' ॥ ४९ |

लय शब्द 'देद' कसा अगनांदी गय जमग्यागाों कदीने 'द' हैं अभ्षर पु
मानिये शाहे, व 'ह ्यावर मात्रा देखनदें शुद्ध केढें आह. २ जेवझाईी, पक्ती दपर-
मुसादी. ३ कद छोचनागी बढेना, स्दघने दोव््यार्नी दिसयारा नप्हे, ४ अमुझ
प्रशरामें बह शर्मे सांगतों देन माही बड़, ५ जगा मीपणानी दिसना गदयमे छोशांत
अद्देपया सम्तस्पायुदे त्यांस जो दियत नाही, अदपदा नमेठ ता हानछीने दिसेल कसा माय,

ख्ण्द नवनीत े

ज़्या मानण देव तो पूजिताहे | परी देव झोधून कोर्णा न पाहे पं ;
जगी पाहतां देव कोव्यानुकीटी । जया मानी भक्ति जे तेचि मोदी ॥५०॥)
तिन्‍्ही छोक जेथूनि निर्माण जाडे | तया देव-रायासि कीणी न बोडे ॥

जगीं थोरछा देव ती चोरिछासे | गुरूवीण तो सर्वथाही न दीसे || ५१॥
भुरू पाहतां पाहतां छक्ष कोटी | बहूसाछ मंत्रावव्दी शाक्ति मोटी ॥'
सना कल्पना चेटके घात-पाता । जनीं ब्यर्थ रे तो नच्हे मुक्तिदाता॥५६॥
नब्हे चेटकू चाक्कू द्वव्य-मोंदू | नब्हे, निंदकू मत्सरू',मक्ति-मंदू*॥

नब्हे उन्मतू बेसनीं' संग-बाधू* | जनों) ज्ञानियार तोचि साधू अगापू ॥ ९१॥
नब्हें चाउगी चाबटी काम पोर्टी | क्रियेब्रीण धाचावतता तेचि मोठी |.
मुर्खें बोलिल्यासारिखें चालताहे | मना सहुरू तोचि शोघून पाहें ॥ ५४ ॥
न जार्ये जपास्ती न जाये तपासी | न जायेंचि काशी न जायें गयेसी ॥|
हरी-चितनेंवीण कोठें न जायें | त्रि-कार्ठी सदा प्राय तूँ तेचि पाहें ॥|%५ ॥
मना गज रे तूजछा प्राप्त जालें | परी पाहिजे बंतरीं यान केछे ॥

सदा ऐकता पाविजे निश्चयासी | धरी सजनीं संगती धन्य होसी ॥५६॥
मना संग हा सर्व सोडूनि द्यावा | अती बादरें सजनाचा थधरात्रा ॥
जयाचेनि संगें महा-दुःख भंगे | जनीं साधनेंत्रीण सन्‍्मार्ग छागे | १७॥
मना संग हा सर्ब-संगांसि तोड़ी ( मना संग हा मोक्ष तात्काछ जोडी ॥

मना संग हा साधना शीघ्र जीडी | मना संग हा दैत निःशेप मोडी ॥५%८॥
मनाची* शर्तें” ऐकतां दोष जाती | मती-मंद ते साधना योग्य हीती ॥ ः
चडे ज्ञान बैराग्य सामर्थ्य अंगीं ) म्हणे दास विश्वासतां मुक्ति भोगी ॥ ५९॥

१ मत्सरी, ३ मक्तिशन्य. 3 ज्या “ज्ञानियां जवी चेसनी सैधयाधू न" झा अन्य,
ज्या झ्ान्याला लोकांमध्यें संगतीच्या योगानें वेसन मदणने हुःख नाही म्हणमे मोपतीदि
संगति असली तरी ह्याठा यापत नादी, इतरांछा करंगति अम्ठ़ी तर ती घायदे, शी -
हाल याघत नाहीं भसा भाव, भरता असल तोच मोटा साधु. ४ मनाघे शैमर कहोक...।

रामदास हुडूछ
अभंग, चेंचे, सत्संगतिशतकांतील-

संतांचे संगती काय प्राप्त होतें । तें तुम्हां निरतें सांगईन | ३ ॥
संसारीचें सार जया नाश नाहीं | तेंची पड़े ठायीं संत-संगें ॥ २ ॥
संत-संगं कछे सत्र शाखत्र-साग | आणि ज्ञानन्योग अ-प्रयासें॥ हे ||
प्रयासें साधीतां कर्घी न ये हाता । तें छामे तत्वतां साधृ-संगें ॥ ४ ॥
झालीयानें कृपा संत-सजनांची | मंग विवेकाची वाट फूठे ॥ ५॥
पराबीजेना देव संत-संगावीण | मार्म हा कठीण वित्रेकाचा ॥ ६ ॥

बिवेकाचा मार्ग विवेकें चाढावा | मनाचा त्यागावा संग सर्रे॥ ७॥

सबे-त्याग करीं पावसी श्री-हरी । परी एक घरीं संत-संग | ८ ॥

संत-संगाबीण त्याग हा घडेना । श्री-हरी पड़ेना कदा ठायीं॥ ९॥

ठाव सजनाचा सज्जन जाणती। तेथें नाहीं गती मीपणाची ॥ १० ॥

संत जन परी कोण ओब्ठखाबे | कैसे ते जाणावे साथू जन ॥ ११॥

सांगीतर्लें आह मार्गें थोरथोरी | तेंची अबधारी भाठीया रे ॥ ११॥

आीया रे साधू जाणावा कवर्णे | तयाचि लक्षणें अ-संख्यात ॥ १३ ॥

अ-संख्यात परी वोछूखीकारणें | साधू पूर्णपणं सारीखाची ॥ १४ ॥

सारीखाची दरसे जनाचीया परी | परी तो अंतरी वैगव्याची ॥ १५ ॥

बेगव्चि क्षानें पूर्ण समाधानें | स्व-स्थरूपी' में वल्ती केी ॥ १६ ॥

बस्ती केठी मनें निर्गुणी सदा | मीपणं आपदा तया नाहीं॥ १७॥

तया नाहीं काम तया नाहीं क्रोध | तया नाहीं खेद स्वार्थ-बुद्धी || १८ ॥

दंभ हा छीकीक विव्रेके सांडीछा। दुरी बोसंडीशा अहंकार ॥ १९॥

अहँफार नाहीं दुराशा" अँंतरीं | ममता ही दोरी मोकब्यली॥ र२े० ॥

डोटंगता) नसे ज्ञा्ें धालेपणें"। ऐसी हों। झक्षणें सजनाचीं ॥ २१ ॥

जयाचिनी जानें तरती अज्ञाें । साथू-संगतीनें समाधान ॥ २२॥

हरी-भक्ति करी जन ताराबया | स्वन्धर्म विडया जाऊं नेदो॥ २३॥

मय मा ने बल। धकताय शत: विलर॥8)॥

१) आस्मास्यरुपी, २२ुष इच्छा, ३ बक्तय, ४ समर.

र्ण्८ , नचेनीत

निरंतर भात्र सत्युणी ,भजन | येणें' बहु जने' उद्धस्ती ॥ २५ ॥|
उद्धतती जन करीतां साधन | क्रियेचें बेशन आचरतां॥ २६ ॥
आचरता साधू जना होय बोधू | छागतसे- बेधू भक्ती-मावें | १७॥
भक्ती-भार्वें देव-प्रतिष्ठा जन | कथा-निरूपण मगहोत्साव॥ २८॥
महोत्साव साधू भक्ती्चे क्षण | करी तोर्थीटन भादरेंसी ॥ २९ ॥
आदरेंसी विधी करणें उपाधी । छीकातें सदुद्धी छागाबया ॥ ३० ॥|
लोकाचार करी तो जना उद्धरी | ज्ञाता बनाचारी कामा नये ॥ ३१॥
क्रियाबंत साधू विरक्त बिवेकी | तोचि तो छौकिकी मान्य भहे ॥ ३९॥
उपेगासी येणें जना परर्णपणें | तयाचीं छक्षणें निरूपीढीं | ३३ ॥
निरूपीर्ली थेणें रक्षणें जाणावा | साधू य्ोल्खाबा मुमुक्षू्ें ॥ २४ ॥

ट

अभंग, बेचे, बेराग्यशतकांतील-
थोर जाछे कष्ट मातेच्या उदरीं। शीणलों श्री-हरी दास तूजा ॥ ३ ॥

फोडियछा टठाहो पढतां भूमीबरी | दिवसें-दिवस हरी बिसरलों ॥ २ ॥'

दुःख होय देहीं माता नेणें कांहीं | मज़ वाचा नाहीं काय करूं ॥ ३ ॥,
काय करूं दुःखें पीछे अम्यंतर । मानेसी अंतर जाणबैना ॥ ४ ॥
जाणवेना मां दुःख मी अज्ञान | मगर भी रुदन करी देवा॥ ६ ॥
माया-जा्ीं जालें दृढ़ मां भन | रामा तुझें नाम आाठवेना ॥ ६ ॥
आठवेना चित्ती स्व-हिताचयें ज्ञान | मायन्बापें लग्म केले छोमें॥ ७॥
टोमें ठम्म केंठे मामिठी आबडी | पार्यी ओविडी वेडी बंधनाची ॥ ८ ॥
बंधनाची वेडी प्रबछुछा काम | मंग कैंचा राम आठवेठ ॥ ९॥
खआराटयना राम स्वार्मी भैछेक्याचा | जादों कुट्टंबाचा भारतयाही॥ ३०॥
उगदेना मन आठवे काँचन । सर्व काछ ध्यान प्रघचा्चें॥ (॥

प्रपंचार्चे ध्यान टाग्ले मानसी | चिंता बहनिंझी दुर्धवक्ू ॥ (१ ॥ |

चैचत्य मानस संसास-उद्बेंगें । क्षणक्षणी भेंगे चित्तन्कत्ति॥ हे ॥
वृत्ति कांता 'धन पादे जन-मान | इब्छेयें बंधन इदावढ़ें ॥ !४॥ *

ते

रामदास २०९,

माबरेना क्रोध तेणें होय खेद | वुत्तीचा उच्छेद करूं पाहे॥ १५ ॥
अंतरलों भक्ति ठकिना विरक्ति | देवा तुझी प्राप्ति केवीं घड़े । १६ ॥
केबीं घड़े प्रातति मम पतितासी | जास्या पाप-राशि सांगूं किती ॥ १७ ॥
सांगूं किती दोष जाछे लक्ष कोटी | पुण्य माझे गांठी आइव्ठेना ॥ १८ ॥
आढलेना पुण्य पापाचे डॉगर | करितां संसार माझ़ें माझें॥ १९॥
माझी माता पिता माझे वंधु-जन | कन्या पुत्र घन सर्वे माझें ॥ २० ॥
सर्व माझें ऐसा मानिठा भरंवसा। तुज जगदीशा विसरलों॥ २१॥
विसरलों तुज वैभवाकरितां | शेखीं माता पिता राम जाडीं॥ २२॥
राम जाली माता देखत देखता | तरी म्हणे कांता पुत्र माझे ॥ २३॥
माझे पुत्र माशे स्व-जन सोर्यरे । दृढ़ देहीं भरें अहं-भाव॥ २४ ॥
महँ-माव मनी दुःख आच्छादुनी । वर्ततर्से जनीं अभिमानें || २५ ॥
अभिमान माथां वाहे दुद्धुबाचा | अंतरीं सुखाचा लेश नाहीं ॥ २६ ॥
नाहीं नाहीं सुख संसारीं पहातां । पुरे देवा आता जन्म नकी ॥ २७ ॥|
नकीो नको भातां घाद्ध या संसारी | पोछलों अंतरीं काय करूं ॥ २८॥
काय करूं: माझें नेणती स्व-हित | भआपुछालें हित पाहाताती ॥ २९ ॥
पाहताती सुख वैभवार्ची सखीं | कोणी मज शेखीं कामा नये ॥ ३०॥
कामा नये कोणी तुजबीण रामा । नेई निज-धामा माहियेरा ॥ ३१ |]
जिवछगीं मज मोकछीछें देवा | काय करूं हेंवा प्रारन्धाचा ॥ ३२ ॥
प्रारू्घाचा ठेवों प्रपंचीं रंगठा | देहही खंगढा बवृद्धप्णी ॥ ३३॥
वृद्धपर्णी मां चत्णें शरीर ] श्रवण बधीर नेत्र भेले॥३४॥
नेत्र गेठे मज पाहतां दिसेना | स्वयें उठयेना पाय ग्रेडे ॥ ३५ ॥
पाय गेले तेणें दुःख होय भारी । तेथेंचि बाहरी जाबबैना ॥ ३६ ॥
जावबेना तेणें जाठें अ-मंगठ । जत्पंत्त कुर्थाव्ठ बांती पित्त ॥ ३७॥!
यांती पित्त जन देखानि पव्ठती । दुर्गीधी गब्ठती नव नाव्यो'॥ ३८ ॥
सब साढ़ं बाहे दुर्गधी न साद्दि । वांती होऊं पहे देखतांची ॥ ३९ ||

4 दरीराब्या नऊ द्वारा्नी.
85 श्र €...॥

२१० नवनीत

देखती सककछ सुठले पार । मत्य्मृत्न धीर . घरवेना॥ शवयाँ
नेदी कोणी कांहीं क्षीण जाडों देहीं । जीवलगीं तेंही बोसंडीलें ॥ ११॥
बोसंडीलें मज वैमत्र गेलिया । देह खंगलिया दुःख जाडें॥ ४२ ॥
दुःख जालें थोर क्षुघा आउरेना | अन्नही जिरेना वांती होय ॥ ४३ ॥
चांती होय तेणें निरवुजे' वासना | स्वादिष्ठ चाववेना दांत गेले | ४४ ॥
दांत गेले तेणें जिन्हेसी वोबडी | कंठ गडगडी बोल्येना ॥| ४५ ॥
बोठवेना अंत-कार्व्दीज्या विपत्ती | सर्वही म्हणती मंरेना का।॥ ४६ ॥
आलछा थोर न्नास जिवलग बोठती । देवा याची माती उचठछाबी ॥ ४७ || :
उचलात्री माती स्वाचि अंतरीं। सुखाची सोयरीं दुरी ठेढीं॥ ४८ ॥
दुरी ठेलीं सर्व दुःखाचीं चोरटीं। कोणीच शेवर्टी सोडबीना || ४९ ॥
सोडबीना कोणी श्रीरामाबांचुनी | संकर्टी धांवणी राम करी ॥ %० ॥
राम करीतसे दासांचा सेभाठ । भक्तांचा स्नेहातद्थ राम माज्ञा ॥ ५१ ॥

करुणाएके

अष्टक पहिलें

मालिनोशृत्त
अनुदिर्नि अनुतापँँ तापडों रामराया |
परम दिन-दयाव्य नीरसीं मोह-माया॥
अचपवठे मन माझें नाते गावरीतां)
तुजविण शिण होतो धांव रे धांव आारता॥ १ ॥

भजन-रदहित रामा सर्वह्दी जन्म ग्रेछा।
स्वजन-जनधनाचा व्यर्थ म्यो स्वार्य केणा ॥
रघुपति मति माझ्ी जआपुलीशी कराती |
सकल त्यञ्ञनि भावें कांस तूझी धरावी ॥ २ ॥
से ७ रे -फलनन---्लिलन नल नन नितिन तन भतालनत

$ कंटाके.

रामदास नर

त्रिपय-जनित-सूखें सौर्य होणार नाहीं।
तुजविण रघुनाथा भोखदें सर्व कांही॥
रघु-कुछ-टिव्कका रे हीत मारे कराये ।
दुरित दुरि रहें म्यां स्त्॑-रूपी भरात्रें ॥ ३॥

तन-मन-धन माझें राघवा रूप तूझें।
तुजविण मज वाटे सर्व संसार बोझों॥
प्रचव्ठधित न कराबी सर्वथा बुद्धि माद्यी।
मचल भजन डीला छागढी आस तृझ्नी ॥ ४॥॥

चपठपण मनाचें मोडितां मोडबेना |
सकत्ः स्वजन-माया तोडितां तोडबेना ॥
घडि धड़ि ग्रिघड़े हा निश्चयों अंतरीचा ।
म्हणयुनि करुणा हे बोठतों दीन बाचा ॥ ५ ॥

जव्यत हृदय मार्शे जन्म कोय्यानुकोंटी |
मजबरि करुणेचा राघवा पूर छोठीं ॥
तब्यमकछ निवर्बी रे राम कारुण्य-सिंधू।
पडररिपु-कुछ मां तोडिं यांचा विशेधू || ६ ॥

तुजबिण करुणा है कीण जाणेठ माश्ञी |
शिणत शिणत पोर्टी पाहिली वाट तूझी ॥
इडकार झड़ धालीं धांव पंचानना रे |
तुजब्रिण मज नेती जंबुकी बासना रे॥ ७॥

स्वजन-जन-धनाचा कोण संतोप जाहे।
रघुपतिविण भआातां चित कोर्दे न राहे॥
जिवलग जिव थघेती प्रेत सांढोनि देती।
विपय सकल नेती मागुता जन्म देतों॥ ८॥

र्श२ नवनीत
अष्टक दुसरें
मुजंगप्रयात
समाधान साथधू-जनाचेनि थोगें | परी मायुतें दुःख होतें बियोगें ॥
घडीनें घड़ी शीण अत्यंत वाटे | उदासीन हा काठ कोठे न ऊंठे || १'॥

घरें सुंदरें सौझय नामा-परोचें | परी कोण जाणेछ हैं बंतरीयें॥
मनी भाठवीतांचि तो कंठ दाठे | उदासीन हा का कोठें न कंठे || २ ॥|

बढ छात्रितां चित्त कोढें जडेना | समाधान ते कांहिं फेल्या पडेना ॥
नये धीर, नेत्नीं सदा नीर छोटे | उदासीन हा काछ कोठें न कंठे ॥ ३ ॥
अवस्था मर्नी छागछी काय सांगों। गुर्णी गुंतछा हेत, कोणासि सांगों ॥
बहूसाल भेटावया प्राण फूट | उदासीन हा काछ कोर्ठे न कंठे ॥ 8 ॥

क्ृपाव्ूपर्णे भेटि दे राम-राया | वियोगें तुझ्या सर्वे ध्याकूछ काया |
जनामाजि छौकीक हाही न सूटे ! उदासीन हा का कोठें न कंठे ॥ ५ ॥

अहा रे विधी त्वां अर्से काय केले | पराधीनता पाप मारझें उदेरें |॥
घडेना तुझा योग हा प्राप्त खोटें | उदासीन हा काछ् फोरठे न कंठे ॥ ६ ॥

अखंडीत है सांग सेवा घडावी । न होतां तुक्ची भेठि काया पढाबी ॥
दिसंदीस आयुष्य हैँ व्यर्थ मांठे | उदासीन हा कात्ठ कोर्द न बेंठे ॥ ७॥

म्हणे दास मी वाट पाहें दयाव्ठ! | सदा सर्चदा भक्त-पाक्ा भुन्‍्पाठा ॥
पहावें तुछा हैं मित्र भारत मो | उदासीन हा काल कीठें न कंठे ॥ ८॥

मुक्तेयर

एकनाथास गोदावर्री नांबाची मुछगी होती. तिचा मुक्तेघर हा मुछा-
त्याच्या बापावें नांव चिंतामणि. गोजन्न अत्रि. पात्ण्यांतरें नांव मुद्रठ ; पण
पुर्दें महाभारत लिहिण्यास सुरुवात करतेवेव्हीं त्यानें आापल्या आराध्यदेवतेच्या
आदेशाबरून ति्ें मुक्तेखर ' हैं नवें नांव धारण केलें, भर्से आदिपर्वाततीझ
गारंभीच्या निर्देशावरून दिसतें. (“ मुक्तेश्र जो मी अवधूत | माशझेनि
नामें मुद्रांकित | कथा विस्तारी भारत | महाराष्ट्रपर्बंधी ॥| ” ) मुक्तिश्वर किया
डीलाबिश्व॑भर म्हणजैच दत्तात्रेय.. मूछ “समुद्र चिंतामणि ' या नांबाखाडीलही
मुक्तेश्राची कब्रिता उपलब्ध झाछी भाहे. त्याचें छोकरामायण ब आदि,
सभा, घन व विराट हीं भारतीय पर्व 'सर्वसंग्रह” (बन बगढून) व “काव्यसंप्रह'
यामध्यें प्रसिद् झालीं आहित. अछीकडे त्याच्या नांवाबर सीसिक पर्रही सांपडलें
जाहे. : काव्यसंप्रहांत ! त्याची जीं स्कुट काच्यें प्रसिद्ध जारी अदित, तीं सर्मच
महामारतकार मुक्तेश्वराचीं असतीछ असे वाठत नाहीं-

मुक्तेघर हा जन्मतः मुका होता; परंतु एकनाथाच्या इपेनें त्याछ्ा वाचा
फुटली, अशी कथा आहे. मुक्तेधराच्या अंगी कवरिताशक्ति चांगडी होती.
त्याची वर्णनाची शैली प्रौद्ध असून त्याच्या वा्णीत माधुर्य हा गुण विशेष
अहि. “ महारा्ट्र्कीत कवि ही संज्ञा एका मुक्तेखराढय मात्र बरोबर रीतीनें
छांगेल, ” असें कृप्णशात्रवी चिपरद्रणकर महणत, याचा जन्म श० १५३६
सार्टी जाला, भर्से नवनीताच्या जुन्या आइत्तीत नंमूद गाहे. नरसोबरावाढी
जबब्डीछ तेस्ाड गांवी त्यानें देह ठेवला-

विशेष माहितीकरितां मपठी तंशोधन-मंडछानें (मुंबई) प्रसिद्ध केडेल्या
मुक्तेधवरी गादिपब्रीच्या खंडांना जोडलेली प्रस्तावना व मुक्ेश्वती वास्मयात्री

यादी पहा.
नारदनीति'
ओच्या
धर्मपन मयासुरानें निर्मिढिल्या समेत बसझा अततां मारदानें प्रश्रूपानें जी
त्यास राजनाति सुचविठी ती येथें बर्णिटी आंदे :--
है| दी +इिलित्पश्न ' भमेद्दी म्टपतात, पथ मूठ घान्द 'कित्रश्न ' क्षमा आदे, मारतांत
( समापव भ. ५ ) नारदाने प्रत्येक श्रस * कदिए्‌ ' हा प्रशायद् संस्झत क्ययानें कुठा

कप. त्यावध्म छक्ित्मरश्न ससें नोय पहन पुटें त्याया डिविव्यप्न #वया आत्रदा
झा शाह.

र््छ नवनीत

नारद म्हणे महाराजा | धमे-स्वरूप धर्मात्मजा' | नामासारणी सुन्‍तैजा
करणी निर्मछ बसे की ॥ १॥ रेश्वर्य छापल्‍या संरर्ण । पर्मी वर्तत थे
कीं मन | राज्य-मंदें दुरमिमान | तुज संचरला नाहीं की॥२॥) नया
आर्जिला जो अर्थ | व्यय करिसी कीं धममोर्थ | विपय-काम-ठोमानें तुझे चित्त
बिटाछलें नाहीं कीं | ३॥ वर्ड आचरछे जो धम्म | तोच' चाठविस
की नेम | त्रिहितर्ंगाचा कर्दम | तुज छेपछा नाहीं कीं॥ ४॥ धर्म भर
बर्थ धममे । धर्ममात्री युरुपोत्तम | चढता चाढता सुखोद्यम | नित्यानित्य के
की॥ ५॥ नित्यनमित्तिकी कर्मी | वर्तत भहैति कीं निप्कामी। क्राम्य
निपिद्धांची ऊर्मी | छोटिसी कीं आठिया ॥ ६॥ अनायासी हो की सायासी |
भाग्यें जोडिल्या संपत्तीसि | व्िभागूनि समस्तांसी | सेविसी की सुजाणा ॥ ७॥
अनुकू अथवा प्रतिकूल | अदृष्ट जालियाही विकत्' | धमोपासूनि बुद्ध
अचत् | भ्रेश कांही न प्र कीं ॥ ८॥ अहोरात्री साठ घड़ी | छोटिता पाप-
पुण्याची जोडी। किती जाछी हैं घडी घढी | विचारीव भसत्ती की॥ ९॥
अखंडैक-नाम-स्मरणीं | देव केछा असे कीं ऋणी | जो पराग्रोनि देह-मरणी।
दास्य कप निजांगें ॥ १०॥ मोक्ष-द्धारीच्या द्वार-पाक्ां | भाईवें मजसी
की नपाद्य | जे कां हात धरूनि डोढ्ं | सायुज्य-धाम दाविती ॥ १६ ॥
समता सतोप सब्रिबिक | चौथा साधु-संग देख । यांती करूनियां सहय।
मित्रभाषं असती की ॥ १२॥ काम-कोप-लोम-त्रया । मोह मंद मत्तर यथा)
वर्जिल्या नियीजिल्या ठाया | जाणसी कीं जाणत्या ॥ १३६॥ फाम असावा
ईश्वर-मजर्नी । क्रोध असावा इंद्रिय-दमनी | तीर्थ-प्रसाद-शेषमह्णी | ठोम
अपार असावा ॥ १४ ॥| मोह असात्रा सजना्सी | मद असाया दुर्जनासी | मेजर
सदा संसारासी | असावा तो असे की ॥ १५॥ राज-चिन्हीं वद्निध* गुण । से
उपाय परम गहन | बवब्णबत्ाचें* लक्षण | जाणती की चौदाही ॥ |$ ॥ काश
कीर्ती दिज-पाठन | दान भोग मित्रन्संरक्षण | साही गुर्णी तब प्रधान | सा्ंकार
असती कीं॥ १७ ॥ जाणती नाना ब्यूह-रचना ! थोडेनि जिकिती बहुत सेना |,
ऐसे तुझे विचक्षणा | सेनापति असती की॥ ह८॥ निर्दामिये विधातिक।

मजा

३ धमेरामा (यम्रधर्माच्या पुत्रा; धरम म्दु० यम्रपमै,) ३ भन्‍्वप--भटृट अदाछ
अथवा अतिकूद झालियादी (तू) विकद (न होगी दीं ); अदृष्ट म्द० देव; पिस्क सह
अमिट, ३ पूज्य, + दे पुरे ३८ व्या ओोवीत सोगिव्त झदेत. ५ हे पे १५क्‍ा
करोरीव स|गिवर्क आदेत, ६ दें परी ४« व्या भोरींत सांमिति3ं माह, |

सुक्तेश्वर श्ष्ष

वंशज असती की सेवक । स्वामिकार्जी देख | देह देती सोइन ॥ १० ॥
चेतन भक्षिती पवित्र | राज-दद्रव्य ज्यां अपवित्र | ऐसेनि योगें स्वतंत्र ।
स्व-ब्यापारीं असती कीं॥ २० | उत्तम-मध्यम-कनिष्ट प्दी | योग्यायोग्य-
विचार-निधि । परीक्षूनि विश्यात््-बुद्धी । योजिशी की नरेंद्रा ॥२१॥
अमात्य-पर्दी दासी-पुत्र | अधम-स्थव्ठीं परमपवित्र | णप्ृज्या पूजोनि सत्पात्र ।
अवमानीत नाहींस की ॥ २२ ॥ जचाट कार्य साधी भृत्य | वेतनाहूनि
कोदि-गुणित । द्रव्य देऊने त्यार्चे चित्त | तोपवीत अहिस की॥ २३॥
आपुछे कार्जी पावले मरण । त्यांचीं कुटुंबें आश्वासून | आपल्या कुदुुंबासमान |
पाछिसी की दयाद्ा ॥ २४ ॥ दरिद्व-कार्छींचीं बात्य-मित्रें | भेटों आलिया
स्नेहपाओं | वोठखी देऊनि दर्शनमात्रें | श्रियाबंत करिसी की || २५॥ पर-
गुण-परीक्षा जाणणें । चित्त कव्यबब्ठे पर-चेदनें | हीं मुख्य प्रमूची छक्षणें |
तुझ्या ठायीं असती कीं ॥ २६ ॥ मंत्रियांच्या राहटी कैशा | देती यशा कीं
श्पेशा | चारमु्खें नित्य नरेशा | विचारीत अससी कीं॥ २७॥ नेमाहूनि
आगे धन | घेऊन प्रजांतें पीडण | करिती जे अयोग्य प्रधान | ते पदातीत
करिसी कीं॥ २८॥ राज-द्वव्य देकनि भाग । भूमी-सेवा करिती सांग |
न करती राजाज्षेचा भंग । प्रजा नेमें असती की ॥ २९, ॥ वन-चर-दूतांविया
गोष्टी । राष्ट्र अवछोकिशी की दृश्छी । नष्टीं तस्करांचिया राहुटी। भंगिसी
की ऐकतां ॥ ३०॥ तीथ्थयात्रे जाती जन ।| त्पांतें फोड्टेनि घेती धन।
त्यांचें फरूनियां हनन | मार्ग मुक्त करेसी की ३१॥ सांगावया छेश-
गोष्टी । दुर्वव् येऊं इच्छिति भेटी | तया येतयां आढकाठी । तुश्या द्वार
नाही की (| १२॥ पर्राष्ट्र ध्यावया धाडिसी सैन्य | जुँझती त्याचें फरूनि
कंदन | त्यांतांचून प्रगति नागबण | तुझेनें होते नाही की ॥३३॥

पिपीडिका छागे जेथें | ताकाछ द्वात पावे लेयें। द्वीनें पावता दुःखातें।

क्लेशातीत फरिसी की ॥ ३४ ॥ अंगीर्चे एक रोम उपड़े | तें जैसे हृदयांत

ठाडरे पड़े। तेयी प्रजा पादतां पोड़े | जाणसी की तान्काछ ॥ ३५ ॥

तुद्दिया राज्यामाजी प्राज्ञा | पृत्र॒ पत्ती पितृन्माज् | न फरितों

पुरपांची अबश। स्लिया स्वर्धम असती की॥ २६॥ दारास-रंपत्ती

२१६ मधनीत..

मनोमातरा | अईन करिती सहुरु-सेवा | ऐसे शिष्य नर-पार्षिवा | शिष्य-धर्ं .

असती कीं ॥ ३७ ॥ संधी' विग्रहं! यान आसन'* | दवधीभावः आश्रय
जाण | हेचि साही राज-गुण | विचक्षण बोठती ॥ ३८ ॥ साम दान दंड भेद)
इंद्र-जाक मंत्रीपध" | सप्तोपाय ऐसे सुबुद्ध | पंडितबर्य बोढती ॥.३९॥
आप-पराचें बव्धाव5“। इहींसीं चौदा* भेद कुशल । बोलती हें गृढ़ प्रांजल |

कर्नि तूतें दाविलें || १० || अथवा आणिक एक प्रकार | चौदा भेद -अँथ- '

प्रकार। बोढती ते सबिस्तर | मागुंतेनी परियेसी ॥ ४१ ॥ अंग-बू सेना-बक् |
कीश-बछ दुर्ग-बक | शन्त्न-बत् मंत्र-प्रधान-वक्त | सुहद्रठ आठवें ॥ ४२॥
वेद-त्रय*बुद्धि-बक् | ब्राह्मण-शेप-सुकृत-बब्य | अन्य-रायाचें साधन्यछ।
ऐसी चौदा जाणाबी ॥ ४३ ॥ भूगु विश्ञात्त अंगिरा मुनी । ऐसे प्रगट बदले
बाणी | यावेगढे काय ते शुणी | दैपायन स्वयं जाणे | ४४ ॥ वर्षक्रार्म एफ
मास । मासाचें तें एक दिवस | दिवस-कार्य एक निमिप । संपादीत अस्सी
की || ४५ || ध्यास बोढिछा गुढार्थू । म्यांही न बोल्तां प्रगठार्थ | चतुर
श्रोतियार्चे चित्तु | संतोपेछ कैसेनी || ४६ ॥ श्रोत्रिय'' कुटुबी निर्धन | साथ
सात्विक-इृत्ति क्षीण | त्यांचें परिहरूनि दैन्‍न्य । सदा पाव्ण करिसी की ॥ ४७॥
दरिद्ृत्राह्मणाची जाया । तारण्य-कार्न्दी मंतरे राया | ऐकोनि त्याचिया विवाह"
कार्या | साहा संपूर्ण करिसी कीं ॥ ४८॥ रोगें प्रवासी पडिछे । कारा-गृही
जे का अटकछे | ते ते सांमाढूनि भले | क्ेशा्तात करिसी कीं॥ ४९५॥

गृह पायढिया क्षुथानयीडिते'१ | ते तृत्र द्वौाऊनि पंचामृ्तें | माशीर्चचनी «

स्व-स्थछ्छातें | तूजपासूनि जाती की ॥ ५० || छोक-छाजे त्यमिती प्राण |
क्ना धन-हुम्धा्चें ऋण । त्या उत्तमांचें ऋण-मोचन । अतिसाझ्षेपें
१ तह, २ मैर. ३ झमूवर सवारी करणें, ४ भतुदूल काल येईतॉप्दत शिल्ठा
यमरे धुरक्षित ठिकार्णी रादणें, ५ डितूर, ६ बहिशाया धाभ्रय,.. ७ मंत्रोधाय भाषि
सऔषधोषाय, . < शा्रूची क्षाणि जापठी यरोवरी आह पिता राई न्यूनावि७ हे ड्
मद्यपक्त पहाएे, ५ बछायद पाद्ाण्याये चौदा विषय म्दपजे स्थानें भादेत, ती हीं:--
(5) देश, (२) किमा, (३) रप, (४) ही, (५) पड़े, (६) योदे, (७) शपित्रारी,
(८) भंतःपुर, (९) अप्ताया पुरवठा, (१०) शवरपादिश्वदी संख्या, (११) मीछ्ि,
(६२) जगासर्चावा दिशेव, (१३) दमष्याया पुरपठ भाषि (१४) यप्त धातु,
३० आयुर्वेद, धुर्वेर आणि गांधवीद, ११ मैदिक, १३ क्षपारीडित. “पीडिते ! दे
वीदित हा ध्यी पुरीत ब्रासानादी पातने शादे... प्राइ कवितेत आयायादी पुश्म्ण धम्द

फिविलेडे आइबवात, हे

मुक्तेश्वर २१७

करिसी कीं॥ ५१ ॥ आबडीचे निज जाप्तु | गुणी जामात्त श्रियावंतु |
तयां ऐसे परम आर्तु | याचकातें करिसी कीं॥ ५२१ तुझे ऋत्िज
श्रुति-पारग | सांग संपादिती थाग् | तूतें नेणतां कर्म व्यंग | कदां होत
नाहीं की ॥| ५३ ॥ वाजपेयादि' पुंडरक' | अनेक ऋतु क्रिया याज्षिक।
घृताबदानीं यज्ञ-पुरुष | सदा-तृत्त करिती की ॥ ५४ ॥ ब्राह्मण स्थापिले
वृत्ति-क्षेत्री | ते ते अक्षर्यी राज-पत्रीं । भातें भक्षूनि पुत्र-पौच्रीं | विहित-घर्मं
असती कीं॥ ५५॥ दुष-प्रहीं उघढितां मुख । शांतिक करिती कीं
तत्काझिक। बत्रिकाल-ज्ञानी ज्योतिषी गणक | झुभ-सूचक गसती की ॥ ९६॥
विपम देशाचिया संधी । अविचार झूर ठेविले युद्धीं । दुगे पत्ती स्थिर बुद्धी |
धैयेतंत असती कीं॥ ५७॥ बोलों जाणती समयोचित | चतुर जे कां
शात्न-पंडित | ते ते इष्ट-साधनार्थ | योजिसी की नरेंद्रा || ५८॥ जिरतेंद्रिय
ज्ञानबंत । पसम-पत्रित्र साधुसंत । समा-चारी समे आंत । निकट-र्ती
असती की॥ ९९ ॥ दुष्ट दुजन क्षुद्र कोपी | वाकू-निप्ठुर परम-संतापी |
पैशुन्य-बादी महा-पापी | समा-स्थानी त्याजिलें की॥ ६०॥ अपमानिती
संत साधू | द्विजा देवा दोप-शब्दु | बोढती त्यांचा जिव्हा-छेदु | तात्काबश्िक
करिसी की॥ ६१॥ नरक-मीक्ष-पाप-चिन्ह । जितांचि जाणशी सन्ज्ञान
जनाचे सुखी निंदा स्तबन | हैं तंव जाणत अससी की॥ ६३॥ जागा
होवोनि अपर-राती | साएसारतरिचार नीति । मोक्ष-डपार्ये भव-निदृत्ति |
विचारेत अससी कीं॥ ६३॥ अर्जिक्य-झनूतें जिंकावें | जिकिस्यातें
प्रतिपाद्यें । शरणागतातें रक्षावें | ऐसे करीत अससी की || ६४॥ वर्ष
पाल्टूनियां जीण | दुर्ग-पर्वती नूतन धान्य । यंत्रों औषधी अक्षयी जीवन ।
संग्रहीत अससी की ॥ ६५॥ पड़े खचर्लें जेर्थे जेथें। तात्काद् सरसे
करिती तेथें | ऐसे शिए्पकार भुृत्य ) चेतन-भोक्ते असती की॥ ६६॥
पश्च॒ पीदती पर्जन्यें। गव्यती गाईचीं गोठणें | वोढाछ चरतो शाठी-ब्नें |
ऐसे होत नाहीं की॥ ६७ ॥ मण्चापिफा देवागार | भंगल्या करोनि
जीणेद्वार । दीप नैवेय निरंतर | चाटबीत अससी की ॥ ६८॥ क्षुप्रित-
गृद्-दरिद-मेढी । पीडोनि रोड दीन दुर्वठीं | बर्द्रमर्पणें ब्षोकान्टी। मार्ग
चाठत नाहीं फी "॥ ६९॥ आपले महत्त होईल धन्य । म्हणोनि पुरेद्धित

का अल अत हज 220 शेप प:5 22 प दि 47 पक + के
% दाजपेय आधएि पुंध्रीर है यहाये भेद भादेत, २ सनदांहमा्नें. ३ छद्ध्यान्या
प्रमंगी उपधोगी पहचारी यंत्र,

२१८ नवनीत

प्रधान । श्रेष्ठ पातडिया दर्शना व्रिश्न | करती ऐसे नाही कीं ॥७०॥. '
बत-सुददां देती त्रास | संत्र साधू पावती छेश | ऐसिया दुर्गृणीयांचा तरास |
तुज तंब जाछा नाहीं कीं || ७१ ॥ चहूंवर्णी आपुछे पुत्र | विहित-विधें अति-
पत्रित्र | अनठस बहोरात्र | अम्यालबीत असती को || ७२॥ याचक त्यागिती
पतितातें | कुछें चाव्िती' जाति-भ्रष्टातें | तेब्री सर्य छीकीं तूंतें | उपेक्षित
नाहीं कीं॥ ७३ | सहस्त मूर्खातें दबइन । एक पंडित ज्ञान-संपन संप्रहुनि
त्याचें मन | स्वस्थ ऐसें करिसी की ॥ ७४ ॥ एका दुष्टाची संगती | यश-छाभ
सुख-संपत्ती | नासूनि भोगवी अपन-कीर्ती । ऐसें जाणत जससी की ॥ ७% ॥
आद्य व्यसनी अनुरक्त | मित्र उदासीन शचबु-अमात्य | या साताचें चित्ता-
कार्पेत* | जाणसी कीं सुजाणा ॥ ७६ ॥ तुत्रां अथवा तब प्रधानीं । रहस्य,
बोढिजे एकांत-स्थानीं | तें बाहेंर छोकांचे कर्णी | प्रगट होत नाहीं की ॥४७॥
दु्ट बलिष्ट आज्ञारहित | तदर्थी अपाय-बिचार गुत्त | प्रगठल्या नाश फारिती
बहुत । हैं तंत्र जागत अससी कीं ॥ ७८ | एक उघढ बोलिले जनीं | एक
प्रेरिजे महंत-कर्णी | एक ठेविजें मनीचे मनी | हैं जाणत अद्िस की ॥ ७४५ ॥|
मैरितर्गा्े बर्तन । क्षणक्षणा व्हयावया ज्ञान | भुप्त ठेवून चारनाण | विभारीत
असर्सी की || ८०॥ तुजसी दाऊनि आता | शाहुसी पावविती बार्ता |
ऐसे फीण ते तल्तां | बोबखोनि अससी कीं॥ ८१॥ बाती आंगिती
वार्तिक | ते नेणती एका एक | नित्यनित्य अनोद्नख । प्ररिसी की
सुजाणा ॥ ८९॥ बहुत छाथे स्वस्पन्यली । तैंथें आालल्य नसे पी मनी
स्त्ल्प छाभ बहुत हानी | तेथें उद्योग ने की ॥ ८३॥ राज्य रक्षिती
जुझार बकी | संपूर्ण अथवा नियमकार्बी । वेतन पावाति तुश्या दी | एक
चिर्से असती कीं ॥ ८४ ॥ ज्याचेनि कार्य-साथन पुरे ते पाया बैन
पीडे । समयीं महा-अनर्थ घड़े | हैं जाणसी की नरेंद्रा ॥ <5 ॥ सर्ष-संपह
पाहोनि-जोडी चतुर्थाश बेतनें दवडी | सके बंचूनि हस्त झाडी | है तुज
खोडी नाहीं फी ॥ ८६ ॥ आयब्ययाचे अधिकारी | गणक छेखक प्रथम"
प्रहरी | सिद्ध-पर्ने धक्ूनि फरी | उसे सन्‍्मुख असती की ॥८जा! आारुदलीया
भद्वासनी | राजदशना येईजे जनीं । दिव्या-माव्ययतामरणी | देससी की

सार्जिर॥ ८८॥ रफ़ांबरी सहन्धार। किरीटकुंडटी सा्बकार । ग॒ष्र-
प्रेट-सापात्ती शोमिता

खत्ियांचे भार | उमपन्‍्मागी असत्री की ५ पाप असर भार | उमय-भागी असती की॥ ८५ ॥
प्‌ कस शशमीदर्तत

... ॥ बात डाब्वात- हे हितात भझागकेज (शुस विचार ).
समुदाय.

मुक्तेश्वर २१९,

दान | योगियां विशेष अर्पितां धन | दुष्ट पुरोहित प्रधान | विन्न-कर्ते नसती
की [,९० || नगर रक्षाबयाकारणें। कीजेत आमाची पट्ें । घोष घोष
ग्राम-तुल्य करणें | ऐसें करीत अससी कीं ॥ ९१ ॥ पर्बत-संधी घाट बेटा ।
बोस रानें पाहोनि चोखठा । तेथें वसबूनियां पेटा। मार्ग मुक्त करिसी
कीं॥ ९२॥ नपेक्षितां मेघ-जब्ें | सबदा पिके पिकती सकते | अभंग
तडागें पाट-स्थें [पैं निर्मछ असती कीं [| ९३ ॥ कछपीबलें खंग्ीं भर्णगें |
धन-धान्य गोपूनि अंगें | शेताचेनि राज-भागें। पाव्यिसी की नरेंद्रा ॥ ९४ |
ठुब्ध तस्कर लेखन-कारी | राज-ख्रिया राज-कुमरी | प्रजांछागीं बत्णात्कारी |*
पीडित नाहींत कीं ॥ ९५ ॥ हिंसक आततायी' सिद्ध* | त्यांचा श्रवर्णी
पडता शब्द | आधी करूनियां वध | मग ब्रिचार करिसी को॥ ९६ ॥
उदर-पीडेचिया महा-मारी | उत्तमेंही कारितां चोरी | धरूनि आपणितां राज-
हेरी। मानें मुक्त कारेसी की ॥ ९७ || डगाणितां) पर-राजातें । जे जे वस्तु
टाधी ज्यातें । ते ते मुक्त* करोनि त्यातें। तोपबीत अससी की ॥ ९८ ॥
आऔपध-नेम शरीरातें | वृद्ध-सेबन मानसातें | दों-प्रकारें आपणातें | रक्षिसी की
सुजाणा ॥ ९९० ॥ पराच्या पक्षी अष्टादश"। आपुछे पक्षी पंच-दश' | गुण
बोढिले ते विशेष | जाणसी की नरंद्रा ॥ (००॥ अष्टांग* चतुर्पिष" बर्टे |

१ छविदारान दुसच्याचा प्राण घेण्यास तयार होणारा किवा आ्राण घेणारा. * घेटकी,
३ गिक्ितां, ४ बक्षीस, माफ, ५ शपूकडील शठरा अधिकारी आणि आपणा+ढील पंपरा
अधिऊारी श्ांच्या बर्तनाची बातमी राजाने नेदर्मी टेवादी, भें राजनीतीमध्यें सागितर्से
भाद्दे. पास येथें गुण म्दटले भाहे, परंतु नीतिशास्रांत ह्यांस तीये भरे म्दृणतात, के

म्दणण्यावें कारण हे शाज्यांत सर्वे अधिकान्यांमध्यें मोठे मान्य क्षपवा उपयुक्त असतात,
त्यांती नांचें:--
(१) मंत्री, (२) पुरोदित, (३) युवराज, (४) सेनापति, (9 द्वारपाल,
(६) भंतर्वेशिक ( राजाबी भेट कशन देणारे), (७) कारागराराधिआरी (हुग्रया-
बरचा अधिकारी ),. (४) द्ब्यसंचयरत्‌ ( जामदार ), (९) योग्यायग्य पाहून द्रस्प
सरचणारा, (३०) प्रदेश ( मसठत देणारा), (११) मगराध्यक्ष (कोतवाल ),
की कार्यनिर्माणशत्‌ (परें, रस्ते बगैरे बांधभोर), (१३) धर्मान्यक्ष, (१४) समाध्यक्ष,
१५) दंडपाल (न्यायाधीश ), (१६) दुर्पपाल्ल ( विश्वार ), (१७) राष्रतपालय
(दर्रीवरचा संरक्षक) आधि (१ ८) अटवीपाऊ5 (अरण्यमंरक्षक), हया अटठरामध्ये क्षापणा-
कर्दीड मंत्री, युवराज भाणि पुरोदित है तीन कमी झस्न लापशाकड़ १५ सांगितरे काटेत,
६ रथ, हती, पोड़े, योद़े, पायदद्ध, कर्मझार (रघ्ता साफ फरपें दमरे काम बरणोरे ),
चार भाषि ईैशिपमुस्य ( राज्यांतील डिसदिक्ापपे मुण्य मुख्य छोझ )्ी हैन्यादी शःट
अंगे. ७ भौल ( मुछापासूनये म्दृघजे पिरीजादे शिपराई ), मैत्र (स्नहामुझें शिपाईरिररी
3300 ) भृत्य ( दरमद्दा देठल नवे टेपह़ेले ), आाणि घाटविर (रानटी ) है मैस्याने
र्‌.

२२० नवनीत

दात्रु जिंकिजे बुद्धि-कुशाें | व्यसनी क्षीणे आगछे | आदरें वश्य किसी
कीं ॥ १०१ ॥ परूहितार्थ संत साध । जे सांगती बुद्धिन्यादु | ते भानूनि :
परम बँधु | वर्तती की तदाज्ञा॥ १०२ || अंतःकरण ग्राणि झरीर | नियम
न पाये विकार | शब्द तो सजीब्र गिस्विर। न चछे न ढल्े नुखके
की | (०३ | ज्ञाता गुरु देवअतिमा | यज्ञ-मंड्प चैत्य-दुमा' । देखतांक्षणी
राजोत्तमा | नमस्कार करिसी कीं॥ १०४ ॥ दृद्ध तापस बआह्मण-पंक्ती।
अश्व मांडार मद्रजाती' | ध्वजा प्रासाद पतरित्रक्षिती। देखता वंदन करिसी '
कीं | १०५ ॥ दंडियातें प्रत्यक्ष यमु | पृज्याप्रती परम सौम्यु । परीक्षोनि
अधमोत्तमु | वर्तसी कीं शाहाणिया || १०६ ॥ कार्यसाधनीं अति नेटकें |
त्याचें सतथन करिसी मुझे । सभा-मंडर्पी नानापिक्यें। गौरबीत अससी
की ॥ (०७) भप्मि सर्प चीरेब्याप्र | रेग राक्षस कां परचक्र । योपासार
भापुरें राष्ट्र ) रक्षिसी कीं बक्िष्टा ॥| १०८॥ अंध मुक्के एंग स्यंग | भातुर
संन्यात्ती अध्वां(ध्वं )ग' । पितयाऐसे सांगोफ्ंग | प्राव्णण #्याचें करती
की | १०९ ॥ नास्तिक्य अनृत स-क्रोधता ) प्रभाद* आाणि दीर्व-मून्नता!।
कार्यी आठस्य क्षिप्रत्तत्ता' | निश्चिताचा मारंगभु ॥ ११० ॥ हानींयार्थे
सन्दर्शन | अज्ञानाें इद चितन। अनर्थी एकनिए्" मन | अरक्षण*
मंत्राचेंट || १११ ॥ मंगढ्ाचा* अ-्प्रयोग | विषयाचा अतिप्रयोग । चीदा"१
दोषी तुझें अंग | सांग स्पर्शलें नाहीं की ॥ १११॥ निद्रा आठस्य भय॑
करता | अमार्दव आाणि दीर्व-सूत्ता । साही अनर्थाचियां मायां | पाय
देऊनि अससी कीं ॥ ११३॥ सफ़ब्ल दाए सफर् पित्त | सफल बेंद सफद्
श्रुत [ तु असे की निश्चित | हैं प्रगठार्य परिसें पा॥ १६४ ॥ श्ुस्पर्ष
योधठा जो अर्थ । व्या नांब श्रुत-शान मदणव ! याचें फ शीस्मतव। त्या बाचोरें
अससी की ॥ ११५ ॥ परद्ीपीच्या अमोल्य बस्तु | वाणिक झाणितों इच्छूनि
अर्थ । त्यांचा पुरवूनि मनोस्थु | छाम चौगुणी देसी की ॥ ११६॥ देशारग
पाते थर्यी | द्वव्य देऊनि त्यांचे आती'१ | नगी जोडाबी रुत्कीति | है तुज
इच्छा बसे की॥ (१७)॥ विपम-काछास्तत्र पातडे। कछनर-पुत्न बेशज
भछे | ते ते मादानि भापुे | आपणा ऐसे फारिसी की ॥ (१८॥ निरोतियाँ
+ पम्तित्र स्पर्ण उगवलिला किया पार दधिलेशा उपर, ३ दर्तीमध्यें ही एक आग
अहे. 3 मार्रस्प,. अदुेस. ५ सेग्टपणा, ६ भाई, स्वरा, ४ हडाप अर
हड्टीन, * ८ हु मंत्र सदमे युक्ति रांगितिती स्थाप्रमामें ने ऋरणें, ९ देगाया उत्तव
यौरे संस हा से झरणे, १० ददास्या ओदीस्या शाइभापायून गेषपर्ेत शॉगिलेसेक-

३१ इच्छेप्रमार्भे,

मुकेश्वर २२१

दोपारोपु । निर्धनियां धन-संकल्पु | दुगुणीयांचा दुर्गुण-छोपू | तुझ्या नगरीं
नाहीं को ॥ ११९ |॥ आचार दावूने छोक-दृष्टी | अंतरी अनाचार राहटी ।
ऐसे दांभिक तुझ्या निकरटीं | वर्तणारे नसती कीं || १२०॥ तोंडें बोलोनियां
ब्रह्म | भंगिती सदाचार धर्म | प्रशंसिती अविचारकम | ते संसर्गी त्यजिले
कीं॥ १९१ ॥ दावूतनि योगियाचें चिन्ह | पोसिती उदर भाणि तन |
त्यांच्या ठार्यीं तुदं मन | तिश्रामत नाहीं की ॥| ११२॥ पघानिक वेंची धनातें |
दरिद्री नाचरे तपातें | शासत्रज्ञ चाठतां कुनपंथें | दंडिसी की निजाजे॥ १२३॥
माता पिता दबडुनि दुरी | श्वशयुस्-तर्ग सांठवी घरी। ऐसा कुश्चिताचार परी |
तुझे देशीं नाहीं कीं॥ १२४ | सुना छब्टिती सासुबांतें | पुत्र अच्हेरिती
पित्यांतें । सेबक अवगणिती स्थामीतें | ऐसें होत नाहीं कीं॥ ११९५ ॥ एवं
सर्वाॉपरी जाण | राजा असावा सावधान | हेंचि त्रिस्तारें निरीपण । प॒ण्यछोकी
बोधिलें ॥ १२६ ॥| जो कां राजा ऐसियापरी | चहूं बणचिं पालन करी |
पृथ्वी भोगूनि छोकांतरी । शक्र-सायुज्य स्त्रयें पावे ॥ १२७ ॥ ऐसे परीचे
उत्तम गुण | तुझे ठायीं असाबे पूर्ण | ऐसे आमचें इच्छी मन । किंचित्‌:प्रश्न या
नर ॥ ११८ ॥ किंचित्‌* काम-पर-बेदने | ऐसे ब्रोढती पंडित शहाणे | तेंचि
विस्तारूनि मनें | तुज कारणें वोढिलों || १२९ ॥ ऐकोनि नादा्चें वचन।
गाथ्चर्य करी कुरुनंदन । म्णे केबदा विठक्षण। होय सर्वज्ञ देव-
ऋषी ॥ १६३०॥ पुदती पार्थिबाचेनि प्रस्नें । होय छोक-पाव्य-सभा-सदनें |
व्यासगुरु वर्णीढ बदनें | तें सज्नीं परिसावें ॥ १३१॥ सभा-पर्त्री नारद-
नीती | उद्योग-पर्वी व्िदुस्नीती | भीष्म-पर्वी कृष्ण-नीती । भगवद्गीता ज्या
नांव॥ १३२॥ मारत-कथा-संक्रमणी' | निरोपण-ूपें तीव्यमणी' । बाठितां
म्हणतसे अवदानी । लहाणें बसे श्रोतयां ॥ १३३॥ डीक्ागिश्वंभर-पादास्जी ।
मुक्तेधर पदपद सहर्जी | गुंजारब करता रुंझी | भारतकथा प्रगटछठी ॥ १३१४ ॥
इति श्री-समापर्य भारती | पुंढें अवधान याते श्रोतों | किंचितू-प्रश्नाची समामी |
तृतीयाध्यायी बाडिलों ॥ १३५ ॥ है

कक --समापर्द, अ. ३

॥ हूँ वाक्य मूछज्या सस्वृत * कशित्‌ कामप्रवेदने ? हवा याययाया क्र दोऊन शा
आह. हारा भर्य ४ अमुक गोट शष्ा प्रदारची अभगावी अश्ी भापरी इन्ठा अयून सी ही
आइना क्षमा दुस॒न्यास प्रश्न करावयाया असत्ता ' दड्ित्‌ ' शा प्ररनापे् धम्पवादी बोजरा
यरादी ” क्या आह. छदीनेदी दवा अये मागन्या ओवीत सांयून त्थास सापार

अमररिदाने वाक्य दिखे शाह, भसे दिये. . २ संझातीच्या पर्वान्या बेटों, ॥ सौझगृर, पर,
* छात हाता.

मी नवनीत

हरिश्वंद्राख्यान' पु
पूर्वी अयोध्या नांबाच्या नगरींत त्रिशेकु राजाचा मुठ्गा हरियंद्र हा राज्य
करीत होता. त्याच्या घरी एकदां ना येऊन पूजाबिबीनें संतुष्ट होऊन
स्वर्गास गेछा. तेथें ईंद्राच्या समेंत वसिष्ठ, विश्वामित्र आदिकरून तपोनिष्ट"
लोक वसढेंले असतां नादानें हरिश्नद्राच्या महिम्पानें यर्णन केटें. .हरियंद्र हा
बसिष्ठाचा शिप्य होता त्यास तें ब्णन ऐकून फार आनंद झाडा व तो सहणाटा
को सूृष्टीत ( भूछोकों ) त्याची उपमा त्यासच आहे. विश्वामित्रास हैँ भाषण
ऐकून राग आछा व तो नारदास म्हणाछा, “या देवसमेंत तुम्हीं हरियंद्राचें
वर्णन केले परंतु हूँ अयोग्य झाठें,” त्यावरून वसिष्ट व विश्यामित्र यांची .'
हशश्नंद्राच्या थोरपणाबिपयीं चुरस छागून विश्वामित्र त्याचा छक करण्यास तयार
झाला. त्यानें हरिक्द्वाच्या स्त्रप्ती येऊन त्याजकट्टन सर्वराज्यदानायें उदक ,
सोडबिलें व त्याची बायको तारामती व पुत्र रोहिदास यांसहवर्तमान (यासत
राज्यांतून घालवून दिखें. पुढेंही विश्वामित्रानें त्यांचा अनेक ऐतीनी छव्ठ फैडा,
शेबटीं काशीक्षित्रीं हरिरश॑द्र हा वीरबाहु नांवाच्या डोंबाकडे चाकरीस राहिल वे'
तारामती काव्ठकौशिक नांवाच्या आह्षणाकडे चाऊरीस राहिछी. तैथें असतावा
व्याचा पुत्र रोहिदास सर्पदंश होऊन मरण पावछा. खााच्या प्रेता्चे दहनदी
विश्वामित्रानें करूं दिलें नाहीं. इकडे तारामती आपल्या पुत्रार्चे शव भरापणापुर्दे
घेऊन शोक करीत असतां ही ठांत्र म्हणजे प्रेतें मक्षण करणारी थाहे, भरते
दूतांकडूम तेथल्या राजास सांगबून तिचा शिरच्छेद कराबयास छाग्रितें, इतका
छछ केछा तथापि उभयतांनीं आपके सत्याचरण सोढिलें नाहीं. हैं. पाहन
विश्वामित्र संतुष्ट झाछा व स्यानें आपरया तपथरणायें पुण्य त्यांस दिखें भशी
कथा या आखएयानांत बाहे-

जऔीब्या *
मोक्ष-सिंहासनाची पायरी । प्रथम-माम अयोध्यापुरी' | झानसस्वर्प
१ दें आस्यान श्रीपरान झापत्या परष्य्रतापांत ( अ० ३० ) अंतर्भूत केल्यामुडे हें
महाभारतात्तीलय एड उपाय्यान अयावें, लशी लोशादी चुडीची सममूत देश्यास जाग
झाली आह... ऐनरेय धाद्मंण, देवी भागवत, माददिय पुरा या प्रेयौसि ते काटी फरराने
सांपडतें,.. विष्णुद्रात नामा यानें ते प्रथम मरादीत लापलें व स्याच्या झाषारें मफेधराने
थे पुद्ें थीषरानें आपली रचना केलेली दिसते. डिप्थदास नामाक््या मदागारतात ते
आठछत माही, स्व॒तेत्र शाहे... स्वम्देतिदाससंप्रदा ' ध्या मुझेषती बनायतीस्टी हैं
आक्यान मागाहूम घुरइठेले दिसतें.. २ अषोष्या मधुरा माया (सपा) दाशी दॉर्फिः
शर्वतिशा | पुरी दाराबदी दे मपैता मोशदराविद्ा: 8९0 झा मेक देखाच्या सात हुए
शांमितस्या झाहेत स्वाँत द्वियरे नॉय पहिले आह. ४ ह

व

मुक्तेश्वर श्र्रे

जीमाझारी | राज्य करी हरिश्वंद्र | १ ॥ शबरु-करीछागी' हरी। साधु सजना
सुधाकारी' | वल्छी त्रासी' यालागी हरि-] श्वंद्र नाम तयाचें |] २ || सत्य-
सलाचा* शिरोमणी | परोपकारी परम-ज्ञानी । दुःख, दारिद्य, इच्छा कर्णी । ऐकों
नेदी जगातें ॥३॥ पधीर-सत्वाचा महा-मेरु | दानीं मेघ जैसा उदारु।
प्रजा-पाठनीं कमछात्ररु/ । शक्रा-तुल्य प्रतापी || ४ ||. ऐसा राजा चक्रवर्ती ।
सिंहासनीं विराज-मूर्ती | जैसा इंद्र अमराबती | शोभे तैसा शोमठा ॥ ५ ॥
बैसछा वेशित बीरप्रधानीं | उभय भागी वेत्र-पाणी | मंगल वा्यांचिया ध्वनी | नाद
गंगनींन समाये* || ६ ॥ तों अकस्मात गगन-पँथें | नारू-समुनी पातडा तेथें |
वीणा थाजबी मधुर हस्तें। वदरनी गात हरि-कथा | ७॥ जो ज्ञानारबिंद-
मकरंदु" | वैराग्य-बल्लीचा मूत्ठ-कंदु । विब्रेक-सागरीचा पूर्णेदु । तो नाखु
पातछा ॥ ८॥ रायें देखतांचि नयनीं | धांवोनि मस्तक ठेव्रिला चरणीं।
जयजयकोरें महा-मुनी | पिंहासनीं वैसविा ॥| ९. | कनक-पात्रीं झुद्ध जब्ें।
गायें चरण प्रक्षाक्लेछि | कस्तूरी, चंदन, चर्चिलें। भाद्ठी रेखिलें केशर |] १० ॥
नाना पुष्पन्जाती माका । गणित नाहीं परिमठा । नैवेदय तांबूल्यदि सोहत्या |
करूनी पूजिछा नार्ु ॥ ११ ॥ देखोनि रायाची ब्रिनय-भक्ती । नारद
सुखावछा चित्ती | भाज्ञा मागुनी गगन-पंथीं | गमन के मुनीई ॥ १९ ॥
आटा शक्राचिया भुवना | स-बेग पातछा मंडप-स्थाना । इंदें नमृनियां
चरणा । केछे पूजन ग्रिधि-युक्त ॥ १३॥ सभा मिनली* घनदाट । बैसले
विश्वामित्र बसिष्ठ । आणीकही श्रेष्ठ श्रेष्ठ | तप्रोनिष्ट पं आछे ॥ १४ ॥
लाहूनि शक्राचा बहुमान । नारदें आरंमिलें कीर्तन | पढदत जाठा महिमान५
तया अयेश्या-पुरीचें ॥ (५ ॥ भू-मंडव्डी शरयूत्तटी'" | अयोधष्यापुरी अति
गोमठी । मेज पाहतां सकत्ठ सृष्टी। न दिसे इष्टी आणीक ॥ १६ ॥
एक-माज्ञा एक-छत्नी । नव-खंड"* सर्व धरित्री- | बरी विरने वीर क्षेत्री"* ।
हरिश्वंद्ध गपनाथ | १७ ॥ परिसोनी नारदाची गोष्ठी | बसिष्ट सुखावठा पीर्टी |
समे गर्जोनी म्हणे सूष्टी | उपमा त्यासी तो एक ॥ १८ ॥ नारदलचनाचिया
चातें | गाधिज-कुंडीं क्राधामि चेते। बारे बसिष्ठयाक्याचिया घुर्ते | शिया
3३ छपूस्प दछेस... २ भमृतमय झीर ज्याये आह कया अंद्/सारिया म्दगले छानेद
देघारा. ३ बलयान्‌ महुष्याठा श्रास देतों ( शिक्षा छरितो). # सत्यस्थमायाचा,
६ शस्मीचा पति विप्यु, ६ मावे, ७ हानहपच्मलाॉसील मघ म्दपने पूछ तर्वहानी,

< जमटी, ९ माह्ात्म्य. १० शरयू गरदौच्या तीरों, १३ एड २३९ टीय ७ पहा-
१३ क्षप्रिय,

/ - + ७ यरिद्वानें 'तर्से भप्तो? भरें मदेणून पदराला गांठ दिली--म्दणने तुप्ती श्रतित्षा अंश

रश४ नवनीत

गगनातें कवल्लिती || १९ | खदियंगारा-तुल्य' नयन | कहनी बदन-
चार्पीहून' | सोडिता' जाढा गति तीश्ण । बाग्वाणं छुतेज ॥२०॥
वास्ठ-पादपाआइन | बूं इच्छी भूप-हरिण | परि त्यासी मारीर कबण।
कृपा पूर्ण गुरूची ॥ २१ || तयाबरे सच्वाची पाखर | जडोनि ठेछी सजादय-
अभ्यंतर | तेथें ऋषीचे वाकूशर | केवी दरीरीं स्पर्शती ॥ २२ ॥ “ निर्णर-
समेसी भूपाछ-कीर्ती | वरर्णितां शंका नाहीं चित्ती | हैँ. अयोग्य बाहे,
मजप्रती | सत्य जाण नारदा ॥२३॥ समथौपुद्धें रंक-महिमा । भेरूति
योजिली बल्मिक-उपमा | कण्हेंर आणि कल्पहुमा | समान कैसे
मणावें ” ॥ २४॥ वसिष्ठ म्हणे “जी ऋषि-राया | बथा कोप कासया।
चैये, सत्त, शांति, दया | बसे जया तो श्रेष्ठ ॥२५॥ तो घीए-स्ात्रा
महामेर। अढक् पदी जैसा धुरूएँ | सूर्य-वंशीचा झंगार | हरियंद्
जपनाथ ” ॥ २६॥ परिसोनि वल्षिष्टाची गोष्टी | व्िश्वामित्र क्रोष-द्टी |
म्हणे “भी या छत्ततां सृष्ठी | रक्षिता पाठी कोण असे ॥ २७॥ मंत्र '
विश्वामित्रापुर्दे | भूपाठ-सत्त कायसें बापु्े | क्षणामाजी करीन वे्डे | वचन ,
धडफुढें। बोडिछा ” ॥ २८ ॥ येरु म्हणे ” हैं तैंच घड़े | जैं यवन-मुर्खी वेद
पडे | माझ्े पू्ज रौख-ऊुंडें | भोगिजेति स्वबही॥ २९॥ नातरी मी या
शिखा-सूत्र* | बरेगव्ठें होणें; कुरु क्षेत्र) मांजी दान-कर पात्र । स्पर्श करन
अधमाचें ॥ ३०॥ गाणीक एक प्रतिज्ञचन | नर-करोटी सुरापान।
मणि गोत्रजाचें हनन | हे दोप गहन मज घडोत ॥ ३१ ॥ ऐसिया दोषांचे
परत । सत्त टठाकितां दृपनाथ | मस्तकीं बेऊनि नरकांत ) पूर्जांसहित
बुडेन ” [| ३९ ॥ परिसोनी वसिष्ठाचिया वचना। विश्वामित्र करी प्रतिज्ञा
४ नृप-सत्त टाब्हीन नाना। यत्नें करनी सत्ेथा ॥ ३३ ॥ जरी उतर माइया
कर्सी | तरी देईन जोडल्या छुकृताती ” | “तथास्तु” झब्दें पललरामी"
यहें प्रंथी* दोवली ॥ ३४ |) * माक्षिया* तपाच्या मसेख्य कोटी | ने समाती
ब्रह्लांड-घर्टी । कोणती म्हणाछ तरि कर्णपुर्दी | श्रवण केड़ें पाहित्रे ॥ ३९ ॥|

१ खैराच्या निखात्यासारिखें. २ मुखरुपी धतुम्शपासून.. ३ दया कर्ता विशवामित्र
' (अध्याहृत) ४ धुत (उत्तानपादराजाबा पुप् ). ५ छठोर. ६ झोंडी व जात,

शेबटास जाते ती पाद्वातों-मी ती शेबटास निश्यानें जाऊं देणार नाहीं; हा भाव, ४ ह् हे

विश्ामित्राें म्द्ण्णे आह.

मुक्तेश्वर श्श्५

जेणें तर्पें म्यां अपर-सुष्टी' | निर्मिठी माणि चमेंद्टी | रबि-बिंव अवरोकितां
की | गल्ठोनी पडर्ठी बुबुढें ॥ ३६ ॥ माजी* निघाले ज्ञान-नयन । चेतकें
सूचो्चें दीन | बाणि वातांबु-पर्णाशन | केलें वर्ष कोटी दहा ॥ ३७ ॥|
छोह-चू्ण सेवूनी वर्नी | तप्ों पंचाप्रि* साधुनी | प्रेत-कुंड-पत्मासनीं? | जपडों
अब्दें कीटी दहा ॥ ३८॥ ऐसिया तपाचेनि बढ | मृत्यु जिंकिका तये बेले |
नृपातें वोपीन तात्कालें | जरी माझिये तुत्ठे उतरेछ ”” ]] ३९ ॥ असा दोधांचा
संबाद । होतां उठिा मुनि नारद | इंद्र म्हणे कायसा बाद | शब्दें शब्द
बाढेल || ४० ॥ हीं पेटूनियां दोधे | प्रतिज्ञा करूं निधाछे बेगें। विश्वा-
मित्र परम रागें | सिद्धाश्रमा' तो गेछा ॥ ४१ | सूर्य-बंशीचा अभिमानी |
अयोध्ये गेछठा वसिष्ठमु्नी । विश्वामित्रें शिष्य दोन्‍्ही। गुत्त पारी
पाठविले || ४२ ॥ तुम्हीं जाऊनियां गुप्त | पाहोनि यावरें सकछ इत्तांत |
येरीं जाऊनि पाहतां तेय | मुनी नेमस्त" न सांगे ॥ ४३ | इंद्रसमेमाजी
चाद | दोषां जाडा प्रतिज्ञा-शब्द | ह्याठागीं राजा सावध | कराबया बोध
तो गेा ॥ ४४ | वसिष्ठ माछा ऐसी वाणी । ऐकतां राजा धांवठा चरणीं |
नमस्कारुनी शिविकायानीं | बैसबूनी चाडिला ॥ ४५ ॥ मुब्या उमविल्या
नगरी | मर्खरें तोरणें धरोधरी | जय-जयकोरें. मंगल्ठ-तुरी* | वसिष्ठ नगरीं
प्रवेशे ॥ ४६ ॥ रायें आाणुनी महींद्राढ्या' | कनक-पीढीं बैसब्री तया।
सहकुमार नरेंद्र-जाया | येती जाढी दर्शना | ४७ || ऋषि-चरणी ठेवूनी
मायें | येरें स्पर्शिलं ममृत-हस्तें | हृदयीं गरालिगुनी तयातें | मंगल-दाब्दें
गौरबी ॥ ४८ ॥ पोडपोपचार्री "० धूजापात्रें | कमकदुंसभी जे पतित्रें |

१ मद्गरेवाच्या सृष्टीहून निराद्य सृष्ठि, त्रिशेकुराजानें सशरीर स्वर्गास जाण्याच्या हँवूनें
यज्ञ करण्यास बसिष्ठास बिनंती केली त्ी त्यानें नाकारिली. ठेम्द्ां विश्वामित्रानें त्यायें
स्दृपणें कयूल करन थज्ञास भारंभ केला; पण शेवर्टी इंद्र त्या राजास स्वर्गोत पेटना.
म्दघून पिश्वामित्रानें आपल्या तपोयलानें नदी नभ्षप्रें बगैरे उत्पन्न केटी क्श्मी फया भाहे.
( अन्वय-रवि-विंब-चमेइटी (नें) कटी अवद्योकितां घुबुकें गोनि पढलों)) ३ मागून, पुनः,
३ यायु, उदक ये धाडायीं पानें हीं साणें, ४ चार दिशांस चार भाग्य्या ये दोस्यावर
सूर्प मिइन पांच क््रि, ५ चितेच्या झाग्यावर किया स्मग्ार्नांत प्यासन पादत,
$ ऋयीच्या आश्रमाला (पर्णफुटीला). ७ ध्यानस्य,.. ८ ,मंगलयाएँ वाजयून.
६ ( मद्दी+ इं१+झालया ) राजवाध्यांत, १० चोइ्पोपधार-आवादन, झासन, पाय,
24006 स्नान, वस्त्र, यहोपवीत, गंध, पुष्प, घूप, दौप, नैवेण, दक्षिया, प्रदर्िषा,

॥६ ४६ 6...5

श्श्द नवनौत

पूजा करोनि सांग मंत्रें | घरी छत्रें' आवडी ॥.४९ ||- ' अर्घ्य पाथ- दिव्य
सुमन | सुर्गंध-माठा हरिचंदनें ।. नैवेंध तांदूछः नीरांजनें ।' कनक-तवों
वोपिीं || ५० ॥ ऐसिया उपचाोरें प्रूजोेनि मुनी। राजा उभा जोडोनि '
पाणी | विश्वामित्रचचन मर्नी | स्मऐनी बोले: वसिष्ठ ॥ ५१०॥ * सबिता- '
चल्ठापासून' निर्मछ | इहपर्यत कीर्ति-जछ | भरुनी वाहे- तुंबछ | आरे-अचछ
भंगोनी ॥ ६२ | ऐसी बसे गंगा पवित्र | तियेसी जन्हु विश्वामित्र। '
शोपावया पवित्र वक्‍त्र | पसरुनी वैसे यज्ञासी ॥ ५३० मुत्ीच पक्षित्र स्वर्ग
भुवर्नी | बरी विराजे ऋषि-यदनीं | पुढें मिल्ले अमिधानी |जान्हवी' ऐसी',
प्रसिद्े ॥ ५४॥ हृफ्सत्व दझुद्ध-हाठक। बरी ऋषि-कोपाप्मीचे चोख'
मोछा चंढे "अधिक | हैं जाणिजे सुजाणा | ५६ ॥ असो-कऋषि महूणे गा,
राया | सांगितलें धरों हृदया| भर्तें सत्त शांति, दया। मसे जयांतें तो
श्रेष्ठ ॥ ६६ ॥ सूर्य-बंशीचिया राया | आणिक परिसें- गुणाल्या। बना
नवजावें* ऋषीचिया” | सदना गमन करावें | ५९७|| संकेत दाउनी रायासी | ,
वसिष्ठ - गेछा तपासी | राजा सावध अहर्निशीं | अयोध्येसी :वर्तत ॥ १८
येरीकडे सिद्धाश्रमी | विश्वामित्र अमिचार-कर्मी'। मातंग-याग सकामी' | कारिता
जाला साक्षेपे ॥५९॥ सहस्त अददानें पुर्णाहुती | होतां प्रगटछी मादि-शक्ति'"। ,
* क्रोण कामना तुश्या चित्ती | सांग नियुती मुनिवरयों” || ६० ॥. ऋषि,
म्णे' “हेंचि मागणें। क्र- खापदें, भरी काननें” |, निके ” म्हणोनि'
उदार बचनें | देती जाडी जगदंबा ॥ ६१ | विश्वामिन्र तये वेछे | देवीनए
दानाचेनि बढ | निर्मिता जाठा श्वापद-दुल्हें | भयानक काननी ॥ ६९ ॥
कानन व्यापिलें श्वापदें। मातरीं 'मक्षुनि मांस म्दें | गर्जती भयानक शब्हें |
श्रास देती जगातें ॥ ६३ ॥ कृषिक नवंजाती कृपिके | तीर्थन्यात्रेसी पार्थिक |
ब्यतरह्वर सांडिला व्यावसायिके*१ | घेनु बना नवजाती ॥६४॥ / मं्यें बनी ने
, $ सूयेख्यो पर्वतापातून. २ सोमवंशांतील एक रामा-भगीरयानें स्वर्गाहत गंगा
भाणिली, ती दिमालयावरून खाली येत भसतां मध्यें जन्हूचा भाभ्रम छागठा, तेथें धन्‍हु
यज्ञ करीत होता त्याची यहासामग्री बाहूं लागछी तेब्द्धा त्याढा राग येठन त्योनें सी पिन
टाकिही, ठेव्द्वां भगीरयानें त्यादी प्रार्थना झेल्यावर तिला त्यानें कानान्या बरेनें
सोइन दिलें, हेष्द्वांपासुन तिला जान्दवी हैं नांव मिलालें. ३ शाँच देकन कापकेरी
सिलई, ४न जायें, ५ विश्वामित्राज्या,.. ६ इंफे, ७ जारणमारणादि घावके
कसे फरणारा, ८ देवी प्रसन्न ष्दादी म्हणून केलेला तंग्रोफ़ रकश. % फरलेच्छा धरणाता,
१० देवी. ११ व्याराष्यार्नी. 5

मुकेम्वर २२७

रवि कोणी | करल्पात मात्रिती सकछ प्राणी । म्हणती घादं राज-कर्णी |
जाऊनी सदी रायाचे || ६५ || प्रजा येउनी राज-समभे | जोहार'ं करुनी
गहिले उभे | ५ तुझीये शौर्य-सूर्य-प्रमे-॥ माजी पश्ु-तम दाठलें ॥६६॥
सांगावया योग्य नब्दे मात । न सांगतां आामचा प्राणांत | श्वापरें मातडी चनांत।
करिती घात जगाचा ” || ६७ | ऐकोनी पौरजांची बाणी। ग़जा विचारी
मंतःकरणी | गुरु-अचन तें मानुनी मनीं। राहतां जनीं अपकीर्ति ॥ ६८ ॥
बनीं निवटुनी श्वापद-गणां | सुखी करावें सकर जनां | वसिष्ठ कोपेछ तरी
चरणां | नमन करीन साष्टांमी' ॥ १६९ || विचारुनी चित्तीं | पाचारिठा
बाहिनी-पति* | म्हंणे जाणें वनाप्रति | सेना सिद्ध कराबी || ७० ॥ तेरे
प्राह्मटिल्या भेरी | वाजती रण-तुर्रें मोहरी* | वीर-बसनें महा-बीर्सी | परिधान
केछी तात्कार [[७१॥ अश्व-गज-स्थादि वहनीं | वब्यघल्या वीरांच्या श्रेणी'|
त्यांमाजी राजा प्रताप-गुणी | वीरश्रिया शोमठा || ७२ || सजिले असंख्य
रहंबर" | पाठी चाढती अश्व-भार । मत्त कुंजयंचें मार। ऊर्ध्व-झुंडें घांवती [७२॥
राजा प्रत्रेशला महा-यनीं । श्वापद-कलूप देखिले नयनी । शर्जी शर्री पाशमंधनी |
बधुनी धरणी पाडीत ॥ ७४ ॥ ऐसे रायें मारिठे ककुप | एका बंगी मसला
कंप । उरडीं श्वापदें ठंबितीट हुप । प्राण-धार्के पतव्ठताती ॥ ७९ ॥
येरीकडे माधिज मुनी। परम संतोप मानुनी मर्नी । पुरी त्यायूनियां बनीं ।
राजा बाढठा म्हणोनि ॥ ७६॥ आश्रमा जांणावया राब | ऋषीनें केछें
छाघत्र | कुरंगः निर्मिछा आपूर्व | कनकफाति साजिय ॥ ७७॥ तुप्नें
स्वरूप-रज्तु गढ्ां । बांधुनी आणाओें नृपाठा | निंके म्हणोनी चरण-कमकां |
बंदुनी गेला बनासी ॥ ७८ ॥ मग-राज आटा समीपु | राजा पादहे तंव
कनक-चपू । नर-नाथ-हृदयी फामना-सई | फुफाद करीत उठिछा ॥ ७९ ॥
गुणी छायुनियां बाण । घेऊं पाहे कुरंग-प्राण । येरें फेटिडें* की रान* | भूमी
चरण न थारे ॥ ८०॥ राजा टागठा तयापाठी | घांवतां ज्ाछा परम
आंड भाग जमिनीस लायून ब्रेलेल्या नमस्शारास साधारणपरने रार्थय ममस्कार समझतात,
तथापि हुए रंवंधानें मूछ रांट्रत श्लोक कसा भादे-जानुस्यां च तथा पहुल्यां प्रागिन्ग न्गमुरसा
पिया ॥ शिरसा बदसा इश्पा अध्यमोष्शॉगईरित: ॥ दग्वस्त गुद्पे, पाय, दान, छाठौ,

मन, मस्तक, शम्द ये रष्ी झगया छाद्र साथनांनी बेठेल्या ममस्छघारास शाशंग ममस्पार

मदन बोग्य होय.. ३ सेनापति, ४ पुरे, भाषारीस, ५ सवार झात्या, ९ राग,

७ रथप्रेट, ८ चुझ्यूत जातात, ६ रानभर तो किस्सा.

रे२८ नथनीत

कष्टी | पतत पातछा आश्रमानिकर्टी | विश्वामित्र-कषीच्या | ८१॥ - अंतर
गहुनियां उमा | पहात ठेछा वनश्रीशोभा | बनसरोजीं. नेत्नारंभा | स्वादामोदा
छोमले ॥ ८२॥ वनश्री वर्णावी कबर्णे | उपमे नंदनवन उणें | माना-इक्षी
फल सुमनें। रस-सुवार्से दादी ॥| ८३॥ ऐसी सिद्धाश्रमाची बाटिका |
देखोनी रायें वारिकें कटका | आपण प्रधान पह-नापिका- | वांचुनि मागियां
येऊं नेदी || ८४ ॥ प्रवेश करितां तया व्नीं | राजा थ्राथर्य देखे नयनी।
धैनु व्याप्त एके स्थानीं | एकमेकां चाटिती || ८५ || नकुछ सर्प क्रीडती
सु्खें | माजोरी-स्तना छागती मूपकें | सिंह करी करीत कौतुकें] बनामाजी
ब्रिचर्ती ॥ ८६ || उद्धका निख्ूनी पिछियांसी | वायस जाती चरावयासी॥
विश्वामित्र माया ऐसी | सहसा न कल्ठे मानना ॥ ८७ || निर्वेर, खापदांचे
गण । देखोनि विस्मित रायाचें मन | पुढ़ें जातां सुगंध जीवन | तडागीं
पूर्ण देखिलें || ८८ ॥ तया कासाए-जीवने | स्नानें विश्रांति छाहिजे मर्नें |
परिधान करुनी दिव्य वसनें | देवालया , निधाछझा || ८९॥, कर्ईनी-द्ोणी
हेम-कमल्ें | नाना पुष्पें सुपरिमत्ठें | कनक-पान्नीं भरुनी जब्ठें | शिवागारी
प्रवेशे ॥ ९० || सोमकांत-बैत-शिखर* | माजी शोभछा क्र-गौर | द्वारी
ढवव्ठा नंदिकेशधर । मनोहर विराजे ॥ ९१ ॥ भारववे प्रजुनी गिरिजाबर | नमन
केले जोडोनी कर | भार्येसहित राजेश्वर | स्वस्थानीं बैसछा ॥ ९२ || कीं
(तंव) मदन-दहनाछागी शंकर | तृतीय-नेन्नींचा वैश्वानर | पसरी तैसा ऋषीश्वर |
रायासमीप पातछा ॥ ९३॥ महणे “रायांगाजी अधमा। नेणसी माता
- प्रताप-मद्दिमा | जातांचि बोलबीन धामा। यैबस्वताक््या' अ-विलंवें ॥ ९४ ॥!
वसिष्ठ-मुरूच्या पडिमरें' | मातछासि राज्याधिकारें | ह्याछा्गी मदाचें कारें" | *
नयनीं भले तूक्षिया॥९९॥ बरे तुशिया गुरूसी। प्रचीत धरे
निज-मानसी | म्यां एक-शत-ुन्नांसी | यम-छोकासी पाठविलें” ॥ ९५६ ॥
ऐसे ऋषीचे वाकू-शर । बर्षती जैसे सौदामिनी-वर | हुपा भंगी क्षमा-पंजर |
शांति-भूषणें मिर्वछा || ९७ ॥ राजा म्हणे “ प्रति-सृष्टि-जनका । विनापरामें
कीप का ।.करितां तुम्ही ऋषि-नायका | हैं मज कब्य्छें पाहिजे ” ॥ ९८॥'
ऋषि" महणे “क्त-प्रा |.माकिया चात्यकां श्वापदन्‍्गणा | बधुनी कां येणणे
सदना ] तापसाच्या निर्व्जा” ॥ ९९ ॥ रायें मस्तक ,ठेविश चरणी (

९ चेंदकांत मण्यायें किया इंद्रकांताप्रमाणें पांवरें. .. ह सूर्यपुत्र यम द्ाच्या:
धुदी हे गा #
३ पाठबछानें, ४ पटछ, धुंदी, >

मुक्तेभ्वर श्र

बोढता जाडा मधुर-बचनीं। “मम अपराध न धरुनी मनीं | क्षमा केठी
पाहिजे ॥ १००॥ एका देहाचीं करणें' | तेथें रसना खेडिडी दरनें।
तर्जनी-नर्खें फुटतां नयनें | द्वेघ न धरिजे मानसी ॥ १०१ ॥ म्हणतां श्वापदें
गापडीं बाल | सांगा आम्ही कवणाची सकलें। क्रोध सांडोनि स्नेद्याढ्ें |
क्षमा केढी पाहिजे” ॥ १०२ ॥ तापस-कोपाप्रीच्या शिखा | नृपें केल्या
मृगांबुका' | ऋषि-आश्रमा त्यागुनी पादुका | बंदूनि आला स्वस्थाना ॥ १०३॥
श्रम श्रांतला कुंमिनी-बरं' | सुपुप्तीनें! व्यापिर्लें अंतर | तारामती-भंक
सुकुमार | उश्ञी करूनि पहूडठा | १०४॥ अंगना-मंकी वाम कर्ण।
ठेबूनी पहुढछा नर-भूषण | देउढ्ा-द्वारी प्रधान | सावधान बैसडा ॥ १०% ||
ऐसी निद्रा छागतां राया। विश्वामित्राची विचित्र माया। जापण स्व्ी
प्रकटोनियां | रायापासी द्विज-रूपें | १०६ ॥ स्वर्भी देखोनि द्विजातें | रायें
नमिलें जोडोनि हस्तें। येरू गौरी तयातें | मनोर्यावाररस्‍्तु' ॥ १०७ ॥|
राजा बोले उदार-बचनी | “कोण कामना इच्छा म्नीं। येथें गाछेति तें
श्रवर्णी | श्रुत केछें पाहिजे ” ॥ १०८॥ आह्यण म्हणे “राया समर्या।
संसार-विपिनामाजी वसता । दाखियनव्याप्र अवचिता | गातुर कंटी
झोंवठा ॥| १०९॥ तूं दया-शीछ धर्म-मूर्ति | बहुन्‍बक्त्री ऐकिी कीर्ति |
हाठागी शरण ऋहृपति । तुज आल गृहस्था ॥ ११० ॥ ऐशिया परी दाखिि-
व्याप्रा | यधावया हेतु हृपबरा । धरूनी बारें भी पतित्रा | तुजपासीं
याचक”' ॥१११॥ राजा म्दणे “ याहुन परता | ठाम तो कोण भसे आता ” |
रायें संकल्प घाडितां | जाझ बोढता द्विजबर ॥ ११३॥ ०“ अंकुश
कडपारेँं” ठेखणी" । इतुकें वोपी माश्या पाणी ” | येरें “ दिघलें” ग्हणोनि ।
उदक दवाती सूद) ॥ ११६॥ सर्वेचि आणिक देखे दृष्टी | काठ-पुरुष उभा
निकरट्टी । छोहागैछा“ घरूनी द्वाती।| हाणी मत्तकी नियातें || ११४ ॥
तैें घायें भयाभीत | राजा स्वप्तामाजी बर्वय्त | ताशमतीनें लस्ति | जागृत
केछा स्व॒हस्तें॥ ११५॥ उठोनि बैसठा सावधान। करिता जाला

॥ (गये, २ भांकयाजवत्येल बोटास्या नताने,. ३ झगजटासासस्या बेल्या म्दणम
छपीता फोप भाला तरी गाजानें आपत्या मनादी शांति दर्द दिसी माही, ४ द्प्दौ-
पति, राजा, . ७ झोपेने, ६ मनोरय + झगात्तिः+ भस्तु ८ मनोरयानी प्रात्ति होगे,
७ अंहुद्य शम्दाने इत्तो, रुदपाें ( ल्याम ) शम्दानें पोद, व सेसझौ दम्दाने दप्टर ये

समझायें, य तिद्ीचा एरुंदर भय राज्य भया भमारा, का प्रेषणाराया ्राशय धमेट छते
गाठनें, ४ सोरंगारा दांटा,

२३० नवनीत

हरिस्मरण | तारामति म्हणे-“कोण | अवस्था जाली मानस ” ॥११8
राजा महणे “ सुकृत-कोटी । राज्य-दानें जोडिल्या झेबटी | एक कालू-पुद
बरतदों स्वप्नांतरी | तुां उठवितां सुंदरी | छेशातीत मी जादों”.)| ११८ ॥ थे/
मणे ५जी आण-जीवबना। यया तीयीं करायें स्वाना। घाढ़नी अप्नि-मुर
अवदाना | स्वप्त-दोष नासेठ ” ॥१ १९॥ प्रधान महणे “ जी महाराजा !। कांहई
दान वीपिजे द्विजा” | तब अकस्मात तपो-सैजा | विश्वामित्रा देखिें ॥(१०|
राजा नमुनी नीडे वचन | “स्वामी आजी शयनीं स्वम | देखिलें त्याचें ज्ञान।
प्रकट केलें पादिजे॥ !२१॥ * छुमच्या* प्रतिमेचें! रूपडें | ऐसा ब्राह्मण देखि़ा
पुदें | आशीर्वाद करूनी तो्डें | इच्छा करी दानाची ” ॥ १२२ ॥ सिंदासना-
सह मेदिनी | राया ! दे मज छागुनी ” | ऐसे बीढतां ते क्षणी | डदक हातों
सूदढें ॥ १२३॥ ऐसिया दानें सुकृत-राशी | छाहतां उदेकी' माजी' विवशी' |
का-पुरुष छोद्दो-दंडेसीं | देख हाणी मस्तकीं ” [|१२४॥ ऋषि म्हणे / राया
समर्था | असो स्वर्नीची मायिक वार्ता | दर्पणीं प्रतिबंध हाता | न ये कथा
तेविं स्वप्न | १२५ ॥ प्रस्तुत मागावया तूतें। इच्छा धरूनी भाओों मे्ये।
भी दुक कनकातें | मज दिधलें पाहिजे ॥ १२६ ॥. उदारपणं देसी
जरी | उदक घारीं माझ्े करी ” | ग़जा महणे “आपुछे नगरी | गार्ले पाहिने
स्वामिया ” ॥ १२७ | ऋषि महणे “ संकल्पाविणें। किनिमित्त नगर
येणें ” | रायें घेऊनिय जीवन । तया हातों सूदर्लें |] १२८ ॥ रे स्नान
कासार-जीवनी | सारूनी गिरिजावर* पूजूनी | विश्वामित्र शिविका-यार्नी।
भैसबूनी चाढिका [| १२९ || प्रधान आणि ताएमती | सरिसी चरण-चा्ली
चाछती । सिद्धाश्रम सांडुनी पुदती | आत्म-नगरा पातढ़ी ॥| १३० ॥* बहनों
बेेष्टित राबो | चाल्ता वांधां छागठा घावों | बीर-भ्रियेसी धगा-नाहो। अयोध्येत्ती
पावछा ॥ १३१ ॥. राजा, आाढा म्हणोनी नगरी | शृंगारिणी नाना
» परी १ अनेक वहनीं बल्ूघोनि पुरी-। बाहेर .यवे दाठठे॥ १३२॥ गाज
प्रवेशछा ,मंदिरी | तो विश्वामित्र बैसछा हारी | दंड. पडताद्ूनी' कहीं
तारामती ठक्षिठी | १३३ | दंड - हवाणोनी मोडिडी शिविका। वेणिये

- $ छुमन्या आकारासारखा, <३ म्ध्ये - (इतक्यांत ) शाहापाईचा फैश शाठा:
. ३ सादेतीन सुक (भार ) मदृणनें २८ इजार "तोड़े ( तोछा ८० य्रंज्ाँचा म्वाययादा ३
«_... $ पार्वदीपति--मद्ददेव,. ५ इेस्वीपति--द्ृरियंद्, ६ मेज: डक

मुकेश्बर २३१

कबछ्लोनी नृप-नायिका | देंई म्हणे -माक्षिया कनका। म्हणोनि तीतें
मारीत ॥ १३४ ॥ येरी धस्थरां कांपत | हा हा शर्न्दे रुदन करीत | राया
जाणविली मात | आला घांवत ऋषीपासी ॥ १३५॥ राजा महणे “दया-
सागय !। कोणा गपराधें ख्रीये मारा | तो दोष ठेवूनि माझ्े शरीरा | खंडण
कीजे तित्य-तुल्य ” || ११६६॥ “ संकल्प करूनी माणिलें येथें | शोख्खो द्वारी
टाकुनी मारतें। दान न देता सदनातें। प्रवेश केछा हा दोप ” ॥ १३७ ॥
रायें पाचारुनी भांडारी'। म्हणे “कनक आणा कझ्ड़करी ”। धनाधीशें
कोठीबरी | हेम-मांदुसा' आणविल्या ॥ १३८॥ तुक्े' उमबुनि धडा* | कनक
भरितां पारडां | ऋषि म्हणे “ गया भूढा । सुबर्ण देशी कवणा्चे ॥ १३९, ॥
माहेंची मज देशी धन । दवा धर्मा्ें कोण ठक्षण | मज दिधलें राज्य-दान | तें
काय हिरोन घेतलें || १४० ॥ बोपिलें दान दिरोनी घेती। ते पूर्वजनांसद्दित
नरकीं पचती | सबविता-सुताचिया" दूतीं | त्रासिजेती सर्बदा” ॥ १४१॥
राजा म्हणे “जी दयार्णबा! । बर्खे सुचल्ले देवाधिदेवा। राज्य-दान-
भवार्णबा- | माजी घुडतां तारिलें॥ १४२॥ ऊउंत भवार्णवी तारक | मोह-
तमाचे विदारक । साझूनि जीवल्य-कब्ठक' | शिव-रूपी मिछविती” ॥१४३॥
मंग म्हणे अमात्य-प्रधाना | “छत्र मुद्रा सिंहासना | ऋषि-करी बोपोनी
नमना | करूनी बोले सेवर्का ॥ १४४ ॥ नव्-खंड-धरेची* ब्राज्ञ | सुमनें
पूजिलें प्राज्ञा | तुम्हीं न करनी अबज्ञ | ऋषिमतें वतावें” ॥[४५॥ मंकुश
कडपालें ढेखणी | इपं वोपिडी ऋषि-चरणी | “हैं पावर्े ” म्हणे मुनो |
४ दान दे३ कनकाचें” ॥ १४६॥ स्तंभी वांधोनी यया। कठोर दर्ड मारी
तया | दुःख समस्त जन-जाया | शोक करिती आक्रोरें | १४७॥ तंब
पातडा रोहिदास | ऋषि-चरणी मल्तफास। ठेबूनि म्हणे "स्थामी, दोप ।
कवण घडणा यायातें” ॥ १४५८॥ येहू पावका-तुस्य नयन। करनी म्दणे
४ हा कंयण ” | राजा म्हणे “४ कुठ-भूषण | होय नंदन र्प माक्ा ” ॥१४९॥
तया देखतां पिता जननी | अधिक मारी गाधिम-मुनी ।* हें .देखोनी
नगरजनी । हान्द्ा-फा वर्तिने ॥ १५०॥ धघनादय पुराये सीदागर*।

#२६६२००--२०+४६२०-०-२०८०:०- कल नकन न सनक नप5 ८5 फन3
६ सजिनदार, २झोन्‍्याने मंरटेस्या देव्या, ३ सायहीत, ४बजन, ५ सूर्द-
पुवाध्या मरुघने यमा्या, ६ मां जंय ( देदपारी ) भरी इंट्ि दाय दोप, ७ मऊ संर्धरी
नाप :--ऐंट्र, सगेस, ताप्ररमे, यमस्तिनतु, ठुमारिद्य, ना, समय, बागन भयधि गांपर,
€ ध्यापारी, *

२१२२ नवनीत

करुणा करिती ऋषीसमोर। भआम्ही घन देऊं. नृपवर | सोडिण पाहिने
स्व्रामिया ॥ १६१ ॥ विश्वामित्र म्हणे तयांप्रति | “मारते वोपिली सर्व
जगती ( सज्य आाणगि संपत्ति | ह्ाेगव्णी दक्षिणा ॥ (१२॥ पृष्वीवरीछ
जितुकें धन । तितुर्के माप्नेची प्रमाण | ध्यतेगर्ले कोमेंठ कोण | 'देईक, घन
मजढागी ” ॥ १५३ ॥ रोहिदास म्हणे “जी ऋषि! | मी गहाण राहीन
तुम्हांपाशी | पितृ-बचन-ऋणासी । उत्तीर्ण होईन सर्वथा ॥ (१५४ ॥ ऋण
हत्या आगि वैर | मेलिया न चुके हा निधोर | हाझछागी धरूनी शरीर।
जन्मीजन्मी फ्रेडिजे” ॥ १९५॥ परिसीनी बाकृकाची चचनें | ऋापे
चमत्कारूनी ग्दणे। एक-चित्तें हीं तिर्घेंजणें | जालिया न चले श्रेष्टाचें ॥ (५६॥ , *
की ज्ञान वैरग्य एकमेक्रे | असतां मवाचें भय परे। तेविं भार्यासुतमूपा्ं |
एकनचित्त जालिया ॥ १५७॥ ओआमुच्या तपानिया राशी । वेंचत्या'
ऐसे निज-मानसी । मावूनि सरहणे हुपासी । “आसुच्या देशी न.
रहें ” ॥ (६८ ॥ राजा रहणे “करुणान्मू्तों | काशी नव-खंडापरती ।
तेयें जाऊनि मह्त्यः रीती । ऋण तुमे फ्रेडीन ॥ |९५९॥ एक
मासाची अभवधी । दिधली पाहिने कृृपा-नि्ी ”' | क्षि महंगे
"जेमसंघी! । उछतां शाप्रनि जाव्दीन ” ॥ १३१०॥ “नि! ! रणीनि
नमूनि चरणां | सब्य घालोनि अदक्षिणा । सह-कुमर-ज्रीयेश्ी विपिना )
निचता जाठा भाकान्त ॥ १६१॥ छोटा पीएजाचा पाछा) ) नेत्री उदके
ढब्यढकां । करें प्रिदोनी कपाव्य | सद्गदीत बोढठी )॥ ॥६३ ॥ रहंणती
५ कैसा आह्ृण-हो । नृप-चंद्रा छागछा ग़ही । राजा दबडुनी पुरी-नाहों।
होऊं पाददे दुरात्मा ” [| (६६॥ बनिता सद्गदीत कंठी | ऋषि-बदन पाहीनी
* इष्टी | ब्यंकटा" करूनि भूकुटी' । सो्पे मोडिती आंगोकिया ॥६४॥ ' राय
श्व्रछोकुनी जना । महणे “स्नेह असों था आम्दी बना ) जातों तृम्दी
तपोधना-| मतें वर्त पाहिजे ” || १६५॥ राजा अत्रठीकी सदनाकड़ें |
पश्ञु पक्षी तितुका रडे | आहार विसरोनी तोर्डे | शब्द करूं. छायछे ) १६६ |)
बाजी बारण उछरें? | पर्योधर-पर्चंची* सिल्लारें| शिकारी श्रार्पदे अपारे ! सींही
गर्दिवें दाठलीं ॥| १६७॥ कनक-पंजरी सारिका रावे | हंस तितिए मयूर
छांबे | त्थार्ते सोडोनि म्हणे जावें | निज-स्थाना आपुिया॥ १६८॥) त्याँ

०4 ज्ेमलेली मुद्त.' २ वबरें, ३ समूह. ४ राहु, ५ वांकश्या, “£ भिंएया-
७ उठ, ८ दूध दैणाया जनावरवि कलप- -

मुक्तेश्वर रशे३े

सोडितां गगनोंदरी । पक्षी बोढती मंजु&-स्व॒री | “ आम्हां निरबानि कत्रणा
करी | केउता जासी स्नेहातव्य ” ॥ १६९ ॥ नस-नाथ सांडोनि ममता | तयां
संबोखोनि' म्हणे “भआतां। तुम्हांसी रक्षो अपरूधाता।। प्रति-सृ्टीचा
कौशिक ” ॥ १७० | ऐसे वीलोनियां वेंगें। बाहेर निघाली नत्रिनवर्ग ।
सालंकार देखोनि रागें। विश्वामित्र धाविन्नछा ॥ १७१ ॥ तारामती धरूनि
हाती | “ माज्ञिया राज्यांतीछ संपत्ती | भूषणें काढोनि मजप्रति | देऊनी
जावें वन-वासा” ॥ १७२ | राजा, रोहिदास, तासमती | नगर सांडूनी
बनाप्रति | गेडिया पुर्दे कैसी गती | चत॑छी ते पारियेसा ॥ १७३॥
पेरीकडे नगर्वासी | दुःख-शोकें अधोवदनेंसी | वियोग-दुःखें कासाबिसी |
निज-सदनासी पातले || १७४ ॥ घोर वनांतरीं नृपति । सकुमार तारामती |
शरेहिदास घरूनि हातीं । जाता कैसे वर्तलें ॥ १७५ || विश्वामित्रें तये वेब्ठे |
कृतांत-जनका' आज्ञापिलें। म्वणे “आजी द्वादश-कल्ठे | तापलें पाहिजे
ममाजझ ” ॥ १७६॥ कौशिक-दर्प सहस्न-रश्मी | तपों झागला तीज व्योमी।
तेणें तेजें पर्वत भूमी | उर्लों पाहे ते का्हीं ॥ १७७॥ स्वेंचि बरुणा-
छागी कोपें। म्हणे “येणें पंथें चाठतां दूर | सौस्ता-सरोवरांची भाप |
नेऊनि शुप्क करायी” ॥१७८॥ केबदे ऋषीें सामय्य | वरुणें केटा
निर्बारिं पंथ। कूप, सरिता, तडाग, समस्त। जार्द्तता ठीपढी ॥ १७९ ॥ काता
कुमर चालतां पंथीं | उप्णें करपछी सुकुमार-कांती | कडिये कुमर तारामती |
घेऊनी चाले नृपसंगें ॥ १८० ॥ अंतर शोपडें तृपैनें | तनु करपछी उप्ण-
किरणें। तेणें फोमेजटी बदनें | देह घामें यधथवीत ॥ १८१ ॥ रोहिदास
मणे ५जी! ताता । तृपेनें प्राण जाई भातां” | म्दणोनी कडेहनी
खाठ्ता | पढोनी डोले गडबडां ॥ १८२॥ माता मरहणे रे " तान्‍्हया ! |
पैड इक्षातद्टी दिसे छाया। तेथें वैसोनियां तोया | आणूनी पाजू
घुजछागी ” ॥ १८३ ॥ म्दणोनि गेडी तरतत्टीं| तंत्र सूर्य-विंत बराछें
मध्यमंड्ी । स्वल्प छाया दिसे मुछ्ी । जाऊनि तेथें बैसटी ॥ १८४ ॥| गाजा
पद्दे बनांतरीं। कूप-सरिता-सरोयरी | बिंदुमात्र न दिसे बारी | दृदय अँसें
अधमाचें ॥ १८६ ॥ रापें झोषिंटे सझब बन | कीठे न मिल्ठे जीवन।
परतोनि भाडा, नंदन ) द्वोता जेपें मातेशी"॥ १८६ ॥ मार्पा पाहे राजायडे |
मी लिअप 3 कम कप कल अपर मे अनीशि धर की 2: अब पल 7 के कक कक

१ दांक मास्त,. दे प्रतिदक्तेय.. ३ यम-पिता रु छाठा,.. ४ निर्डत,
५ ह्ाइडव,

श्श्ट सचनीत मै
मुख-सरोवर दिसे कोरडें | उदक न देखोनि धरे! | पृथ्वीवरी टाकिशी ॥१८ण॥ ह

राजा अवलोक्ी तयांतें| तब धुल्हीमाजी जैसी प्रेतें | पहावें वारा- घादुनी, ..

हातें | स्पशोंनि केछी सावध ॥ १८८॥ कुमर रूणे “यावें जीवन ”।
ऐकोनि रायें उडमय नयन | भरूनि. म्हणे सखेद वचन |, “पुढ़ें गे
डोब्सा*? | (८९ ॥ ऐसे वोछानि उभय करीं। कब्वयोनि चाठ्तां
पुदारी | विश्वामित्र चनांतरीं | प्रगट जाछा द्विज-रूप || १९० ॥. जे
करूनि व्यापिली वधू | तेणें कंधरा प्रातत-कंपू | संहनन' लबोनि जाछा चाए?।
ञाठा खोकत टेंकित || १९१॥ रायें देखोनि केडें नमन। येरें दिधवरले
साशीर्बचन | म्हणे “तुझी कीर्ती परिसोन । आठ येरथे सकाम ” ॥ १९२ |]
राजा म्हृणे “बोढिजे स्वामी ” । येरु म्हणे " तीर्थवासी आम्ही। भागी सुत
समागर्मी | चाठ्तां चरण पोछती ॥ १९३ ॥ जी देईछ पादत्राें।
त्यासी कल्याण नागयणें। कीजे ” महणतां नरमूपणें। बसने वोपिी
चरणींचीं || १९४ || ति्ेजणें चा्छता चरणीं | त्हीं तापडी धरणीं | मार्या
पोब्ठती उप्ण किरणीं | अंतर तृपेनें करपढें || १९६ ॥ ऐशिया दुःखें चाद्ता
पंथीं | सुकुमार पाउढें पोती | फोड उठोनि उले कांती' | नें निबती
बोर्टीची ॥ १९६ || यापरी तिर्षे चालतां कार्ट । तापस घाछी अब्हादे*।
पार्यी रिघती पूर्ण कांटे । आणि सराटे छागती ॥ १९७ | सुकुमार बार
मणे "जी ताता। । आाकांत प्ररूय मांडिडा भातां | ऋषि-कण
न फेडितां | सर्व जाऊं नरकासी ” ॥ १९८ ॥ ऐसी लंवितां बनीपव्नें |
पुर्ढें विश्वामित्रें वाटिका, जीवनें | अति सर्मणीय प्रपा-स्थानें" | मायामय
निर्मिढी ॥ १९९ || विश्वामित्रें समणीय धाम । पुद्ें निर्मिें मनोरम |
जें देखतां जाय श्रम | दोष जैसे हस्न्‍नामें. | २०० || सुपर्ण-पात्री मरने,
अँंदन |- सुबास वाब्यावें जीवन | पाकशाल्ठेमाजी अन्न | मानादिध
पड़स ॥ २०१ ॥ ऐसिया स्थानी देस-मंचर्की | माठती मोगंरे चंपकी |
आरत* घातछे हस्तकीं। पथिकार्ते पहुडावया ॥२०१॥ पुराण गी
घर्म-चची "० | महिमा वर्णितो इश्वएचा | बाय न झगे श्रमाचा | जया. अदर्णी
पांधिका ॥ २०३ ॥ ऐसी ऋषी निर्मी पोहे | उपर 'डुगेनि पह़े।
जीपनाछागीं उबछाहें | जाता जाठा पुढाराँ ॥ २०४ ॥ मुत, कांता साडनी '
५ घरीरे, २ है झुझुपा- ३ धरीर, ४ घरुप्य, ५ जोंडे, ६ (काती १) कातदे, (रचा.
७ आइवाटेला, ८ पाष्पोनो हथलें, ५ मऊ डिछोयत, १० पर्माचा पियाए, ह

4

_ मुकेश्चर श्शे५

मांगें | माया-बर्नी' पातला वेगें | पोहे जाणुनियां नेधे | राजा फिरे
माधारा || २०५ | ऐशिया परी प्रपा-मंदिरों। सांडोनि जातां राजेश्वर।
तोय-पात्र ऋषीश्वर | घेऊनि धांबे पाठीशी || २०६ ॥ म्हणे “४ उभा राहें
पांथिका | श्रम श्रांतलासी' थे उदका ” | राजा महणें “हें धार्मिका। सेव्य
नब्हे सवैधा ॥ २०७॥ अल्न-सन्नीर्चे भोजन । धर्म-पोईचें उदक जाण।
सेवी त्याचें सुकृत्धन | जाऊनि होय महा-दोषी” ॥ २०८ ॥ कषी महणे
४ तनु-भांडबल* | रक्षितां सुकृत.धन जोडेल | यालागीं बोलती वडील।
शरीर रक्षी तो धरम” ॥ २०९ ॥ ऐसे बोछोनि धरिछा करी । म्हणे
«चार मम मंदिरी । स्नान सारूनि भोजन करीं। नावेक' शयनीं
पहुडावें ॥ २१० || शीतऋ चंदनी घेरजे उठी | सुमनमाव्ण घाढिजे कंठीं।
परिमक्ठ-दब्यें तुम्हांसाठी | ठेविलीं- तीं सेविजे || २११॥ बिश्रांति पावल्या
चित्ती । सु्खे जाईजे आपल्या पेंथी ” । हें परिसोनियां इृपति। वोढे उदास
मानसें ॥ २१२ ॥ “विश्रांति पावछों समस्त | तुमच्या दर्शनें कृत-कृत्य ” |
ऐसे बोलोनि उुपनाथ । शीघ्र चामके* पुढारां ॥ २१३ ॥ तारामती तया पार्ठी |
चालता जाली परम कष्टी | पोई जाणोनियां दृष्टी | मुस्डोनियां चालिली ॥२१४॥
पोहे सोडुनियां सुंदरी | जातां देखिडी ऋषीश्वर्री | तोय-पात्र धरूनि करीं।
पुढां येडनी ठाकछा ॥ २१५ ॥ म्हणे “ माये श्रमछीस पं्ी | उष्णें करपछी
सुकुमार कांती | चरण-कमत्हीं फोड दिसती। अधर तृपेनें शोपठा ” ॥२१६॥
ऐसे बोछोनियां तोंडें । उदक-पात्र वोडबी पुढ़ें | येरी नेधोनियां मुरडे।
आपुल्या पंसें जावया ॥ २१७ ॥ येरीकडे आश्रमांत | ऋषीनें केले अत्यद्भुत |
माया-मय जृपनाथ । करूनि बैसवी मंचर्की ॥ २१८॥ कऋषी म्हणे ४ वो
पतित्रते | तुझा पती पाचारी तूतें। पैछ पाठ्यीतसे” दवा्तें | मंचकी बैसूनी
मंदिरी ”” ॥ २१९ ॥ येरी बवोकी भीतरी। रायाति देखे मंचकाबरी |
चरणसेबा सुंदरी । सुकुमार करी करिताती ॥ २२० ॥ ऐसे गबछोकितां
सती | महणे “हें काय घडलें श्रीपृति | अंधकारामाजी गभस्ती* |
अडखल्ोनि पडियेठा ॥ २२१॥ दद्द्यय-शताक्षें* शिरी | वसुधा
बाहिडी सुमनापरी | तो भार मानुनी सांडझो जरी। तती हैं ऐसे घड़ों

॥ इंदजालानें (गासडीवियेनें) नि्मिणेल्या क्षरण्यांत, २ पाणपोईनें स्थान,
३ भागठास, ४ दारीर ढेंच भांदवछ,. ५क्षणभर. ६ जाई. ७ द्वाताच्या सौेनें
बोलबीत कहे. ८ छूयी, & ज्यास दोन इजार डोके भादेत करग्ा हेपानें,

श्रेय नवनीत

ये ॥ रर२॥ दुए-दंडना कमत्ा-पती | अवतार धरितां मांगे चित्ती।
अस्तमान होतां फिरे! गभस्ती | तरी हैं ऐसे घड़ों थे ॥२२१॥

कीं पर्वत-मस्तकींचें जरू | अधो-पंथें धांवे तुंब ! तें परतोनि पाबे मूछ | , -

तरी हैं ऐसे घडों ये॥ २१४ | कौ बेदमर्यादा प्राह्मण | छंधुनी करी
अनाचरण | की पतित्रता पति-बचन | न मानी तरी हैं घडों ये || २९५ ॥ कीं
परम श्रोत्रिय संकरटीं । 'क्षुपेकरूनी होतां कष्टी | भवर्ण-घरी दाठोदाटी'।
भोजन करी तरी हैं घडों ये ॥ २२६॥ तैसा राजा सूर्य-यंशी | घरमशीठ
सत्तराशी । कैश पावतां पोईशीं | व्रिश्वामे हें घडैना॥ २२७॥ असो मी
तंब न थें जीवन ” । म्हणोनि केले पुढारं गमन | विश्वामित्र म्हणे “ कोण |
सत्त इये सतीचें” || २२८ || मांगें पाहे जंब कौशिक | तंब येतां देखिलें
बाठक | श्रमें शोपर्लें बदनांबुजक* | अंतर तृपेनें करपलें ॥२१०॥ धांगोनि
कडिये घेतलें । करतकें मुख कुण्वाब्लिं। सुंदर सुकुमार पाउलें॥ पाहतां
फोड दीसती ॥ २३० ॥ म्हणे / श्रमछासी चाढ्तां पंथीं | या पीसी फरी
विश्रांती | उदक ध्राशूनियां पुढती | गमन करी बारुका” ॥२३१॥ रोहिदास
महणे ४ स्वामिया | आम्ही न शित्रों ऐशिया तोया | कंठंक छागेल आमुचिया।
सूर्य-बंशाठागुनी ” ॥ २१२ ॥ म्हणोनि घातलें दंडबता। “दुरी अंतरदों .
माता-पिता | तरी रूपा करूनि आता । भाज्ञा दिघठी पाहिजे” ॥ २३३ ॥ -
क्रपीप्रती बोठोनी ऐसे | गमन केले रोहिदासें | विश्वामित्र निज-मानसें |
वोवाल्गीत बात्का || २१४ ॥ ऐशिया सच्त-सब्तित्यापुद़ें | भामु्चें तप खद्योत
बापुर्दे | इथा सुकृत द्वारविदें तोंढें | प्रतिज्ञा कछनि सर्वया ॥ २३५ ॥
असाध्य जाणूनि भूषाठ-सत्त | कौशिक कोपछा अत्यद्धुत | मू-्तत्ती सृर्टी
कराबया हुत | जाणो शेकर कोपछा ॥ २३६॥ येरीकड़े बह्ुधा-पति। '
पोह्े छंघुनी जातां पंथी | तयामागें तारामत्री | फवव्येनि चाछे पुत्रातें ॥२१ण।
महा-धोर-बनांतरी । चाल़तां जाडी कैशी परी। चित्त देऊनियां चतुरीं'
श्रवण 'केडें पाहिने ॥ २३८॥ _विश्वामित्रें जाऊनि पुर्दे। वणवा डाबिडा
चहुंकदे | जव्हों छागढीं उर्मी झोड़ें | श्ापद-पर्तया आकति ॥ ३३९ ॥
धूमें दाटलें अंवर | मडफे उठती भयंकर | तयामाजी ग्रजेश्वर। सह-पिोरें
सांपडछा | १४०॥ ज्वाब्य छागती शरीर | ते पोलती चरचग । नेत्र
आधि घ्राणद्वार्र । धूम छागे तीक्ष् ॥ २४१ ॥ विश्वामित्रें काय केले | राया

ब्‌ परत फिछ, २ नीच जातीच्या घरी. ३ छयट कस्ग, मुझम. ४मुप्क्मर,

मुक्तेश्वर ९ रे

रेहिदासा चुकविलें | तारामतीतें साबाइलें' | तया वणवियामाझारी || २४२॥
मागें पादे ततारामती । पुत्र न देखोनी पडली क्षिती | पुरढढें पाहे तंव भपती | तोही
तौतें दिसिना ॥२४३॥ म्हणूनि छोछे भू-तत्यवर्टी | आाक्रंदीनी कपाव् पिटी |
महणे “ कठकठा छल्लाटीं | काय छिहिलें कलेना ” ॥२४४॥ वणवियामाजी
. जब्होनि मेले | ऐसे हृदयामाजी भाविलें | छल्लाट पिटोनी कस्तकें | शंखस्फुरणें*
करीतसे ॥२४५॥ म्हणे “वबाल्ठा रोहिदासा। भेटी देई बा पाडसा। तुजबेगब्या
दाही दिशा । बोस वाठती मजछागीं॥ २४६॥ महा सूर्य-बंश-चूडा-
ख्ना* | माक्िया प्राण-पतती निधाना | मजवेगछे सायुज्य-सदना' | भोगावया
गेलेती ॥ २४७ ॥ मज सांडूनी भव-पुरी | पेणें" केलें दुरीच्या दुरी | कवण
अपराध माक्षिये शिरी | भेटी देउनी सांगिजे ॥ २४८॥ नातरी वैधब्य-
दोषाचा मछ | स्प्शों नेदीं मी अछुमाठ। युगासमान वाटे पर । म्हणोनी भनव्ठ
प्रार्थिश ॥ २४९ ॥ जया अनकें दाहिा पती | तया वोपीन वषु आाहुती ” |
मर्नेंची सौमाग्य-संपत्ती | वर्षती जाछी पाव्की | २५० ॥ बल्म-रूप भाविला
बन्ही । धर्म-शित्ठे उभी राहुनी | उडी टाकावी तंब ते क्षणी।॥ प्रमट जाछा
कौशिक ॥ २५१ | वणपवा बिश्ववुनी अंगें । सतीसमीप पावला वेगें | म्हणे
“४ तूं ककण कवणाची सांगें। किमर्थ आलीस काननीं ” ॥ २५२ ॥ येरी

- म्हणे ४ आम्ही पधिक | माझ्ा पति आाणि बालक | या वणवियामाजी देख।
जल्छोनि मेले कलेना ॥ २५३ ॥ तुम्हीं देखिले असती जरी । झपेनें सांगिज्े
उत्तरी ” | ऋषी म्हणे “वो वनांतरीं | जछोनि पडर्ीं दोन झायें ॥| २५४ ॥
एक पुरुष एक कुमर। जल्ठेनी पडिले छोध' शरीर ” | ऐसे परिसतां
अंतर। कर्पोनि गेंलें तियेचें || २५५ ॥ ऋषि म्हणे “भाशियासवें |
येशीक तरी दावीन झइवें”। ऐसे वोछोनि ल्घुलाबबें | प्रेतें निर्मिढ्ी
चपनांतरी ॥२५६॥ तारामतीप्त नेऊनी तेथें। दाविता झाठा उभय प्रेतें | त्वचा
जछोनि पडर्ली व्यस्तें | हस्त पाद पसरूनी ॥२५७॥ मोन्ख़ुनि पति-पुन्रांचीं
मर्डी" | उभय हस्तें हृदय ताडी। शंख-स्फुरण करी तोर्डी | छोछे क्षिती
गडबडा ॥ २६८॥ मबलोकुनी पतीचें में | महणे “वल्लमा! पाहं
मजकड़े | रुसणें सांडोनि बोछिजे तोंडें | गुज-गोष्टी मजसतें || २५९ | मज-
वेगल्लें" उदक-पान | तुम्हांसी छागे व्रिपासमान। जीवींचें गुह्म बचन | अखंड
री मम 22220 2॥ 72:03 70 020, 70475 58

$ साष्म केले... २ इंसप्वनि.. | सूर्यवेशाचा शिरोमणि म्हृणजे त्यात श्रेष्ठ,
४ मुक्तीज्या घराला, ५ मुकाम. ६ ग्रेत, ७ ज्रेंतें, ८मजशिवाय,

शश्ट नवनीत «

सांगा मजठागी [| २६० ॥ ते तुम्हीं आजी कंबणा ग्रुर्णे | क्रोष धरिछा
अंतःकरणें । मीन धरूनियां वचनें | कां न वोटां मजसतें” ॥२६१॥ रोहिदास- -
तनु कबत्णीनि पोर्टी | छछाट मैव्ठवीं छूछाटीं | शोक करितां श्राप इृष्टी ।
देखोनि गियर दाटलीं | २१५२ ॥ ०“ कवणा बादहूं मी भोजन | कबणा
बोपूं स्तन-पान | कडिये घेऊनी वचन | बोढों गातां कबणाझी ” ॥-२६३ ॥ -
ऐसा विछाप कारितां सती । बस्तमाना गेढा गभस्ती। ऋषि म्हणे ४ भाता
किती | शोक करिशी दाब्रांचा |॥२६४॥ प्रेतें कबक्ूनी काय फक | निधोनी'
गेला हँस' नीछ' | वृथा पिटिशी कपाछ | शीण बांटे 'ऐकता ॥ २६५ ॥ «
आमदी परिशिक्ली एक मात । तुम्हांस ऋण असे किंचित ” | येरु महणे “ जी !
सत्य सत्य | देणें बसे ऋषीचें” ॥ २६६॥ येरु महणे / पतीचें ऋण |
फ्रेडिते पतिब्रता जाण | तेणें बक्षय स्वर्ग-मुवन | भोगावया जोड़े ॥२६७॥
यातां प्राप्त जाली निश्ी* | श्राप मक्षिती.तुजसी | शेखीं भोगार नरकाशी।

घड़े दोपें ऋणाच्या ॥ २६३८॥ अआमच्या गृहीं ऋमुनी निशी | प्रभाती | -

भग्मि देणें श्वांसी | भठतियापार पति-ऋणाशी | हसुनी स्वर्गा धाडिजे ॥२६९॥
तारामती म्हणे “ दयाव्ठा | केत्री सांडुनी पत्ती आणि बाव्ठा | धणीवरी' पाहेन
डोकां | मुखकमत्दें दोधांची”॥॥ २७० ॥ ऐसे ऐकुनियां वचन | भदृरय
जाल्य तपीोधन | कौशिक ऋषीनें विंदाण' | काय , के .बनांत ॥. २०१॥
घोर ' दाटछी इंदुनबहमा" | माजी डड़-गण्णे' दावित्ी, शोभा| पिशाच-
श्वापदांची सभा । प्रेतें देखोनी पावली ॥7९७२ ॥ तयांमाजी विश्वामित्र |
व्याध-रूप धरूनी क्रूर | महा-भयानक्र पसरोनि बक्त्र कर प्ेंप घाली
अयवचिती ॥ २७३ ॥ सत्तीपुढोनि उभय प्रेतें | पोढ़निं नेडीं फौतें” |
उदर फाडोनि अतिंद | काहुनी टाकी बीमत्स"॥ रण्श ॥ ध्टा
छावुनी सतीकड़े । मांस मक्षीतसे तोर्ड । रंगे गु्यंस्त पु्दें भय दावी
क्षण क्षणा ॥ १०५ ॥ वागमती म्हणे “गा! श्रीपत्तों | धांव धाव या ,
आफांती | कैशी प्राप्त जाडी गती | ऐशी बैरिया होऊं नये॥ श्ज्‌
अनकछें दाहिलें उमय खनाँ | शेखीं प्राप्त व्यामयदना । गाता माक्षियाईी
प्राणा ।,.न सोडी हा सर्वया ॥ २७७ || जन्मल्या देहासी मरण' |

) छोडन ग्रेला, २रा्र,

३ धात्मसूपों इस पक्षी, शरीर ढेंच घरदे (नीछक नीड श्र
घ # पर्सीफर,

३ सृप्तिहोईपर्यल, अ४कपट, ४७ ऋंदध्रिया (रात्र ). ६ तीरानाभ.
दूर, < आंतों, ६ किछस येईल अद्या रीतीने. न

मुक्तेश्वर श्३्५

दां न चुके ब्रह्मननचन | परी त्या ब्राह्मणाचें ऋण । फिट्लें
ही ,आउुते ॥[ २७८॥ जसी पुढें जन्म घेतां | ऋषि-कण फेड
रवंथा | मी पतिस्वें पतिब्रता । गमन करीन गबिंबें! ॥ २७९ ॥
इणबुनी नयन झांकिके | पंचप्राणांतें आकर्षिलें | प्रार्ण यावा तंब
[चलें | ज्ञान-दष्टी कौशिका || २८० ॥ तारामती सांडीछ प्राण । आमुर्चे
ईल प्रतिज्ञानचन । म्हणोनि माणी दोघेजण । पति पुत्र तीपुढ़ें ॥ २८१॥
न्वा व्याप्र कैंचा वणवा । जैसा मृगाब्धीचा' हेलावा'। कीं दुष्ट स्वप्न भोगितां
या | वोडंभरी सारिखें || २८२॥ राजा म्हणे * हो ! अंगने ]। तुजछागी
(डे बनें | बहुत श्रमछीस तृपेनें | म्हणोनी येथें बैसठीस ” ॥ २८३१॥
एरामतीनें झोचन । उघडिततां देखिले दोबे जण | धावुनी दिघर्लें आर्लिगन |
ग्रेक करी बाक्रोशें || २८४ | राजा महणे " सौभाग्य-सर्रिति | किम शोक
गंग मारते ” | येरी म्हणे “तुम्हातें । पुनर्जन्म देखिलें ॥ २८५ || तुम्ही
॒ल्लोनी मेलेति बणवां | कवक्ओोनी वैसल्यें उभय शवां | परम दुःख बार्टेलें
वीया | शेका बांटे सांगतों ॥ २८६ ॥ अकस्मात व्याप्रें झेंपू । घालोनो
ल्या दोन्‍्ही बपू | भयें मातें भरठा कंपू | मृत्युन्समयों वाठछा॥ २८७ ॥
ग़ढागी झांकले नयन । हृदयीं स्मरछा नारायण | परिसोनी तुमर्चेवचन । नेत्र
उघडोनी पाहिंलें”” ॥ २८८ ॥ राजा म्हणे बैकुंड-पाठ । ऐशीच विप्ने मंगुनी
तक । मीक्ष-पदी स्थापी अढकछ । सच्त देखीनी आमुचें ” ॥२८९॥ बसों
तेघें मिलोनी पंथी। चाल्तां कष्ट पावर्ी * रातीं। भयानक बनें लंघिती | नद
दिया भयासुर ॥२९०।| यापरी चाल्तां मध्य-रात्रीं | पुढ़ें देखिडी बोस नगरी।
जे कां पिशाचादि खेचरी' | आणि श्वापदी वसबिली ॥| २९१॥ ऐसेपरी धोस
नगर | लुंघूनि जातां पश्चिनी-बर । मुख दात्रितां दिनकर। पतत गेढी
तम-शोमा ॥२०२॥ _यापरी छोटछा एक मास | राजा न छमे सुखाचा लेश )
दुःखाबेग्ें निमिष | जाऊं नेदी कौशिक ॥२९३|॥ भूपाछ-स्त झुद्ध-रत्न ।
कौशिक-कीप न गणी। घम!। मशक-नाशकाच्या' प्रभंजनें' | मेह जैसा न
हाले ॥| २९४॥ अठो सह-कुमर-कांता हुपती | परम कं चाठतां पंथों। ,
मोक्ष-दायक पुरी झबचिती। वाएणझी देखिडी॥ २९५ ||. जिये नगरी
अमरूगण | जन्म इच्छिती प्लोनी मरण | भग इततरांचा पाड कोण | निधर्मे

) मृगजठसागराचा, २ लाट. ३ राक्षमी माया, गाझुंडी विद्या. ४ भाकाश्मांत
फिरणान्यांनीं, ४घण (लोदराया). ६ चिल्टाला उदविषान्या वान्यानें,

२४० नवनीत

छाहिने भीक्षा्ते ॥२५६॥ जे कां नवलंडावेगल्ली | पंच-क्ोशी' बसुधानतकी[
जैयें बसे चंद्रमौठ्ठी | बावया मोक्ष जगातें ॥ २९७॥ ढछक्ष चौम्पामी

जन्मश्रमणा। चरक्रीं घातले जीव नाना । जन्म न चुके चतुरानना । पंचददना- |

चांचूनी ॥ २९८ ॥ ते पुरी देखोनो भूषाब्लें | सांग छोटांगण घातदें। -

पु्दें चालता देखिलें | तौर मागीरथीचें | २९९ ॥ तया सुससेब्य गंगा-जली |
स्नान करूनी चंद्रमीों। पूजा बांघूनी कमव्टीं | वद्धांजडी स्तवरितते ॥३० ०
“जय जय कैछास-गिर्ि-नायका ! | कर-गौरा ! कार्मांतका' ! | त्रिगुण
त्रिपुर-भेदका | | हृपभ-ध्वजा ! महेशा ! | ३०१ | जय जय भक्तकाम-
कल्पनद्धमा !। रमा-रमण-विश्राम-धामा | वैराग्य-मुकुटीच्या छछामा' || नील-
प्रीत्रा ! जटाघरा !” ॥ ३०२ || स्तवूनि परूजूनि विश्वनाथा । ब्रिनयें चरणों
ढेबिला माथा | देउव्वाबाहेरी इपनाथा | निघतां कैसे बर्वें ॥ १०३॥
कौडिकें प्रकटोनी देउत्हीं | नृप बोढिझा धरुनी अंचछीं | “ तुर्ते शोषितां

मही-त्ीं | गाजी येयें देखिलें |] ३०४ || जरी धात्रया नब्दतें धन । तरी |

कां कैलें वाग्बंधन' | याचक्क शिणवूनि दान | कैलियाचें फठ काय ॥३०१५॥
मी तों न सोडीं एक कब्डी | तुर्ते घालीन वांदवर्शी' | काय नेणशी माप्ती
प्रीदी | करीन बेडीं सुरातुरें ” ॥३०६॥ दाजा म्हणे ४ दया-सागरा। आगरा
क्रोध-हय-बारदोरा। आजी अस्त न होतां भास्करा | देईन शरीर विकूनी॥३००॥
अस्ताचका वासरमणी | न जाता फेडीन ऋण । जरी नब्हे सत्य बचन | तरी
शापूनी भल्‍्म करी.” ॥ ३०८ ॥ ऐशिया परी तपोन्तेजा | शांतवूनी बैसयी
राजा | करींची मुद्रिका काढ़िडी वोजा। जे त्रिशंवुल्राय” बोठींची | ३०९ ||
ते देऊकनी घेतलें तृण: | भ्रापणासद्वित जाया नंदन | मायां बाधुनीयां भचन |

खाठावूनी चाडिखा ॥ ३१० ॥ छायायतीयंश-मंडण' । चाछे मायां बॉयोनी '

तृण | सांस्‍्सी पत्रित्र जाया नंदन | फिरे पाठणी'* प्राहिकार्थ ॥ ३१! ॥
पुरी फ़िखूनी शेवर्टी | कौशिंके माणिी हाटवटी'। राज-छक्षणें देखोनी
दृष्टी । विस्मय पोर्टी जगाज्या ॥ ३१२॥ म्दणती दा दर्िथंद्र नृपती।
३ पांच छोसयि शैत्र, . २ मदगाया माश करणास्या, ३ लक्ष्मीपतीश विश्रांति-स्यान
अंश, ४ भूरशस्पा,. ५ वचन देऊन मांधून ऐसे... ६ पंदोत, ० इरिपाणा
यापानें नाव, ८ प्रादीवछाऱी इतर मालाग्रमाणें मलुत्याब्य पिश्येदी चाल अमे गे
तदनुरुष दरिव्ंताच्या वेव्ों दोम्पावर सयतायी पेंडी पड़ने शाजादंत उर्में रादब्यायी
यहिवार होती भरे दिपतें. ९ छाया स्दसने सूर्शवी शापे, तिया पवि सूरे, स्वाष्या
बशायें भूएय,. १० धाहरांत. ११ बाशारांन

मुक्तेश्वर - २४९

दुजी सुकुमार, तारामती । पुत्र तिचा उत्तमकीतती | रोहिदासासारिखा ॥३११३॥
एक म्हणती “ यथार्थ वचन । रायें जोपिलें राज्य-दान | दक्षिणेला्गी ब्राह्मण |
चौथा दिसे कौशिक ” ॥ ३१४ ॥ ऐशी परस्परें मात | प्रकट जाली नगरांत |
ऐकोनि धाविन्नले समस्त | घनवंत पनेंशीं॥ ३१५ ॥ तारामती म्हणे
४ प्राणेश्वरा ! | प्रथम त्रिकूनि मम शरीरा | उरिया धनारागीं कुमरा | वोपोनि
शांतवी ऋषीतें ” || ३१६॥ तंब रोहिदास पितृ-चरणीं | मस्तक ढठेबूनि,
उभय पाणी | जोडोनि बोले विनय-वाणी | ते तूं ऐके कुरुवर्या || ३१७ ॥
५ प्रथम माक्िया धनारबिंदें' | कौशिक-मौ््हीं पूजा बांधे | जेणें प्रत्नपणा्ची
बिरुदें | वदनीं विबुर्धें! वानिजे” ॥३१८॥ ऐकीनी दोधांचीं उत्तरें।
जाश्चर्य मानिकें ऋषौश्ें। मस म्हणे “तुमच्या शरीरें। ऋण कैसे
फिटेल ॥ ३१९ ॥ नूपांगीं दोन तुर्के'। एक तुक नृप-नायिके' | अर्ध
उरहिया बाल्ककें | विकूनि थार्वे देहासी ” || ३२०॥ कर्मरेखा करूनी
मान्य । अंगना-मस्तकी बांधी तृण। रूप यौवन छावण्य | देखोनि आलीं
ग्राहकें ॥ ३२१ || ###तंब कालठकौशिक तया क्षणा। ग्राहक आाछा
सुंदरी ॥ ३९२ ॥ ती परम पत्रिन्र थ्रोत्रि | सदाचारी अम्मि-होत्री |
धर्मशाले अन्न-सत्रीं | पाकालागीं घेतसे ॥ ३२३ || पत्रित्र त्तारामतीचें तुक ।
तुकोनि दिधरलें शुद्ध कनक। राजांगनेसी काठ्कौशिक | घेऊनी जाता
आश्रमा ॥ ३२४ ॥। रोहिदास म्हणे “जी ताता | मावृ-स्नेंहें कव्डवछ चित्ता।
भेटोनि येईन मागुता | वेछ न छागतां क्षणमात्रें ” ॥ ३९५ ॥ राजा ग्हणे सद्गवद
बचने । “ भेटोनि मागुती शीघ्र येणें ” | मातृ-पाठीं धाँवतां तेणें | आलें देखे
बाऊक ॥ ३९६ ॥ उभी राहुनी वेल्हाला । पोटेशीं कबछूनी बात्ठा | स्तन
घालोनि मुख-कमवठा | कुखाव्योनी बुझावी ॥ ३२७ ॥ म्हणे “ बालका कुछ-
भूषणा । तुझा वियोग न साहब प्राणा | परी तापस-दक्षिणेचिया ऋणा । नेदूं
कैशी तुजवीण ” ॥ ३२८ ॥ खांसवें मढनी नयन | “हा हा” शब्दें करी
रुदन । परताप-छेशें सजन | नव्रनीत तैसे वितुष्यती || ३९९ ॥ काव्कौशिक
महणे “ माते। स्नेह सांडूनि चाठिजे चित्ते | कृपा केलिया करमव्ठा-कंतिं" | योग
* इब्यकूप फमछाने, ३ झाहण्यानें, ३ भार, वजन... ४ सजधी तासमतत छिल्ा,

५ रुध्ष्नीपतीने,
फछ से 8-36

ग्०२ ' नवनीत

होईठ दोचांचा ” ॥ ३३० ॥येरी ऋषीचे पाद-पत्नी | नमुनि रूणे ४ तत+
स्त्रा्मी | माक्में वाहक घ्यावें तुम्हीं | सेवा कर्ीठ चरणाची” ॥ ३१ ॥
करुणा येतां ब्राह्मणोत्तमा | अर्थ तुक बोपिें हेमा । झुमारासहिंत राज-भामा* |
स्वकीय धामा आणिडी ॥ ३३२ ॥ हुकें दोन उरलें ऋण | यादागीं राय
घेतकें तृण | मायां बांधोनी मापण । उमा ठेछा हाटबटी ॥ ३११॥ नगरासी
नारी नर | देखतां नयनीं ढाकिती नीर || महणती "चंडाछ ऋषीशर | _
बिकाया नृप बातछा ” ॥| ३३४ ॥ मात फ्रॉकी नगरीं | बौरवाहों दुगाचारी
श्वपच यातीचा ग्रेतपुरी- | नाथ* जाणा प्रत्यक्ष॥ ३३६॥ तामस तनूची
दुर्गेधी | विशारू रूप ताल-स्कंधी | तया देखोनों सज्नम-मांदी | हुसी ठे्ी
पहात ॥ ३३६ ॥ होम-शाल्ठेमाजी श्वान । की ग्रहणीं सिंहिकानंदन" | धन-
कुंभी पिशाच-गण | प्रकटे तैसा पातछा ॥ ३३७ || तया डॉवाचिये गृद्दी । ..
घनाछागी मर्यादा नाहीं | गंगातर्टी प्रेत-दाहीं | द्रव्य बोपिती तयातें ॥३१३८॥ '
डॉब म्हणे “गा! सार्चे | काय मोछ सांग याचें ” | येर महणे “देहायें।
दोन तकें सुबर्ण ” ॥ ३३०॥ ऐसे बोे तो कौशिक | डोवें तुकीनी दिपलें
कनक । नृपा नेतां सकछ छोक | शोक करिती झआाक्रोरों ॥३४०॥ हांगिथंद्र
पत्रित्र परम । त्यासही प्राप्त कर्म। भीगणे घड़े धाम । अंत्पज्ायें
अपवित्र ॥३४१॥ श्रपच-गृहा पत्ित्र नृपति | चाठतां मार्गी पसरल्था अस्थी।
गछ्त-रक्त चंमें वात्थ्ती | दुर्गधी धाणीं वैसेछी ॥३४३॥ अत्थो चुफबुनी ठेगी
पाय | तंब देखिलें डॉब्राठय| र्न-खचित हाटकमत्र । भति रमशीप
साजिरें ॥३४३॥ ऐशियापरी श्रपच-धाम। ऐश्वर्य मनोरम । जेत्ी का पग्मकायें
साम । दयात् ऐसे बोडिजे ॥३४०॥ तया धामासी खरी पम्मिनों | रूपेणावण्प- | *
चाहतुर्य-खाणी । उभी चल्लमा रक्षित नयनीं | वेष्टित दासीदशर्केशी ॥३४५)
बल्ठभाषादी राज-चिन्ही | पुरुष देखोनी भाषिएें मनों | प्रेत-दहनाठागी
कोणी | धन घेडनी पातछा | ३४६॥ हैवे उतगेनी छाटादे | गई
भेकनी ज॑य पाहे। तंबर राजा कवत्ओोनी बह | बीरबाहु आणित ॥ ३१७ ॥
भादरें ' ओझबूनि कते | नृप योपिणा धर्म द्वार्ते। महणे “कान सांगिने
गाते | गाष्मर्ताये' स्ददा” ॥३४८॥ से मूणे "दा रोड रोगी।ं

“7 क्र २ राजप्री, ३ बाधक ( इब्रों झिजयत सादारा ). ४ समन प्रघ+ री + नई
५ राहु ( विंदिशा-पत्र ). ६ खाटिशारें, ४दाईा (देश). < ट्वात, $ पादेवे

मुक्तेश्वर २४३

याच्या कामा छागो आगी। दाक्तो कैंची याचे अंगीं। सजीव प्रेता
गाणिलें” || ३४३९ ॥ रागें भाणूनि घागरी | ठेविली हृपवराचे शिरी।
म्हणे ४ उदक मजाणीं झडकरी । भागीरयी गंगेचें” ॥ ३५० || कुंम घेऊनि
भूपाछ | भरी भागीरथीचें जरू | कौशिकें येऊनि मांडिका छ | तयावेद्लीं
रायाचा || १५१॥ कुंभ घेवोनि जातां पुढें | हाणोनि फोडियला दंडें।
हांतें लोटोनि देतां पडे | तोंडघर्शी पाठथा॥ ३५२ | शरीर थरथरां
कांपत ] मंत्यजें देखिला येत | कोपा चढ़छा अत्यद्भधुत । धांवोनि मारी
चडकाणा' ॥| ३५३ ॥ “द्था पोशिछासी पुष्ट | प्रथम मुहर्ती फोडिछा
घट । तुझेनी न होती कष्ट । तरी कां -आम्हां नागविें” ॥३५४॥
राजा म्हणे “विशात्ठ घागरी । भरूनि गेठों जी ! चांचरी' | कोप सांडोनि
मजबरी । क्षमा केडी पाहिजे” ॥| २६५५ ॥ मग दुजी घागरी रहान।
देऊनि म्हणे “भरी रांजण | है फोडिशी तरी प्राण | घेईन तुझा
तात्काढीं ” || १५६ || दुजा कुँभ घेउनी माथां | शीघ्र पाणी भरूनी
आणितां । रांज्णी जाउनी गुप्तता। फोडी तल्वतां बुड़ुखीं ॥ ३५७ ||
उदयापासोनी अस्तबरी | राजा कर्टे उदक भरी | वैंदुमान्न न थारे वारी |
अभिषेक-पात्नासारिखें | ३५८ ॥ ऐसेपरी तो नृप-राज | छेश पावे करितां
काज | अस्ताचक्ा मिन्न-पंकज' | जातां विनत्री अंत्यजा ॥ ३५० ॥
+ वर्णाश्रमांचा' सेतु४ न ढछे। स्वामि-सेवेचा पंथ चाछे। ऐसे पाहिजे
केडें | अनन्दानें स्वामिया” |॥३६० || मअंत्य्जें जाउनी ग्रापण |
नृपा वोपिलें झुप्काल । भागब-शाक्ेचें भाजन” | आणि इंघर्नेंट
आज्यादि ॥ २६१ || नुपें बांघोनि पदरी | घेऊनी गेछा गंगानतीरी । स्नान
सारुनी सामुप्री | घेडनी पाक सारिछा ॥ ३६२॥ हृदयस्थ-देवार्चन |
करनी पात्रीं वोगरिलें* अन्न | ग्रास काढनी बदन | तृत्र केडें अग्नीचें ॥३६३॥
ग्रास घाठावा ज॑ब वदनी | तंव ब्राह्मण-ेशें कीशिक मुनी | त्ेथें पातता भोजनी ।
इच्छा धरुनी श्षुधार्थी | ३६४० || उदस्-थष्ठीची घडी | करनी चरणांची
चेंगडी० | झोंक सांबरतां दंडीं | शब्द तोंडी न बोल्वे ॥३६५॥ कर-संकेत
|: 3 बोझत मारगे, २ अड्खब्त, ३ पंडजमितर (यू), ४ आद्यण, किय, कया
य्‌ शहर है चार ब॒र्ण भाणि अझचय, गादस्थ्य, वानअस्थ व्‌ संन्यास है चार आप,

४ मर्यादा. ६ कुँमार, ७ पात्र, €< सर्षण, जब्ण, ९ बाहिलें.
९० दांकडेतिझरेपणाची स्थिति,

रछछ नवनोत

देउनी मुखा | देखोबि दया नृप-नायका | म्हणे ४ प्रोक्य-नायका | स्नान
कोने सत्र” ॥ ३६६ ॥ स्नान साजांच आह्ण | हूं दिमाग अन् !
एक बो्ष मुनीछागुन । एक ठेवी थरापणा ॥३६७॥ आदह्ण देखोने क्षुाती | '.
सजा महणे “इतुकेन तृत्ती। कैशी पावेछ है मूर्तों” ) महणोनि मां
शहिला | ३६८॥ बाह्मण वैसोनी पत्ती । जेवितां मिटक्‍्या भारी बात्रीं।
महणे “चहुतां दिवझी नेत्री | भाजी अन्न देखीलें” || ३६९ | स्वकीय
भाग तो भक्षिठा | द्ुजीयाश्ञी नेत्र छाबिढ़ा | नूपें जाणूनी पात्र गोछा।
करूनि वोपिला स्व-भाग || ३७० ॥ तृत्ति पावोनि ऋषीश्वर | उठिछ देवोनि
देंक।। उदक-आहार नृपरें | चार अंजली सेविल्या ॥ ३७१ | पढ़का
कसीनि कासेशी | सदा सादर सेवेसी। भोजन-कार्ली कौशिक ऋणी।
येउनी झन्न मक्षित ॥ ३७२॥ निराहार दक्ति-हीन | दिसे जैसा रक दीन |

. काज ने होतां धांगोन | बल्ले दासी धुमतिती' ॥३७३॥ ऐसशा पी
तहरारंगक | सेवा करितां अब्द एक | मरी ढोंबाघरी गंगोदफ । करी भोजन
अकॉती' ॥ २०४ ॥ दासी पाहर्ती रांजणी | किंदुमात्र न दिसे पाणी।
हप ताइनियां मूर्प्नी | कुंभ देउनी धाडिटा | ३०९॥ निधिड तम्राविया
पोर्टी | चाढतां पंथ ने दिते इश्टी । कुम मरूनो परम कष्टी | भाणुनों प्री
स्वामिया || २०६ |) तंवर बीरबाहची अंगना | रहणे "त्पासी टेवायें
स्मशाना । काज न करतां सदना। योग्य नब्दे आमुच्याव ३७७॥
अयोध्या-पाक् पाविन्न नृपति | डोदें रक्षणा ठेव्रिा प्रेती॥ मसण-सांव ऐमें :
महणती । नाम त्याचें प्रसिद्ध || २७०८ ॥ भाप्तिया भशिपिना सर्वधा। हुपां
जाई ने दार्वे प्रेत”[ ऐसे सांंगोनि नृपनाथा | नेउनी ठेपिएे
स्मशानी ॥३०९॥ गंगरा-तोरी बटोव्या' | घाहनी वैसबिटा नृप्ाव्या । पुरे पर्दे ,
तें भूपाछा | श्रषण करी कुस्वर्या ॥ ३८०॥ प्रेत-पाछें प्रेतरक्षणा |
राजा ठेविद्य स्मशाना | तारशामर्ती नृप-मंदना | कीण" बोदबट! ॥ २८६ ॥
'काल्यौदिक यूदी सती । पाक-झाछे सारागती। रोहिदास शिप्प-पंक्री ।
सेवा करी सर्वदा ॥ १८२ ॥ ऐसा ऋषि फलिंचित काछ । फौशिके बेदनी

॥ बदविती, ठोश्ती,.. ३ तायमतीया पति ( इस्स्धि),.. 3 सूदत्ही, ४ॉिल
पएकरदाहरिता बयश्यायें उपयोगी परशारी मदसत ठी उप जा हपार छीीडाड़ ही.
, $ हाय सेस्ट धालें. ड़ |

मुक्तेश्वर श्ष५ |

मांडिला छल । छुसुमबाटिकेमाजी बालू | बडवबियांसंगें' पातछा ॥ ३८३ ॥
तंब विश्वामित्र म्हणे “ तक्षका । दशनें दंशीं नृप-बावूका ” | भाज्ञा बंदुनी
बारीका | टाकुनी भाछा गुसतेें॥ ३८४ ॥ सुमन-गर्भी वसे भोगीर।
जैवीं कां विजनीं बसे योंगी। येथें नृप-नंदन अति वेगीं । जाछा समीप
त्या ठायां || ३८५ ॥ परिमत्-करंडा वाम-हस्तीं | संबेग सुमनें वेंचिती।
जाली वृक्ष बल्ली किती | एक पाहती ज्ीं स्थव्ीं ॥| ३८६ ॥ भाठती
मोगरे शेवंती | कम पारिजात केतकी । मंदार कांचन चंपक जाती।
तुठ्शी दवर्णे व्रि्यादि ॥ ३८७ ॥ भूपात्-बालं बडवियांसंगीं । सुमरने
बेंचिता छक्षिका भोगी । दैवें प्रेरिलछा असतां वेगीं | त्याचि सुमना
पातढा ||३८८॥ तक्षक जयामाजी वसत । रोहिदास तेथें ये त्वरित | दंश
केछा रॉबूनी दांत | उठ्धोनि पडे माघारा ॥२८९॥ तक्षक-त्रिपाचा अनब् |
स्परीतां अवरुभे* आयुप्य-मूछ । तनु-यंत्रीचा प्राण-गोछ । जाता पात्र रितें
पड़े | ३९० || ऐशियापरी मागिलेकडे | दशन-स्पर्श उड्योनि पड़े | पंच
प्राणांचें बिरडें । मोकल्ठें जारें क्षणार्थ || २९५१ ॥ बडे पहाती जंव इष्टी |
तंब जाल्ीये व्याव्व' एुघुटी" । देखतां भयाभीत पोर्टी । पत्ठोनि गेंछे
आश्रमा | ३९२ ॥ मातेसी सांगावया संत्रडी । न दिसे गुंतली पात्नें वादी |
पाक-शाछ्ठे जाउनी तांतडी | इततांत कर्णी तुचविछा (३९३॥ परिसोनि पुत्र-
निधन-बार्ता | माता दृदर्यों शोक-सरिता-। पूर उचंबल्योनि गर्ता । पूर्ण होती
नेत्रांच्या || ३९४ ॥ गिक्ठोनि पुत्र-शोकार्णव | चैंयें जाछी कुंभोद्धव" | म्हणे
“कल्तांचि भू-देव । बतृत्तीनें उठती” | ३९५ |] आांचबें पुसोनि
नेत्र-कमकें | करें कबर्ओोनि पंच-पाछें | अन्नें करूनि जाह्मण-कुल्ठें । तृत केडीं
पड़्से ॥ ३९६ ॥ भोजनें होतां सर्बार्ची। दीति छोपडी दिनकराची।
पाउलें वंदुनी ऋषीती। सद्गदित अनुबादे || ३९७॥ ० रोहिदास पूजेची
कमबें। जाणूं गेठा प्रारब्ध-काढें | तेथें अवचित काबव्व्यालें | दंशिछा ऐसे
ऐकिडें ॥ २९८ ॥ माता जाईन कुसुम-बना । शोघूनि पाहेन निज-नंदना” |
ऐसें बोडोनि सन्‍जछ-नयना | वात-वेगें निवाठी || ३९९ ॥ मीह-्तमाच्या
सागरी | करछीत झोफकार्णवाच्या लहरी | कुमुम-वाटिके माता-मगरी |

2855 क कस केवल पक दि कटा आपका रेल आस

॥ पुजाय्यांन्या,. ३ राह्यार्वे दिकाण, ३ सर्प. बंद पढ़े,

५ दुल्कार
डाछीत होता. ६ खांचा, ७ व्यस्त्य,

रेएद नवनीत

अंचक-त्थागें! जावते ॥8ण्गा महणे “ब्रात्म | कुड-भूषणा। हृदय-स्थानी .'
अमपान्हा । मेटीनियां करी पाना । अह्दो नंदना बेगेंसी” | ४०१॥ हैशा
विछाएें भरमतां बनीं | तंब शवा उचदइनि कौशिक-मुनी । पुंढें ठेवितां चरणी।
छागृनी पड़े अवचित ॥ ४०२॥ अवचट ठागतों हात | वोछूपिढें निज-
तनयत | भूमी मायां दाणित । पिटोनियों कप्ाछा ॥ ४०१ ॥ मुर्स ,
करितेसे शोक | हृदय पिटोनी मारी हाक ) दुःफें रठतां कौशिक | प्रगट घाटा
फाननी ॥ ४०४ ॥ म्हणे “तूँ कण कब्रणाची येथें| यक्ष सक्षस्त
भूतप्रेतें ” । येह म्हणे “बाक्कातें | का्-सर्पें डंखिखें?? || ४०५ ॥ ऋषि महणे
“जआहे की प्राण” | माता महणे “निमाठा नंदन ” | येद बोछे 'फीजे दहन |
भीक्षपंथा मेव्यत्री |४०६॥॥ . उदयो केछीया पश्मिनी-नाथे' | धन सोपित्याईीण
येथें | जानू नेदिती शयातें | दाहितां दंड पात्रशी ॥ ४०७ || बातो माई
स्मशान-भूमी । धमीर्थ का बोपूं आम्ही | शोक करितों निरय-धार्मी' | पत्र
तुझा जाई ” || ४०८॥ येरी म्हणे “निशा दाठ । चाढतों मारते ने रिसे
चाट” | ऋषि महणे “आम्ही तट। दाऊँ तूतें गंगेचें”॥ ४०९॥ ' ऐशी
ब्रोधु्नी तारामती | शबासहित घण्टनी हातीं | नेटी जेंगें सक्षण पती । होगा.
तिचा स्मशानी || ४१० ॥ चिताबिताची टांकरें | आपूनी सरणीँ धातड़ें
मे । मुनि-ह्तें डमय तोडिं | ठागतां शिखा” दाठल्या ॥ ४४ । यत- *
शीकाचा उमाल्ा' | घडके घडकता चितानक । ऋषि सणे "प्रेत-पध्य ।
कब्य्सों देह दंडीड” ॥ ४१२॥ ऐसे बोछोनी ग्रापण ) युग जाद़ा
तपोधेन । प्रदीक्त देखोनी हताशन | मस्रण-खांव पॉय्निला॥ ४१३३.
जछँ विश्ववूनी सरण । शय्रा बाोदिजें धदनी चरण । मातेपुर्दें ठाकून। ताइग
करी तियेसी || 9१४॥ माता करता प्रेतलाथा | मतें दंढौड़ सर्वदा।
देव बोडोडी झाथा। ताडेनि गेला तियेसी॥ ४१९॥ तेवर अर्धेदाहित ,
च्रेत पौटी । कबछीनि माता हृदय पिठी । महणे कठाऊंटा अच्ष्ी!। काप
डिहिले विधात्या॥ ४१६॥ व्याव्थ्दर्ने मृत्यु ज्यात्ती। मोज्ष गहणती

' नादी स्या्सी | तें शाजी पढें यासी।वाठफासी माततियात हछ॥।
सर्य-बंशी प्रिनय-केतु | हरिभद्र-हपाचा सुतु | स्याया सस्ण-याव्र्थथु |

पेकरन सर्व, ३ यूके, ३ नस, अ मिविवर, ५ क्याजा, ६ मोड,

ईुंदरा,.. ७ नशे, है

मुक्तेश्वर २४७

केवढा घडला प्रारूये |] ४१८ ॥ सर्प दंशिलें म्हणोनि बन्हीं। प्रात्त नब्हे
तुजछागुनी । शेखीं अंत्यजाचा पाणी- | स्पर्श" जाया तुजछागीं ” ॥४१९॥
ऐशीं तियेचीं विछाप-चचनें। मसणखांवा ऐकोीनि श्रवर्णं | येऊनी म्हणे
४ तूं कबण | शोक करिशी कवणाचा ” ॥४२०॥ येरी म्हणे “ प्रेत-नाथा ।
हरिश्वंद्र-द्पाची मी कांता | कारू-संर्प डंखिलें सुता। रोहिदासा माझिया [४२ १॥
धमोर्थ एकें दाविलें स्थक । काएं आणूनी वोपितां अनछ। तुबां धांबोनि
उतबिछ । सुछृतझवांठा साधिका ” | ४२२॥ ऐकुनी अंगनेच्या चचना ।
सथ्रु आछे उभयनयनां । म्हणे “'कर्मा निज-नंदना । कष्ठविलें ऋृतम्रें ॥१२३॥
केबढ़ें कर्मा्चें बढ । कर्म व्यापिछा ब्ह्म-्गोर । भेदुनी मायेचें पडछ' | ऐसे
दुर्घट करविले ” ॥| ४२४ ॥ येरी म्हणे “स्मशानवासी | मम दुःखें दुःखित
होसी | तूं कोण हैं मज मानसी | कब्ठछें पाहिजे दयाक्ॉा ” ॥ ४२५ || येरु
सांगतां पूरे कथन | दोधां पडिलें आर्लिंगन | शोक करितां अश्रु-जीवनें | स्नान
श॒बा घातलें || ४२६ ॥ ०“ मी येंइ तंबबरी स्मशाना । राहोनि रक्षार्वे नंदना।
जातांचि पुसोनियां बचना | येथें येईन अविलंबें ” | ४२७ || ऐसे सांगुनी
नर-भूषण । जातांची पातछा तपोधन | म्हणे “माये हें प्रेत जाण | धरुनी
राहाणें किमर्थ ॥४२८॥ , निशीमाजी तूं एकटी | शवासहित स्मशान-बार्टी ।
श्वापद-पिशाचांचीं घरटीं। मांस भक्षूं येतीड || ४२९ || शेखी तुश्षिया
जिवा नाशु | राहतां घडेल निःशेषु | पैछ देवालयीं चंडांशूर। उदया
ये तो बैसावे ” ]| ४३० ॥ करें दावि्ें देवाठय ॥ शवा घेउनी गेली माय।
विश्वामित्रें ननछ काय | येउनी केले तें ऐका ॥ ४३१ ॥ घोर निद्रा छाव्रि्षी
तीतें। प्रेत फाइनी कादिरी मांतें”। रफ्तें थबथबित हांतें। मातृ-बदनी
घातलीं ॥ ४३२॥ मांस-फक्ताचा सडा। ब्रिखरोनि सांडिछा चहुंकडां।
चूर्ण" कजछ तोंडा | चर्चुनी केली बीभत्ल' || ४३३॥ म्रापण जाउनी
नगर-मुखा | शंख करुनी मारी हाका। “ कपाटें उघडी नर-नायका।
टांब” पाठी छागडी ” ॥ ४३४ ॥ क्षद्द-कपार्दे* घेतढा आंत | वृत्तांत पुसती
राज-दूत | येरु म्हणे ,“माजझ्ञा मृत्यु | होत होतां बांचडों॥ ४३५॥ या
नगरांतूनि णाक्षसी | भक्षीत जाली बाल्ककांसी | माझ्षे छागढी पारठशी |

$ दस्तस्परशं, २ पडदा (पदलछऋपटल), ३ सूर्य, ४ आंतर्डी,

को, दिस वेणयातारखी ५ चुना,
६ भयंकर, विल्स ५. ७ दृंढल, < दिंदी ( श्द्रकपाठ ).

र४८ट नवनीत

पतोन आ्लों ठगबगां | ४३६ ॥ बाकक भक्षीत देखी | जातां प्रयक्ष,

देखाछ डोछी ”| तंब राज-दूत दापिको-जाऊी । पाहों भाढे सर ॥१३ण
दुरूनि टाकिती पापाणा ! सुर्खे करिती गड-गर्जना । शर्लें परजुनी नाना।
मात्र दाविती शीर्याच्रे )) 9३८ ॥ तैढ-दीपिका धरनी दाती । देडस्यों शयोनों
घीर सुमढीं | वेणी धरुनी फ़रफ़ंंदी | बोहूनि बाहेर भाणिती) 2३९-॥
देखछामीतरी मांस-खंडें | पतरली दिसती चहुफड़े ) गछत रक्तेंशी याँतरें |
मुखामाजी छूविच्या॥ ४४०॥ उमय दंडें कर्षुनी हाती। दंढें दंढोत
नगर-पंथी । माणिली तंत्र मार्तड-दीतो' | प्रऊाशी नभातें ॥२४१॥, मत
जाणविडी रायासी | "“आम्ही बे धरिी राक्षती। आतां इची भाश कायशी | ,
ते माम्हांसी निवेदा ” ॥ ४४२ ॥ राजा अविचाए-बुद्धि मंद | रहणे " करनी
हट धंध | नगरा भॉव॑दनि शिरच्छेद । करा इचा भविठंयें ” ॥॥ ४४३ ॥ दूती
मस्तकी इोदूर | भरुनी फिरबिी नगर | पाहों आाढे नारी नर। बाछ-धरुण-
बृद्गधादि ॥ ४४४ ॥ एक म्दणती “हे खे-चरी' | आम्ही देखि्ी फीशिक-
धरी | अन्ननसत्री पाक करी | है ते होव नि्धोरे॥ ४४५॥ इसे फरीच
सन्त जिवितों । मरत मरत मी बांचलों ” | एक रहणे " मी पदों । दुसाणिपाँ
पण्मास ” ॥०४६॥॥ एक म्हणे “मारे वाछू । इणेंचि मक्षिएें ब्ेल्डाल' |
एक मूणे “हे आव्ठोक्रा | भरक्षीत्र फिरे बात्यकों”॥ ४४७॥ असो
जनाची चाठटी!| फ़िखुनों भाणिढी गंगा-तटीं। यारबाह शखतमु्ी।
देउनी धादी सेत्रका | ४४८॥ स्नान घादनि गंगा-जछें। उभी फटी
अधो-मौ5 | मिन-वल्में शस्त्र तेजाओँं | कादनी बांचकं पुश्ियें ॥ ४४५)

सत्त पहात्रया गंगनीं | गण यंधर्व, निर्भर, मुनी | सर्वासद्धित जिमानी। «

कौशुक पा्दी पतले | ४५० ॥त्तंव दूत म्दणतों /स्लेन्च्त | बसों कुछ-

दवता-स्मरण करी | जयाची इच्छा पूर्ण अंतरी | चिंतन करी तवायें ” ॥2११॥

छुकुमार मैसुनी पद्मासनी । स्वरूप-मुद्दा? टारिी ध्यानों। दी स्मोगनी

चकपाणी | काय बोंटे कुल्वर्या) ४५३ ॥ ,म्दृणे / यातों जन्मची नताताते

प्रारुव मोगयी जरी जीवा | तरी मागणें हंथि देवा | जन्मीजस्मी इच्छित ॥8 रे॥

हरिक्षंद्रासारखा कात। रोदिदासासारिसा मुत .। पुरू-गुद पल: टन |

६ दियरी, २ मूर्दाये लेज, बाडाभांत स्ट्थारी राखही,. ४ दिपर

५ बंटासगा हा ५ जहा है बी ७ ऊर्ष्व दिया भर्पोसीरि्य ४7
४ भरंप्रती-पति ( बिडि)-

मुक्तेश्वर श्छ०५

जन्मोजरन्मी असावा ॥ ४५४ | प्रतिसृष्टीचा अपर-धाता' | तपो-तेजें तीत्र
सबिता | तोचि जन्मोजन्मी मागता | याचक्त असो कौशिक ” || ४९४ ॥
ऐसे बोछोनि नृप-भामिनी | हनना वोढबी मूर्घ्ा | शस्त्र॒पडावें तंत्र तें क्षणी ।
विश्वामित्र धाविन्ञका || ४५६ || वल्कलछवसनें जठा-धारी | विभूति चर्चूनी
शरीरीं | हुताशन नेत्री मिर्रे करीं-। दंड कमंडछ साजिरा | ४५७ ||
शुद्ध-सत्त-कव्णन्पोडशी | पूर्ण देखोनि नूप-शशी । कौशिक-हृदय-पृर्ण-
सिध्सी । प्रेममरतें दाठलें ॥| ४९८ ॥ मपतिज्ञा छंबूनी वलछ॒री' | नयनीं
छोठल्या अश्रु-छहरी* | उदित हातें वरिच्यात्ररी | श्र जाऊनी वारिलें ॥ ४५०९॥
कौशिककृपेचा बरद-बात | डोढतां विदुध*-पारिजात*। सुकृत-छुमनें पराग-
भरित | राजमुकुटीं बर्षती | ४६० ॥ हसिघ्वेद्र-तारामती । आबडी कौशिक
धरूनी हातीं। मातृ-जनकाचिये पंक्तीं | रोहिदास वैसविछा ॥४६१॥| त्रिवर्म
बैसबूनी निकटीं । मूर्नी कब्छोनी धरिरें पोटों। झुद्धा करें थापठी पाठी |
धरूनी हनुवटी स-प्रेमें ॥ ४६३२ || निज तपाच्या मौक्तिकें | तिथां शेस*
भरी कौतुकें | जय-जय-कांरें सृष्टि-जनकें | हंपँ टाल्झी पीठिडी ॥ ४६३ ॥
राजा कुमर कांता तिन्ही | बिबुध म्हणती स्त्र्ग-मुब्नीं । विमानीं वाहुनी नेऊं
म्हणतां मुनी ] म्हणे “ ऐका देव हो ॥9६४॥ . स्वर्ग-सुखाचीं अचछ फढछें |
आंचर्की बांधिडीं तपो-बर्ें | परी दर्रीर-दुःखाच्या अनबव्ें | देह जाछे
जजर ॥४६५|॥ राज-हानीची काल्ठिमा | छागछीसे मज उत्तमा | ते सारूनी
स्वकीय धामा | आरूढवीन ययातें ” || ४६६ || उमारमा साविन्नी सती।
लोपामुद्रा अरुंधती | भापुलया पुण्यें तारामती-॥ प्रति बोपिती चोव्ठिया ॥४६७॥
बिमानी आरूढोनी मुखर | गेढे करुनी जय-जय-कार । तिथां
चऊनि ऋषीश्वर । निवता जाछा अयोध्ये ॥ ४६८॥ वीरबाहू येडनी
पुढें । नृपा हांको तोछोनि दंडें | माज्ञा दूत नेतां तोंड । हाणोनि
फोडीन संरवधा || ४६९ ॥ जाणोनि जंत्यजाची अठक | ऋषी विचारी
नावेक” | महणे ” हा सवित्याचा बाव्ूक। ऋषि-शापें जंत्यज ? || ४७० ]]
पातछी शाप-परिद्ार-वेछा । याछागीं धात्रिन्नजा उतावका | मुक्त करनी
/ए7: "८ -एऋएन४ईई फफकफााा:्ॉच-वअ--++.

१ प्रतिन्रद्वरेव. २ वेला (मर्यादा). ३ छाटठा, ४ देव, विद्वान, ५ वृक्षचिश्षेप,

६ झप्मादि धुभकायचि समयी दही जादि वरून द्रवपदार्थ क्पाब्णस लाबून त्यावर तादूल
लावितात ती. ७ समर, क्षणभर,

ह५० नवनीत

प्रेतपात्ण | बोछवाें स्वरधामा || 9७१ ॥ नारद-बचनानें गाधित मनी )
दिव्य-देही दंड-पाणी | कझूनि वैसी विमानी। तपाचिया सामस्यें॥ ४७२ ॥
निमिष न छागतां सलर | नृष-कांतातहित कुमर | तिदां घैउनों ऋषोपर।
अयोध्यापुरा पाता ॥ ४७३॥ प्रजा जाणबिी मात | ऐकूनि सका
याल्हाद बहुत | जेब्री का मृताछा्गीं गमृत- | पान घड़ें प्रारन्ये || ४७४॥
नगर झंगारिे मनोहर | वाद्यननादें गर्जे अंबर। नाना बहनी नारी नर |
बबोनी येती सामोरे || ४७५ ॥ शात्ककार्छीच्या निश्ञारमण* | शोभा
दात्रिजे उड़-गणे' | तेबी तारा-नाथ पुर-जनें | बेश्त आाठा मेंदिरा || १७६ ॥
छपन देशीचे राजेश्वर | शाण्णव कुरान राज-कुमर | आड़े आणि ऋषीमर |
विश्वामित्रें माणिठे ॥ ४७७ ॥ वर्षा-कार्छी सरिता-शोघ । सागर येती
कय्ति वेग | तेबीं संपदा घेडनी जग। भेठों था गुणान्थी ॥ ४०८ ॥
रथ-कुंजरंंचे थाट | पुढें वायांचे वोमाठ | टंच स्वें गर्जती भाट। यर्णिती
यश रायाचें | ४७९ ॥ एऐशियापरी राज-नृपती | देसोनि बात्हाद सर्वो
चित्ती | राजा कुमर तारामती | दिव्य-पीढी स्थापि्डी | ४८० ॥ राज्यी
स्थापुनी तारा-रमणा । कौशिक गेछा स्वर्ग-मुबना। ऐसे ह्ेश कुझनंदना
* कोणें भोगिडे सांग पां ॥ ४८१ ॥

१ मंद, ३ तारा-्गण, ३ तारामतीचा पति दरिषंद, ४ पर्मराज्य,

उद्धवचिदन

घुवाख्यान हैं दिंडी' इत्तांतीछ रहानसें काव्य जुन्या नत्ननीतांत चिंतामणि
या कवीच्या नांबावर आदछेल. आरंभीच्या नवनीताच्या आावत्त्यांमर्ध्ये तें
नब्हतें. १८६३ साली परशुरामपंत गोडवोे यांनीं प्रसिद्ध केलेल्या ' नवनीत,
भा. २--कत्रितासास्संग्रह ” या पुस्तकांत चिंतामणी्चे म्हणून तें प्रथम मुद्रित
झालें आणि पुढ़ें तें मूठ नवसीतांत अन्तर्भूत करण्यांत गालें. वास्तविक हैँ
काव्य चिंतामणीचें नसून उद्धवचिद्धन या कबीचें आाहे. उद्धवचिद्धनाच्या
नांबाखारी या काब्याची पुष्कठ हस्तलिखितें सांपडतात. १८७१ साहीं
पुणें येथें उद्धवचिद्दनावें म्हणून तें प्रसिद्धी झा्ें भाहे. उद्धवचिद्धनाचीं
शुकरंभासंबाद व्‌ श्रियाल्‍्त्चरित्र हीं दिंडीवद्ध कार्व्ये पाहिडी म्हणजे
ध्रुवाख्यानाचें कतृत्वही त्याचेंच जहे ह्मावइछ खात्री पटते. जुन्या संतांचीं कांहीं
चरित्रें व सबाई बृत्तांत भगवद्गीता या कवीनें छिहिलेली आहे. हा कवि धारूर
( मराठवाढा ) येधीझ असून तो शिवकालीन दिसतो. भक्तब्रिजयांत (म. ५६ )
महीपतीनें याचें चरित्र वर्णन केलें आहे-

विशेष माहितीकरितां पाहा :--महाराष्ट्रकबि उद्धवचिद्धनकृत कवितासंग्रह
-+सं. ना. चिं. केलकर- ध्रुव्राख्यानाचा खरा कर्ता उद्धवचिद्वन--ज, का.
प्रियोक्षकर-

घुवाख्यान-

स्वायंभू मनूचा पुत्र उत्तानपाद राजा क्यास दोन बायका होत्या. थोरलीचें
नांब सुनीति व धाकटीचें नांव सुरुचि. सुरुचि ही राजास फरार प्रिय होती.
थोरढीचा मुलगा ध्त्र एकदां बापाच्या मांडीचर जाऊन बसला तें धाकर्गस
सहन न द्वोकन, तिनें त्यास छाथेनें मांडीवरून खालीं छोटडें. तेब्हां घ्रवास
फार वाईंट बादून तो परमेश्वरात शरण गेछा. तेव्हां ए्यानें प्रसन्न होऊन
ध्रुवास जढछ पद दिलें, अशी कथा या आख्यानांत गाहे.

4 दिंडी हैँ जरी स्वमावतः मात्राशत्त अस्॒ें तरी ते ओवी किवा अर्भंग याँच्यासारसें
अनिर्वेष भादटे असे मानून जुने कवि त्यादी रचना करीत धाले आदेत, म्हणजे सोगी-
अमाण ऋसस्‍्वाचें दीध य दीपा न्दस्व करन तें गावयायें असतें. अडिकडे संपादकांनी
तें मज्याइतांत बस॒विष्याकरितां त्यांत चइ७ केके भादेत हैं मागच्या नवनीतांतील
छव्ाज्यान व्‌ दमयंती-स्वयंव्राख्यान या काव्यांतील कांदी दिंड्या पाहिलयास कदून येईल,

श्ष्छ नवनीत
जब येऊनी पुसे ब्राव्गकासी | *वय सान तूं कोण बनवासो ॥
पृ दत्त सांगतां नारदासी। मायकोनी तोप्रटा देव-ऋषी॥ २२॥
* गुरूममंत्राबांचोनि देव कैंचा ! | श्र्॒ती सान्या बोडतों बशी वाचा ॥
अभय हस्त ठेबोनि शिरी साचा । मंत्र सांगे ते द्वादशाक्षरांचा' ॥ २३ ॥|

घुवा कारनी सांगूनि मुनी गेढा । जपतांची &दयीं प्रकाशछा |
लोकछीछा बैकुंठपाव्ठ भाठा | तया इछी सन्‍्यृप्त उम्रा ठेठा ॥२४॥
सर्व तेजाची एक मूस जाली | दिव्य कांतीची दीकि प्रकाशडी॥
चतुर्भूज सायुध धननीक्ठी । दिव्य मूर्ती त्या प्वत्रें देखियेठी ॥ २५॥ :
नमस्कार पूजिा हृपीकेशी ) म्हणे देव, ' तूं भाग इच्छितासी ॥
धराधीश की स्वर्ग भोगयासी । करूं: इंद की सांग आपणासी ' ॥ २६॥
ध्रुत् बोले, ' मज भक्ति सदा देई । पद दीजे नुठवी द्ुजो भाई? )
देवयानी बाहोनि घ्॒त्रा नेठा | कढल सुपर्दी मेयोनि बैसरीझा ॥ ३७॥
चंद्रसूयोदि ग्रहण ता | मुनी सर्वर घालिती ज्यास फेरा ॥
वाढशक्तीची बहुत धन्य जाली | शिर्ी मुखरी मुमनशष्टि केटी ॥ २८ ॥
प्व्राएयातर ऐकली गाति बाचे | धृवछोकी छक्षयी यास स्याचि॥
झओऔदार्यची क्षीराम्धिशयनाचें | उद्धवचिद्वन गुण गाय स्याचे | ३५॥

३ “ ४० जमो मगउते बामुरेयाप * हा बारा धत्तरी मंप्र-

4
रुनाथपाडत

झया कर्वानें केढेला नलदमयंती-स्वयंवराएयान हा रहानसा म्रंथ प्रसिद्ध जाहे-
संस्कृत भापेतीक नषधकाब्याच्या जाधारानें तो क्रेढेछा भाहे. हा ग्रंथ फार
सुर्स असून हाांत यमकादि शब्दालंकार व उपमादि अर्थौंकार चांगछे साधलेढे
गाहेत ; भाणि इत्तेंही नाना प्रकारची योजिलेडीं अहेत. रखुनाथर्पडिताच्या
कवितेत छेपरचना बरीच आढकते ; व तेणेकरून स्थलूविशेषी कवितेस दुर्बोधत्व
जाहें भांहे ; तथापि एकेदरीत पाहातां ह्वाची कविता हृदयंगम भाहे.. गलिकडे
« समदासवर्णन ” व * गर्जेंद्रमोक्ष ' अशीं याचीं दीन कार्य उपछब्ध झारीं
माहित-

“हा कवीचें वृत्त कांहींच माहीत नाहीं” असे जुन्या 'नवनीतां 'त नमूद
भांहे. परंतु मछीकडे याच्यासंबंधी इतकी माहिती पुरे आाढी भाहे कीं
त्यांतीठ_ कोणती खरी मानावी, हाच प्रश्न जाहे! ' दमयंतीस्वयंवरा 'च्या
कारवास्कडे सांपडलेब्या एका हस्तलिख्ित प्रतीच्या शेवर्टी, “चंदावर्कर
रखुनाथ, ” असा निर्देश ग्राढव्ठछा. त्यावरून या काव्याचा कर्ता उत्तर
कानडीतीछ चंदावर गांवचा साएत्वत आह्मण असावा, जसा समज रूढ़ व इठ
झाला ; परुंतु तंजाबरला जुन्या कार्व्यी “चंदावर” असे म्हणत; तंजावरकडे
रघुनाथपंडिंतासंबंधी आख्यायिका प्रसिद्ध माहेत ; ' रामदासबर्णन ” व ' गर्जेंद्र-
मोक्ष ' हीं त्याचीं इतर कान्यें राजवाब्योॉना याच भागांत सांपडडीं। आाणि
दमयंतीस्वयंवराची पुप्कठशी उपलब्ध हस्तछिखितें तंजाचराकडीझ भदित-
यावरून रघुनाथपांडित हा तंजावराकडील देशस्थ ब्राह्मण असाबा, अर्से स्पष्ट
दिसंतें. तो शिवाजीचा अष्टप्रधानांपै्की पैंडितराव 'फिंचा कॉकर्णांतीछ मनोहर
उपनामक पंडित गशासारखेही कांहीं शोध पुर्ढें आछे भाहेत. त्याच्या
चैयक्तिक माहितीसंबंधी जरी असा मतभेद असछा तरी, “या कान्यांत इतकें
माधुर्य व इतका रस भाहे कीं, तें आरंभापासून शेवटापर्यत वाचल्यात्षांचून
मनाची तृत्ति होत नाहीं व एकदां वाचर्ले म्हणजे पुनः पुनः वाचावेसें वाटतें, ”
अश्ञा जुन्या नवनीतांत व्यक्त केल्या गेंडेल्या विधानासंबंधी दुमत होईछ अर्से
बाटत नाहीं. या काव्याची रचना १७ व्या शतकाच्या अखेरीस ज्ञाढी
असात्रा.

१८५४ साछीं नवनीतांत प्रसिद्ध होण्यापूर्वी हें. काव्य ' ज्ञानचंद्रोदय
मासिकांत मुद्रित झाडें होतें.

७४२४० 4
98 आकक-0

१८६३ साढीं सर्वसंग्रह्मंत तें प्रसिद्ध ,''

२५६ नवनीत

करण्यांत भालें. १९११ साडीं छेवानाई सेज्विक, 3. 0, 8. यांगी हें सपाइय
ईंगलंडमर्ध्ये प्रसिद्ध केखें.
विशेष माहितोकास्तां पहा :--खुनाथपंडितरिशचित दमयंतील्वपंवर--
सं० थ्. का. प्रियोछुकर-
नलद्मयंती-स्वयंचरास्यान-
शा० वि०, पृण्य-छोक-नृपाउलींत' पहिछा होगेनि जो सहिा।
ते ग़जा असतां समस्त महिला विश्रांति' शेषाहिटार |
व्यासीक्ते अवगादिला बुध-जनी माना-गुर्णी गायिठा |
जो नामें नद्ठ तत्कथीषर लिहिला तो पादिने पाहिझ ॥ ! ॥
गौति, इंद्रादिक बर असत्तां, कशी नल-सतीच होय दमयंती |.“
सुंदर-सकल-बधूंतें कशी न ठसतीच होय दम-यंती ॥ २ ॥
दिंशे, कथा बोदं हे मधुर मुधा-धारा | होय झंगारा कुण-रसा थार ॥
निपघ-राजा नकत-नामधेय होता | बीर-सेनाया तनय महानदोता )) ३
चौगुणीही' जार पूर्ण शीत-भानु | नत्यऐसा तारे फडा-निधी * वानूं ॥|
अतापाचा जो" न माठखे मात | तयासमान कोश दुजा मासूं ॥ ४ ॥|
बन ति० चंद्रासि छागति कष्ठा' उप-राग येतो |
गंगेशि भंग” बहु पाण-उत्तार होतो।
जें होय चूर्ण तोर मौक्तिक तें फशाठा ॥
नाहीं समान नव्ययाजनमद्यायशाठा ॥ $ ॥
पुण्य्छोड़ो मलो राजा पुष्यछोड़ों युणिह्टि:। पष्यक्रोडो थे बैदेशों पुराफोकी
जनादन: ! २ राजा ये प्रजा हीं दुरायाणी भ्यदी म्दण्से धप्वीडा मार होगो, पे त्यमुदे
मिला मस्तझावर धारण झरणारा मो कैतर ट्याादी मार होती आरगे मामियें झोड़े, झा
गोशीस #छून मलराजा मोठा गद्ायरपी होता, म प्रस्र्टी लश्वैच दोदी, है दादाविश्यादरिंी
*विश्राति भेपादिया? इत्यादि वर्षन केले भाहें,.. ३ चौरटो् मदगय परिमेया एए ४४ -
१६ क्‍्डांचा भगतो, हो $ ४ श्कांया इंवेठ तर... ४ प्थशश सइणओे पंददिताणा १६ मा
अंपर--ओेपने लेखतगायनादि ६४ छहांपडी पत्यफक तात्पये छ, एंदता कला शहद ,
पुण १९ झादेत; साथि मछ्रयाजाशा तर॒ ६४ कसा भादेत, सएघून तर्वाधी बगेगरी 8 हा
५ रब्णाजा, _ ६ क्षयवृद्धि हाटा, "भंग बहु" स्मेक्स्न दाइधाफदानि पुर बेदी १
सुयदिदा; शाति / पाभउतार € बेमेस्म्न उम्टराजर्यत पामी सायं हैं गुधदित शात्प
की, पंगेध पायी ह्मजाह्व होते आशि मणामे यश सर्द ऐरगारस शमतें; फेक बंद,
संगा ये मौकिफ ही. मुप्त धह्देत, हरी रबी मध्य इपमा इहे ये गाईी
दवा पदाव 'बत्य ', * उपराग ॥ ' भें ! श *"एमउतार का गादोय जे शदुरमें आदत
मांगगास्या इछा, रिंद्रा, पौधा रिया मोद वे क्यरीद्ा दें स्वासद्रा7ह धर शाहुल, रद ते
हप्ून काने ३ शष्द यो जिससे भाहेट, न

रघुनाथपंडित रण७

शा० बि०, वाजीचें मन जाणता, संकठही राजी शिपाई जया।
याजी होउनियां द्विजांसि म्हणतों, 'या जी धरने ध्यावया ॥
त्याजी जो घनदापरी, सुकृत* जें त्या जीव' ऐसे गणी*
गाजी तो नकभूप हूप धरुनी गा जी ग्रुणीक््या गणीं॥ ६ ||
दिंही,. लछोक-बंधू* जो होय स्ी-ऐसा । कुबठ्याचा' जो सुखद चंद्र जैसा ॥
सांग* नोहे तो कुसुम-चाप तैसा । निपथ-रायाशीं तुल्य-रूप कैसा ॥ ७ |

गीति, नाडी-ज्ञान जयाचें, स-रोग-चंधू” चतुष्पद गणावे।
मुत तेजी-तुरगीचे*; नत्-सम सुंदर कदापि न म्हणांवे॥ ८ |
शिख «. कदा नेणों वोढी शरधितुनि काढी शर कदा |

क॒दा धन्ची जोडी वरिव्रिहि सोडी तरि कदा॥
विपक्षाच्या वक्षावरि विवर-छक्षास्तव" रणीं।
कले राजेंद्राची त्वरित शस्संघान-करणी॥ ९ ॥

१ पुण्य ज्याला प्राणाप्रमाणें भावड़े; म्हणजे श्राणरक्षणाविषर्यी जसे जपावें तसे सद्धमे
व न्याय झांच्या रक्षणाविषर्यी तो जपत भसे. ३ लोकवंधू मर लोकांचे ट्वित करणारा, पक्षी,
प्रकाशानें लोकांच्या कमोर्चे नियमन करणारा, ३ कुबछय महणजे चंद्रविकासी कमल, हीं
कमलें बंद्रोदर्यी विकासतात म्हणून दास चंद्र हा सुखद म्दणजे सुख देणारा आहे. तसा
नछदी कुबवदयाथा म्हणजे कूच्या ((थ्वीज्या) वलयाचा महणजे सर्व पृथ्बीवर्या
लोकांचा सुख देणारा आहे. ४ अंगासद्वित, कुसुम-चाप म्दरणजे मदन द्वा भंग ( अंगरदवित )
आहे. ५ 'सरोगबेधू' ह्याचा अवयवार्थ--सरोग म्हणजे रोगी भाहे बधू म्हणले भाऊ ज्याचा,
भा भाहे, येथें हवा शब्दाचा आर्थ धन्वंतरी (देवांचा वैथ ) भसा ध्यावयाचा, त्याला
सरोगब॑धू म्हणण्याचें कारण छर्तें दीं, धन्वेतरी आणि ंद्र हे दोधेही समुद्र्थनाच्या बेढीं
एकाच क्षीरसागरापासून उत्पन्त झाले. म्हणुन चंद्र दा धन्वंतरीचा भाऊ मानिठा भाहे
क्ाणि तो सरोग (क्षयी ) भाहे, म्दृणून धन्व॑त्तरी सरोग्रधू झाला, ६ तेजी (घोड़ा ),
तुरंगी (घोड़ी ) ने सुत म्द्रणने अश्रिनीकुमार हे सूर्याचे पुत्र होते. त्वथ्थात्री संज्ञानामऊ
कन्या सूर्यास दिली होती, तिला सूर्या्चे तेज सहन होईना म्हृणून तिनें घोड़ी रूप घरिलें
शआणि सूयोनें घोष्यावं रूप धरिछें. तेब्दां पुरे त्या उभयतांपायून हे उत्पन्न झाछे, झशी
ऋथा भाहे. हे स्वरगौचे वैय कसून रुपानें मुंदर होते, ह्याचा झन्दय-जयाचें नादीज्ञान
( इतर द्वोतें कीं, त्यापुद़ें ) सरोगबंधू (4) तेजी--सुरगीचे मुतत (द्वे ) चतुष्पद गणादे
सैजी-तुरगीचे सुत नल-सम सुंदर कदापि न म्हृणावे, ७ विवर मदणजे रथ व छक्ष
मदृणजे पादर्णं. घ्ूच्या पक्षस्थलावर ब्रभ दृ्ीस पडल्यामुर्छेच त्यानें बाण जोडिल्य घ्‌
सोडिला, अरे छोफ़ अनुमान करीत. (तो बाण छोड़ी केब्द्दां व सोही केब्द्ा ई कोणाज्या

इड्ीस पडत नसे; इतकी त्यादी चलासी होती, दवा भाव ).
85 फ७ 6-..)7

च्पद नवनीत वीक

बु० ति०, धाछे धनी पुदिछ याचक था नछचे |
येतां फिरोनि समुदाय पर्थी तयाँचे ||
मागात्रयास धन मागिछ देखियेले |
स्यांधींच ते सके पररित-काम केडे ॥ १० ॥
दि. ब्रशी अगणित गुण-कीर्ति नैषधाची !
फिरे भुवनन्र्थि जान्द्रीच साची ॥
असे असतां द्विज पांचसात याची |
भेटि घेती चैंदर्भ-राजयाची'॥ १६१ ॥
(बहू ) आशीर्तरेदासि तिहीं केले । मीम-भूपें मग तयां बीडिजेले ॥ ,
तुम्ददी बाद कोटूनि' भच्मा बोलें । द्विजी 'निषधापराताई' रहणीजेले ॥१॥
भीम भूपाव्ठे गिरा ददे ऐसी | निषरध-देशों नव्थरामरीति कैसी॥
असे ऐकीनी बदति ग्रिप्र यासी | विप्रयासी' वक्‍त ये जयांसी ॥|१॥
य० ति०, “हे वामनैक-पद भूमि, नसीनि जंबी )
एके दिशीच दिन-राज* नमास छंधी ॥
वार्सशि" बानर-विलंधित होय तो की |
छोडी नसे नड-यशस्तुठना विछोकीव) १४ ॥
शा० बि०. जो पाह सदसद्विचार हृद्यी, जोपा जनाथी फरी | ।
जो पाये सम्यी, विशेष गणिछझा जो पावनांभीतरी॥ हा
सोपा जी सकव्ां द्विजों, सु-मतिचा' सोपा, सदा छामती४।
कोपाते न परीच सो नत्छ मही-गीपाविता शोमतों ॥ १९ || «
६ भीमराजाची, ३१७) मिश्मेप शयासानें, रिंदा ४ बिनाप्रयास, येगे, सपेयुगर्मप्र मश्राआरे है
यौन करताना विश्राच्या बक्‍्तृरयाला अनायातें मरतें भालें, दा डुतता अप सास बादल
३ यामनर-परन्‍ूवामग स्टूघजे लंदन मुठ हयब्या एका पापवाइठडी, हेर्न्डा ती नशे च्ण
फिस्तीण यज्ञातरा उपमा देश्याल्ा ब्ेगेय माही, बरामगादताए विष्यने बलिश!शपएँ
मिएद भूगि मारितती, प्य त्यान्या एक प्रवक्मोंव सर्वे धप्थी शाददी, शी इए ही, «
दिशदे हा बर्नावें धोरण भादें, (४ १५०७ खहोफ ३६ पद्ा), ४ दिनिराम उहुणव
हर्ष हा अपी म्दगजे बेगाने चालभारा नगूनहों (स्दघने होइटटरीा को संग घानदोंगा
दिगतो ) एड दिवसोत आडाश भोतादितों, हनी नट्यगान्श बयारा भशा हटना
क्ाहाशायी उपसा देता देत नाहीं, ५ पार्रशि सृएगने समुद, है तर बनाती ( मध्वार्टे)
ओशदिता आह ; तेस्दाी नम्यन्या पशास समुटार्रद्धी उपका देववत सादों, $ * “पा
हापरा ' समझ ' हमे दोनही धर्म देगे ग्ोमतात,. ७ शे समगों पाये म्दगने रानी कार
करी स्दरमे उपयोगी परे, ८ पवित्र करदारमिप्यें; दाम्धा सामास्या रमस्यने रमरहकगी
बबित हसो क्माविषी पुराण प्रमाध शाह... $ शएूडद्दीया गोपा रम्दरम/ भा.
१० फ्यापराधूर मेइमी हम होठों, ह

रघुनाथपंडित रष९

शा० विन्‍.. जो चैयेँ' घरसा, सहस्तन-कर-सा तेजें, तमा' दूर-सा।
जो र्नाकर-सा गभीर, शिर-सा* भूपां, यशोहार-सा! |
ज्ञता जो सरसावका* नव-रसांमाझारि” शुंगार-सा।
शोमे वामरसाक्ष तो नत्ठ रसा-नाथ स्तरवूं फ़ार-सा ” ॥ १६ ||
दिंढी, अशी हीतां नव्द-चरित-कथा कांहीं | भीम-नामा भूपाछठ परिसतां ही |
जवक्ि* होती छडिवाछ जे सदाही* | सुता दमयंती नाम जीस पाही ॥१७॥
मालिनी. निषध-पति-कथा है जे सुघेतें जयंती ।
परिसुनि दमयंती रंजली रंजयंती ||
नवछू मज न भासे चंद्र-बंशैक-शाली' |
नर तरि वनमाव्ठी' भीमकी'' हेचि झाली ॥ १८ ॥
मा० भा०, नछ-राज-कथा सुधाचि** साजे | दमयंती वर-वर्णिनी'* विराजे ॥
मिछ॒णी** उभयांशि होय जेथें!?। आधिकारी'* आधिकानुराग तेथें॥ १९॥

१ परवेतासारखा--पर्वताला अचछ अंसें नांव आहे म्हणजे कांही झा्ें तरी तो द्वाल्त
नाहं, त्याप्रमाणें हा कस्ाही प्रसंग भाला तरी डगत नब्दता, म्हृणून धैर्यानें तसा. २ तमा
दूरसा--अज्ञानापासून दूर मदणजे भज्ञानरहित, ३ समुद्नाप्रमाणें-समुद्र फार खोल असतो
त्याप्रमारण-द्वा मनानें खोल; अथीत्‌ गंभीर. ४ राजांमध्यें श्रेठ., ५ यशच भाहे द्वार ज्याया
कसा-म्हणजे सत्कीर्ति दँच ज्यावें भूषण द्वोतें; त्याज्या शरिराला शोभा भआणण्याला इतर
भूषणांची गरज नब्दती, ९ पुढें आछा-पहिली परवी पावछा; नऊ रसांत शुंगार जसा पहिला
तसा सर्व ज्ञानीजनांत हा पहिला. ७ नवरस-शूगार, हास्य, करुण, रोद, वीर, भयानक,
वीभत्स, भद्भुत भाणि शांत. ४ ब्राह्मण नलाचें वर्णन करीत असतां तें वर्णन संपे तोंपर्यत
एकसारखी, ५ चंद्रवेशांत एकटाच शोभणारा, १० कृष्ण, ११ कृष्णाकड़े भीमकी

* सद्वणजे रुक्मिगी आणि नव्यकंढ़े भीमझी म्हणजे भीमकन्या दमयंती. १२ भमृत.
१३ उत्ड्ृष्ट स्री. १४ एकत्र द्वोणें, १५ दमयंतीमध्यें, १६ हकदार,
१० अधिक प्रीति. हा शोडाचें तात्पय--अमृत दवा उत्तम पदार्थ पडछा आणि दमयंती
ही उत्तम पदार्थानें वर्णन करणारी म्द्रणजे गुण घेणारी पढली; म्हणुन या दोघांचा मिलाफ
पझाल्यावर अधिक नुराग म्दृणजे प्रीतिय दहृकदार मदणजे हकाची थाहे म्दणजे खचीत
इोणारी भाहे, गुणी आणि गुणज्ञ ह्यांची गांठ पडल्यावर गुणवानाविपयीं गुणज्ञाये चित्तांत
प्रीति उत्पन्न होते, तद्धत, येथें ललेपानेंद्री एक दृर्शत मुचविला भ्राहे, तो असा--सुघा
म्द्गजे चुना आणि बरवर्णिनी म्दणजे दृष्द हीं एकत्र मिछाली भसतां भधिकच अनराय
मदणमे रक्तिमा येत्तो, तद्॒त्‌. दूत. एकंदर तात्पर्व की दमयंती दी नदाबी कथा ऐक्न रिक्षती
मदपून वरच्या शोकांत जे सांगितले ते योग्यल भाहे. कारण तें तमेंच ब्हावयाचें

दर नवनीत *

दिंडी,. कथा तेथीड होय अतो ऐशी | आले जासूद वदति नैषधासी ||
“तुझ्या कथनीं विंदर्भ-राजवासी | प्रीति होती तनयाहि तयापासी ॥२०ण ..
शा० वि. बापाच्या उजबे कडेति बसली म्यां पाहिलों नोबरी।
व्यापासंत्र टाकुनी तब कथाठापासि जे आदरी ॥
तापते हरिति करोनि मधुराछापासि जे मुंदरी।
ज्या पाते जगदीश, सांग-मुमनश्चापा' नृपरा त्या बरी ॥२!॥
ब० ति०. जें मंतरंग पिवत्ठें सरसीरुह्म्चे | भासे मनांत मज बंग तसें तियेचें )|
गेरोचनापरिस गौर बसे गण । त्तनिंच बाबनकर्सी न कर्से ग्हणावें ”' ॥२२॥ ९५
दिला, बोर्तां चार समाचारा | करी दमयंती नड-मनीं विहयरा ॥
'नोबरी ते मन होय कशी दारा! | करूं छागंढा भूप या विचारा ॥ २३॥|
विभूतोनें ज्ञांकठा अनब्य-्सा तो | गुत्त दमयंती-बिरह नृपा होतो | .|५$ +
नित्य पो्ी वडबामि पेट धेतों | सागरानें तो काय सांगिजेतो ॥ १४ ॥
शारयो, रजनी दिवस गमेना नृपतिस संगीतही सुख गमेना ॥
मन कोर्ठेंददि रमेना ग्हणोनि करि वन-वरिहार सहसेना || २९ ॥
घ० ति०, गंगा-तरंग-सम जो निज-देह-वर्णी |
भंगापरी रुचिर कांति जयाशि कर्णी ॥
जंघाल जो पवन-संगतिचीः रुबे' थे |
झंगारिटझा। हये॑ तयाबरि भूष बेंघे ॥२६॥,
जो अंबरी उफव्य्तां छुर डागढ़े।
तो चंद्रमा मिज-तनूत्ररि डाग छाहे॥
जोया यशास्तव कर्से धवलत्व नेधें।
अंगारिझा हय॑ तयाबरे भूष बेंच ॥ २७॥
दिंली, -.. सर्वे सेना भूपाछ़ निश्राछाहे | शींव लंधी उद्यान एफ पाहे ॥
ऐप तेयें मित्त सेबेकासि घादहे । फौज सारी चाहेर उभी रह ॥ २८॥।
पनस जय जंबीर विविध नियें। कुंद चंदन मारकद मुदा्दियें ॥
तुंग नारिंगे विफतरी कदेवें । बसति लेयें घुक-सारिफा कर्दव ॥ २५ ॥)

बिन 55555“ 55“ +7

$ क्षय धारण करणाया मदन, हैं मूपा? शाये विशेषण, से छस देधारे, ३ वायूभ्या
अत्यंत वेगादौ सेदय थेई.. “सर्यें” झता पाठ घतल्मास को शापणारतोदर बारां मात
सोशव पेई, झसा झर्ष,.. ताल्यये की बायप्रमादे जलर चालनाए 5.

रघुनाथपंडित रद

वंशस्थ,.. लते-तत्ीं रुंद निरुंद कालवे | गव्ठोनि तेरथे मकरंद काछवे |]
परागही सांद्र तयांत रंगती' | कछांसबें भृंग-तती तरंगती ॥ ३० ॥
भार्या. उपरि स-कंठक साचे परंतु सांचे* जयांत सु-रसांचे |
घोंप बसे फणसांचे पण्मासांचे कितिक वरसाचे || ३११ ||
उन ब०, तया बनीं एक तठाक तोयें । तुडुंबलें; तामरसानपायें' |॥
निरंतरामंद मरंद वाहे | तपांतही यास्तव रिक्त नोहे || ३२ ॥
हु० वि०. अमृतही पयही म्हणबीतसे | उमय होय तसी रुचि वीतसे ॥
मधुर सारस* तें जल गा तर्से | मधुर सारस" यास्तव गातसे ॥ १३ ॥
बु० ति०. पीतां मरंद उदरं-भर-बंभराचें । जें होय मंदिरहि सुंदर इंदिरेचें' ॥
जेँ पत्न तेथिल सहस्र-दब्यां धरीतें | प्रत्यक्ष सूर्य-किरणांस विसाववबीतें" ॥३४॥
दिंदी,._ तया स॑रोबरिं राज-हंस* पाहे | राज-हंसाचा कल्प पोहताहे ॥
तयांसा्ीं है वापिकाच पोहे । नछ्ें केली हैं कोण म्हणे नोहे ॥ ३५ ॥
तया हंसांचे देह कांचनाचे | पक्ष झव्ठक॑ती वीज जश्ी नाचे ॥
रंग माणिकसे चंचुचे पदांचे | जसे अधरीचे भीम-कन्यकेचे' ॥ ३६ ॥
बन्ति०. त्यांतीठ एक कलूहंस तटीं निजेढा |
जो भागलढा जछ-विहार विशेष केला ||
पोर्ठींच एक पद, छांवविछा दुजा तो |
पक्षी तनू छपबि भूप तया पहातो || ३७ ||
१ (रंभामुछें ) शोभतात, २ साठे. सुरसाचे साढ़े म्दृणजे गरे, ३ तामरस '
मद्रणजे क्मछ व अनपाय म्हणजे भद्विताश, कमरे विपुल श्रसून त्यांचा नाश होत
ससल्यामुद्ें; दें * अमंद मरंद वाहे ” हां कारण, ४ सरोवरांतलें. ५एछा जातीचे पक्षी
माहेत, हे बगब्य्यासारसे असतात, पण त्यापेक्षां मोठे असतात. अन्वय--गा ते सारस
जल तसे मधुर ( की ) अम्ृतदी पयहदी मदृणवीतसे, (कारण ) उभय ह्तोय ठसी रुनि बीतसे;
यास्तव ( तेथीछ ) सारस मधुर गातसे. ६ रक्ष्मीचें नांव पद्मालया र्से आहे, तेन्दरा
भर्यात्‌ कमल हैं तिें मंदिर भाहे, तें श्रमराचेंद्ी मकरंद पितांना मंदिर द्ोतसे, तात्पर्य
दीं, त्या सरोवरात्तीझ कमर्ात मकरेंद विपुक असून इतका मधुर धसे फीं तो पिण्यांत
अमर गुंतले असतां संध्याकाढायें मान न राटून गुंवून राहत. ७ विसावा देतें.
मदणजे सूर्या्या सदस्नकिरणांसही सहस्न-पत्रांचीं कमरे बरचेदर घरन ठेवीत, तात्पर्य
कमलें भोठमोठारी व तेजस्वी असून सरोवरातील उदक गार राही, ८ राज-गेष्ठ (नछ ).
5 दमयंतीच्या खाछच्या ओठाचा रंग एकच तांबडा असतां बहुवचन योजण्यामध्यें,
पहिल्या दोन चरणांतीछ * ये ? हा क्षक्षराशी मेछ बसदिये दाच कदीचा उद्देष्न दिसतो

रद नवनीत |

चु० ति०, टाकी उपानह पर्दे अति-मंद ठेड्डी।
केली ब्रिजार वरि डौरहि मौन सेवी ॥|
हस्ती करी बडय उंच बश्ञा उपायी |
भूपें हछ्छूच धरिठा' कल-हंस पायी ॥ ३८ ॥
मालिनी, कडकछ कल-हंसें फार केछा सुटाया |
फडफड निज-क्षी दावे की उडाया ||
नृपतिस मणिजंध्री ठोंचिता होय चंचू।
धरे मुच्द्द जया तो काय सोढोठ पंचू || ३९ ॥
त्तदितर खग भेणें वेगव्ठाे पछाले |
उपवन-जछ-केली जे कराया मिव्ठाले ॥
स्व-जन गवसंछा जो त्याजपाशी * नसे तो ।
कठिण समय येता कोण कामास येतो || ४० ||
दिंढी, न सोडी हा नछ भूमि-पाछ मारते | बसे जाणीनी हंस बे त्यातें ॥
# इंस-हिंसा नच घडो तुश्या हांतें। स्कस्थव्यातें पावेन पक्षा-पार्तें' ॥| ४ ॥
पदोर्ष॑दी जाहित बीर फोटी । भछे झुंझाई झक्ति जयां मोठी ॥
तयां माराया चैर्य धघतं पोठी । पांखरूं हैं मारणें बुद्धि खो ॥ ४३ ॥
बघुनि माझ्ी हैं कनक-रूप काया। कटठक-मुकुठादी भूपणें कराया ॥
कशी आशा उपजर्ली तूज राया | बहुत ण्ौदार्थ थोर दया माया! ॥४३॥
शा० वि०. म्हातारी उडतां नयेचि तिजछा माता मदीया अशी।
कांता काय वर्दों नव-प्रसव* ते सातां दिसांची तशी ॥
पाता त्या उभयांस मी, मज व्रिधी घातास योजीतसे ।
हातामाजि तृपा तुश्या गवसलों बातों कराये फरसे ॥ ४४ ॥

« ॥ कलईसाया पाय धस्न त्याला पकूडिले, शोधाठा घरावयानें अ्र्ता त्यायानों
अवयव धरावयाया तद्दायफ शब्दायी सप्तमी योजस्याचा संप्रदाय संस्ट्रतातशी आह.
जे घाल्मीकिरामायण--
से ते दचिस्माकम्य. देशमाश्रमध्मंध्रित

इस्ते '््लीश्या हस्तेन राम: सौमित्रिमगवीतू ता
३ झअन्तय--ओ गरसछा त्याजपासी तो रदजन नमे.. ३ उद्दन... ४ दादी बाय

धाडेटी. *

मालिनी,

ब्‌० ति०,

मालिनी,

रघुनाथपंडित श्द३

हर हर सांपडछों, सांपडर्ों | कैसा फांशी पडलों | ध्र० ॥
इतर नदी जल-टांकीं | ठाकुनि आर्ढों याच तठाकीं ॥ १॥
सोडुनि मानस-केछी' | कापुनि घ्याया भालों शेल्ली ॥ २॥
ठेविन तब पर्दि माथा | जातां सोडविं मज रघुनाथा॥ ३ ॥४५।॥
सखे माक्षे परतोनि घरा येतां | तुबां सजणे हा समाचार पैतां |॥
तया शोके घायाठ हृदय होतां । कशी होशिलछ तें आठवितों भातां ॥४६॥
थोर होतिलछ बाक्कें तुझीं बाढे' | तुछा कामा येतीऊ वेल्हाले ||
माय माशझ्ी वैसेल शोक-शाव्ठे | मछा आठवितता हृदय तिचें पोछे ||४७॥
स-दय हृदय याचें भूप हा ताप-हारी |
महणुनि परिसतों मी होय येथें विहारी ॥
मजहि वध कराया पातकी पातछा जी ।
करुनि पति तसा ही भूमि कैसी न छाजो ” ॥ ४८ ||
येणेंपरी परिसतां अति दीन वाचा |
हेलाबछा नत्ठ पयोधि दया-रसाचा॥
सोडी, म्हणे, '“ विहर जा अथवा फिराया ।
रहें यथा-निज-मनोरथ हंस-ाया ” ॥ ४९ ॥
सुटुनि खग पाला बैसलछा शालू-शाखे |
क्षणमरि निज-देहीं मुक्ति-विश्नांति चाखे ॥
स्वन्जन तंब तयाचे भोंवताले मित्ठाे।
कवक्िति निज-बंधू वाप्प-विंदू गढ्ठांछे ॥५०॥

शि्तरिणी, विसावा घे कांहीं उड़ुनि छूवछाहीं परतछा |

नृपाव्याचे स्कंधी बहुनि मणि-बंधीं उत्तरठा ॥
म्हणे हंस क्षोणी-पतिस, “ तुज कोणी सम नसे |
दयेचाही ठेवा तुजजबक्ि देवा बहु बसे॥ ५१ ॥

दिंडी, ऐक राया तूं थोर दया-सिंधू | नीति-सागरही तूंचि दीन-बंधू ॥

निखंदूनी वोलिछों नको निंदूं | सकल वदसी जरि पाय तुझे बंदूं ॥५२॥
पारवीमाजी खगा शृगा राजे | करिति हिंसा जी तीचि बरी साजे ||
तुबां दिघली मज मोकब्ठीक गा जे । दया केली हो कीर्ति तुझी गाजे ॥%३॥

कप प्ाप्रा ज"रऊ्चद् (7"/7+++न्‍>--7----+5
१ मानसस्टोवरांतील छीडा, २ हे प्रिये. रे अन्वय--वदसी जरि ( भाम्दी ) सकल
पाय बंदूं, महृणजे तूं सांगसील तर, आम्दी सारे तृश्या पायां पहन छ्षमा मार्गू,

श्द्ड नवनीत
दिंडी, हंस मिक्रणें हें कठिण मही-छोकी | सोनियाचा तो नव हैं विछोदी ॥|

तशा मजछाही सोडिल् तुबां की | तुझा ऐसा उपकार मी न छांकी ॥२०॥

तुझा कर-पंजर होय मछा थाय | तुझा बचनौव॑ तोचि दुग्ध-धाया ॥|
तुझें मानत' बहु थोर गा उदार | सत्य-ोक्षेश! तूंचि गुणागारा ॥%७॥)
फिती रावे असतीछ तुशे घामी | किती कोकीत्ठा सारिका तसा मी ||

चित्त छागलें हैं तूझिया ठगामी। हपा स्वामी मज योर तुस्या कार्मी)९६॥

ब० ति०, हैं पांखरुं: मजस्ति येइछ काय कामा।
ऐसे नूपा न बंद पूछ्ति-छोक-कामा ॥
मोढें उ्णें व्यजन तें धरितां पुदारी।
छाया करी तपन-ददीमिसही नित्रारी ॥ ५७ ॥
माठिनी, चर-तृपति' बिराजे भीम हैं नाम ज्याठा ।
यरो दमन-कर्षानें दौधठा कीं तयाठा॥
चस्सुत* दम-नामा, दांतनाम दितीया।
वर-तनु" दमयंती नंदिनी ते तृतीया॥ ९८ ॥
ब॒० ति०. तेजो-निधीत तनया' यमुना जर्सी ते।
सतिपरी सु-जनफा' जनका" तती ते ॥
ते भावडे मुतहि ते न तसे तयाझा।
ते नोवरी करत्रितों तुज मी दयाठा ॥ ५९ ॥
साया तिचें मुख सुधाकर या द्वयाठा।
नाहीच वेगण्टिक हैं गमतें” मनाठा॥
संपूर्ण नित्य 'भमसतां नसता कछंकी |
हा चंद्र हें मुख अरसे मग कोण झंकी ॥ ६० ॥
चॉंपेकल्ठीपरिसही सरठत्व नाकीं ।
जीचा धरी अधर विट्वम-मावना' की ॥
भांति मनांत मज त्रिक-फ्रत्य-क्षमाने" |
,. की सत्य चंचु-पुट बोदबिर्ले श॒ुकानें।'॥ ६१ ॥
77% हेध मारससरोपर थ द्रह्मदेव हे अर्ग छेपाने सुवविके शहित, २ भें, ३ प्रग्ा
देशगी, ४ ज्येश म्दणने पहिछामुझया, ५४ उचम झरिराची. ६ शनक गांजा
७ शापालां,.. ८ गाटले झसते... $ पोंवब्याश्शी सारयेपदा, १० अधरोत् पेट
सारा जात सम्स्यामुडे त्यापर सेप्न्यायी आति होइन,. १९ रापूनें अपरोग्रा सो:
समदन पें खाप्यासादों आपदी सॉपच जप रूप पं केटी... इपें दमंपतीन्या नातिद/
राघूज्या चोंचीबी उत्पेशा केंसी आहे, म्दण्गे दिये नाऊ रापून्या मोदौदारसे हे.
होते दें तात्पर्य. ह पु

रघुनाथपंडित रच

पद, रूपवती ते भूप-सुता अपरूप नसे दुसरी वनिता।
हूप धरूनि वरीं तिजला अनुरूप पयोधि जशी सरिता || घ्ु० ॥
बीज अ-चंचत्त शीततव्ठ जे तजवीज कशी तुज हे नुमजे |
नीज जशी तुझिया नयना सुख-बीज' सपल्ल॒ब' भाव छता |] १ ॥

सुंदरता तब तीजबिणें अति मंद गमे तरि काय जिणें॥
कुंद-रदा तर मंदर-धीरा सुंदरिका हो वश करिता ॥ २ ॥
नूतन-नीरज-नूत-मुखी' पुरुह्ृत-बध्ूत्ति सखी निरखी॥
दूत तुझा परि मीच सुखी करवीन म्हणे रघुनाथमता/॥ ३ ॥ ६२ ॥
ब० ति०.. धाता करींच करिता मृदु हे न होती।
या कारणास्तव मनोमय मूस गोती ॥
तेथें भरोनि पाहिछा' रस* पूर्ण केडी |
ओतीव है न घटिताकृति" वोढिजिली” ॥ ६३ ॥

ऐसी खरग्गेंद्र बचनें वदतां तयाढा |
विश्रांतिही बिरह-खेदहि फार झाढा॥।
“आधार हा मज ” म्हणोनि* गणोनि डोले ।
झाछा सर्वेचि ब्रिरही नव्ठन्राज बोले | ६४ ॥

“बेल्हाछू ते न दिसतां विरहांधकारी |
चादन मी हलुच चांचपतां पुढारी॥
चक्रापरीच* सजलों असतां फिराया।
हंसा** तुझा उदय होय सुखी कराया || ६५ ॥

. , " सुखबीज म्दणने सुखायें मूल भाहे. २ जशी निज मुसदीज ( किवा), सपहव छता
(सुसबीज ) (तशी ) ( ही ) ठुझीया नयना भाव: म्हणने निद्रेनें जसें सुर होते, किंवा
पढ़वानी भरेली चेल पाहून जे सुख द्वोतें तशी द्वी तुला सुख देईछ अर्से समल. ३ फार
विशेभित, ४० जुत ” हावइल छेदाकरितां “नूत” र्से घातलें आहे. नवीन कमलानें
जि मुख जुत मदणजें स्तुत भाहे म्दृणजे नवीन कमलापेक्षांदी जिले मुख चांगेें,
५ रपुनाथपंडिताश्ष मान्य झसा जो नक् त्याला, ६ शूंगार. ७ हे न घटिताहुति (पडलेल्या
भाकाराची ) (त्तर) भोतीव बोलिजेडी, ८ अंस मानून, ९ चकवाकपक्ष्याप्रमाणें,
री चेफ्रवाक नर आधि त्याची मादी ह्ांचा वियोग दोत भसतो झाणि तो तिला अंधारांत
अंदीत फिरत भस्ततो, भशी कविप्रसिद्धि आहे.. १० शेपानें सूथे असा अर्थ ध्याथयाचा, है
घूपोदय झाछा म्दणजे ऋफ्वाकपक्ष्यांच्या जोच्याचा संयोग दोत असतो.

रद६ नवनीत

ब० ति०.. ध्यानीं घरूनि तिजला मन हैं निरीक्षी |
इष्टीपर्दे दिसतसे मज ते मृगाक्षी॥ -
गाहे जणों जबकि है गजराजन्गामी ।
ऐसाच भाव तंब बोठतसें तिछा मी ॥ ६६ ॥
भूंगें विराजित नवीं अरबिंद-पत्रें |
पाहूनि मानुनि तिचौंच विशाल नेपें ॥
घालीन अंजन बजा मतिरने तठाकीं।
आह वृथा उत्तरों भिजछों विछोकी ॥ ६७ ॥|
हंसा विलोकुनि सुधाकर मष्टमांचा |
म्यां मानिका निटिठ-देश तिचाच साचा ॥|
शंखद्यी' धरुनि कुंकुम कीर-वाणी ।
छात्रात्रया तिडक डांवबिछा स्व-्पाणी ॥ ६८॥
दिंडी, भठा माझा तूं गडी हंसराया। विरहदुस्तर-विल्तार नित्तराया ॥
चित्त नेघे मज तूज जा म्हणाया | तेंचि' बाहन तरे तूं करी फिएया” ॥६९॥
भर्से बोडोनी नक्ें रंजबीछा | अंजुब्ठीमाजी हंस वैसबीटा॥
गमे चंपक-कुसुमौय-द्वार शेछा | पाठ्याया युवतीस सिद्ध केठा | ७० ॥|
७ त्वरित पुनरागम असी तुझा येयें | शेप घाठी सुख-रूप गगन-पें ॥
नको विसरूं भाम्हांसि असें येथें”” ! बदुनि धरिणे गिरा महद-नाथें ॥ | ॥|
“यों येतों,? महदणऊनि इंस वीछे | उडुनि जाता बहु शकुन तया झाडे
पवन-चंचत् मधु-विंदु मुखी मारे | बाम-मार्गी उमयर्ता गढड गे ॥ ७१ ॥
उडत होते खग-बायसादि जाणा। तयां भार्सठा हंस तो सताणा ॥ |
नमा मानूनी निकप-पाउपाणा | स्वर्ण-रेखा तें तेज मर्नीं आगा ॥ ७३॥|
' असा ती हंस नमामानि धवि | तया रिंर्भदेशि गंडपारे |
तेथ पुंडिन-नगरासमीप पावे | राज-प्रात्तादी गोपुरी विशावे ॥ ७४ ॥
माल्नी, खग मग नगरीचे गो-पुरी भप घाटी ।
मुदु-पनन-गवाक्षी बैसर्ता ज्ञोप आठोी।ा
तदुर्पाए जब-शाटी' बेंघडा चेंद्र-शाडा।
निरसि वितत-शाठा राजधानी विज्ञाठा ॥ ४५॥

९ कानशिठास्या दोन दाडोमध्ये, गहरसर,... है हिल, ४ देगाल«

५ दिस्तीप धाहत यादे जीमघ्यें भी.

चूर्णिका,

ब० ति०,

ब० ति०.,

रघुनाथपंडित श्६७

सकलन-भुवन-ललामायमाना |
मानाधिक-विभव-धनिक-सदन-शत-विराजमाना' |
कलश-जनित-मुनि-चकित-जरूघि-शरणाति--* |
बिस्तृत-परिखांतरीपायमाना* | *
अंद्रश्माला-विजित-सुर-त्रिमाना |

जिचे सौध गगन-मंडपाधार-स्तंभाचि माना |

लाविति ते जलदा निज माना।

बासब-चाप जयांस कमाना |

ऐसी कुंडिन-नामधेय-नगरी राजहंसें पाहिली ॥ ७६ ||
कोणी बणिगू जन बिकी तुछितां तराजे |
कस्तूरिका तिजसबें अछिनी बिराजे ॥

दोन्ही समान निरखी विकणार देतो।

घेणार तो न समजोनि उगाच घेतो॥ ७७॥
तेणें तसें नगर तें धरितां निडारों।

तेथें विछास-चन एक दिसे पुढारी॥

जेथें सु-शीतछ मही-तत् सांद्र साई।

जाई ज्ुई फुछ-मयी बहु आांबराई ॥७८॥
तया वीं खेले भूप-सुता॥ छु० ॥

खेल्ठविता बहु मेरूत्रिठा सखि-मेठ तया सहिता ॥ १ .॥
राजस त्ते द्विजराज-मुखी गजराज-गती छलिता ॥ २॥
ध्यात असे नव्ठराज-कथा खुनाथ-कर्वाद्र-नचुता ॥ ३ ॥७०९॥
तो मंडब्ठाकृति फिरे उतरावयाढा |
भैमी-मुखेंदु-परिवेष म्हणों तयाढा ॥

तेथें महीवरि असा खग बैसताहे।

ते सुंदरी निज कुतूहछ जेबिं पाहे || ८० ॥

'_) मानाधिक मदणजे गणती द्वोत नाई अरे... २ अगस्तिकषि, अगस्तिरपीने समुदर-
जल ध्राशन केलें भशी कथा आहे; तेड््वां त्याला स्यालेला जो समुद्र त्याचें रक्षण करणान्या
भा अतिविस्तृत ज्या परिखा म्दणजे खंदक त्यांच्यामघ्यें अंतरीपायमान म्दणजे बेटाप्रमामें

त्यात समुद्रमुद्धा

* तात्पये कीं, कुंडिन-नगरीस सर्भोष्ती खंदक झसून ते इतके मोढे इोते की,
मुद्ठां सामावल्ा सता, ३ अंतरीप-वेट, ४ देवांचीं विमानें फार मुंदर

93

पेज ती पृथ्वीपायून फार उंचावर चालतात, त्यापेक्षांही इंडिन-नगरीतल्या खंदशाला
वरच्या साथ्या सुंदर झ्ाणि उंच द्ोोत्या ; भर्से तात्पय,

र्ध्८ नवनीत

ब० ति*, जो बैसतां चपक्र पक्ष-पुटी धरेछा' ।
“हार्णीतसे फड़फडा ध्वनि हो उदेखा |!
पाहे तया खग-बरासि वरानना हे |
मानी मर्नी नरछही मय बोल्ताहे॥ ८१३ ॥
शिखरिणी, “असा पक्षी ठक्षी बहु-विहग-ठक्षीं न मिछता | -
सुनर्णी जो वर्णो चद कप्रण वर्णी कबपिता॥
जगाई, हा थाई स्वॉस्त बरि जाईछ पछुनों।
धरूं जातें हातें हलुहरछु तयातें न कछुनी ” ॥ ८१॥
श्र० त्ति०, ऐसे बंदे मग तथास घरात्या हे। |
ते होय हंसगमना पहिलछोंच' मबाहे॥
बाजेच ना यठय नृपुस्नाद नोहे।
तो तद्गतोंस निरखूनि कसा न मोदे ॥ ८३॥
है मंद-मंद-पद सुंदर कुंद-दंती।
चाछे जसा मद-घुरंघर इंद्र-दंती |
हँसा धरूं जबकि जाप छशोदरी ते |
निष्कंप-कंकण-कंगासि' पुद्ें करते ॥ ८४॥
हु वि*, गयसझाच त्तता खग भासछा | त्तरि तदीय सखी-जन हक्षिझा॥
मग सर्वेच बुझावुनि हांकिठा | उदत्रिछाचि पिटठाछुनि टाकिया ॥ ८९॥
ब० ति०. कांहीं उडोनि गगनीं मग नौींठ येतो !
' नाहींच दूर न समीप बसे तसा तो ॥
पादे सुधाकर-मुखी कणदहंस-यया।
डाहे मनोरथ तयात पुन्हा धराया ॥ ८६ ॥
सवाई. . / हंस धरीन मदणोनि मनोए्य हां गज होय विनोद तुम्दांठा ।
हा कठइंस पिटाव्टविर्ताहि, पुन्हा उडवाठ तथा विहमाठा ॥
जा पस्पाच, तुम्दी नठगेच, ” अरसे बदुनी नृपतन-सुता ते ।
राहदिजा सखिचा जन आापण-मात्र तयास घरूं: मग जाते ॥ ८७॥
१ ४नस्पीला, ३ दमवी पद्चिलीब इंसगमता ( इंगममाने दुद् भरालणरी) दोठी सौ
पुन: इंस धरण्याकरितों सत्ती झाती, मदगमे सेपार्ने,. इंसास्डे समन फरफारी का
१ हाठांत काझूमें होती ती न पाजायी ग्दरत दृत न दल विता

ब० ति०,

भालिनी.

बु ति०,
2

प्रभाणिका,

दिंडडी,

मालिनी:

दि्वी,

रघुनाथपंडित

रागेजली अरुण-कांति विराजवीते |

है एकली सु-तनु चंद्रकठा तसी ते॥

गेली हहूच कलहंस समीप केछा।

कांहीं पुढें फडकछा अवलोकिजेला | ८८ ॥
आणीकही पद न॒बाजत मंद चाढे।

जो चालतां पदर सांवरिका न हाछे ||

हेही करी निज-करीं खग सांपंडेसा।

तोही हत्यू हछुच होय पढीकडेसा॥ ८९॥
मद-गज-गमनेनें माभुती चाल फेली )
विनत-तनु-छता है. तत्समीपास गेली ॥
पुनरषि फडके हा फास्सा दूर नाहीं।
जबाब जबब्ठि ऐसा मासला हंस कांहीं | ९० ॥
हंसें तती चतुर-संमत युक्ति केली।

ते 'चाल्वीत सु-तनू बहु दूर नेछी |
छाया तियेशि दुसरी तिसरी बनाव्ठी |

जे सांब्ली युवति-तुल्य दिसे निराठी ॥ ९१ ॥
तया वन्तांत एकली । ब्रिकासिनी त्रिछोकिछी |
मर्दे भरोनि डोल्तो | तियेस हंस बोढतो ॥ ९२ ॥|

॥भूमि-भा्गी फिरणार तूं तुछा मी। कसा सांपडेन सांग मगन-गामी ॥
बात्ठ बाछे जरि होय चंद्र-कामी | हस्त त्याचा छागेल काय सोमी ॥९३॥
असो, सांपढतों तुझ्या करामाजी । पुन्हा छुठका कारितेस काय माझ्ली ॥
कसा पातेजूं बाल्न-बुद्धि तूझी । ख्ली-स्त्रभातें बहु आणशीछ बाजी ” ॥९१॥

चतुर नर जसा हा बोदतो हंस तैसा।
तरि न धरि मृगाक्षी विस्मयी मात्र कैसा |)
४ पछुनि मज निखंदी', तीस ते खेद नाहीं |
शिणहि विसरी ते बोठती होय कांही ॥९५॥

“कोण तूं गा कोठोछ कबणियाचा | कसा झाठा तब देह सोनियाचा ॥
क्ी गाछी ही तूज मनुजनवाचा । काय भाग्योदय तूंचि या बनाचा ॥९६॥|

शहद

न लि 22220: 2 के पल अकेली: / दी 34638 0क्‍433:5]
१ तिल डुसरी गरोबतीठा विद्चीच छाया होती आणि तिसरी बनपंक्ति होती. तात्पय
को, देंगे तिच्याशिवाय हुसरें कोगी मनुष्य नव्दतें,

२७० - नवनीत,,
दिंगी. धरिठ पाहिछ सोडीड असा पाहीं | मनवर्ता विश्वास तझा नाहों ॥
असो, पुसतें* ते सांग कथा कांही | जाईं अयव्रा मग याच बनी राही | ९ण]
बसे बोलोनी मौन घढने राहे। काय बोढंतो हंस बसें पाहे॥
तदा त्याचा चचनीव असा वाहे | “राज-कन्ये तूं भायकें गिय है॥९८॥
ब्रह्मदेवांचे बहु विमाननवाहीं | हंस भाहेती ऐकिलें तुवाही।॥ ,.
तया वंशी सौतर्ण-देह हाही | ज्यासमान सम्ि सर्ब-मान्य नाहीं ॥९९॥
च० ति०. मंदाकिनीमधिझ जीं कनकारविदें | |
तीं जेबितों मूदुछ-नाढ-मुणार-कँ्दे ॥
आम्ही अर्से नृप-पछुते तारे कांचनाचे
जें कार्य तें घरि की गुण कारणाचे ॥ १०० ॥
जो मानसी' बिहर्तों तरिहरों परी तो।
का भामुची कुछ-सती * अनसती * करीतो |॥
राखीं नछा निमनयशोमय-हंस' शाया।
जाढं।| महीवर फिराद अशी कराया ॥ १०१ ॥
मी गुंतडों नछ-महींद्र-गुणौच-पाशी |
सेबरेसही मगर करोनि तयाच पाश्ी॥
गाद्मेकुनी कण या चतुरा न नाथे |
छोकेशता प्रिभवद्दी चतुराननाचें ॥ १०१२॥
एकांत ठेखनहि वाचनही करी तो ।
माझ्ी तनु-द्॒ति समीप तदा परीतों ॥
याकाएणें नव्ठ मठा बहु आत्त मानी |
तो सांगता निज-मनोरथ होय कार्नी || १०३ ॥
आधीच नैधध-कथा नवनीत-भेझ* |
होता अलंकरण-रूप इच्या मिमेया ॥
इंसोदयें* विद्रए्तां अपरी धरी ते ।
स्वीकार्रिता बचन ते मग आदरये॥ १०३॥
पमी दिबाशि हो (गोए).. २ सापत, ३ मानस-गरोतरी,.. ४ इलादी की,
७, खोटी, ६ मकाया यशोमय दस दवा मानएसरोदरी देजन विहार करहो हो शप्ता»
करी, पण / आम्टी सुदणे-्ाति हंस'' ही णी आमन्‍्या वब्यमी ढीति लोड ती गाए करो.

दाएण तो शुद्त शतस्यामुद्तें बाप्यी धम्र होतों, द्वाधरितां है महा, भापदा सशोमय हंस
आपणाजवत् राखन टेव क्षशी फिर्याद करप्याकरिदां परच्यीगर छाल भाई, 424
» यो, गढाडी निः्शसंध कीति मासससतोेवरास्थेत गेली होती... ७ थोडा... ४ शपए,

पक्षी, ईंगाय्मनानें,

र्जः
श्

रघुनाथपंडित २७१

दिंडी, “नक्ें तुजश्ी एकांत काय केला | तोचि ऐकाया जीव हा भुकेला ॥
तया बोलोनी निबवें या भुकेछा | ऐकबार्वें मज म्हणुनि नायिकेला' ||१०५॥
नक्ाशीं जो एकांत तुझा तो कां | प्रकट कीजे म्यां सांग इतर लोकां ॥
धन्य डोछे न करोनि तदाढीका । नलू-कथेनें हे कर्ण धन्य हो का*॥ १०६॥
निषघध-राजीं है फार दिसे राजी | बसें हँसें जाणोनि मनामाजी |
बोढिजेली नव्ठराज-फथा है जी। भछा हेजीव त्याशि म्हणे हे 'जी' ॥१००॥
/४ न् म्हणाढा मज सरतू धरुनि वाहीं | तुला कोठेंही बंक मटक नाहीं |
सकर भुवनें तरि फिरुनि राज-गेहीं | एक नवरी मज योग्य बरी पाही |१०८॥
ब० ति०... एकांत हाच बदछा मज जाण बाछे।

तूं सांग तो वर तुझा रुचछा रसाछे ” ॥

थैणेंपरी परिसतांच तया अनन्या |

ते बोलते चतुर सुंदर राजकन्या ॥ १०९ ॥

“मी* जाण देवनरूही स्त्-करी धराया |

सांगेन काय चतुरा मज लाज जाया ॥

काछें करूनि सुख जोंब्रि होय लेखीं ” ।

हैं बोडणें खग मनीं उमयार्थ छेखी॥ ११०॥

१ न ऐकलेला म्हृ्यून, २ होईनात का. ३ जवछ कोणी दुसरें नव्द॒तें भशाला म्दणजे
एकव्याला, ४ ( अन्वेय-१ )-काछें करूनि जोंवरि लेखीं सुख द्वोय ( तोवरि ) देवनवददी
स्वकर्री धराया ( योग्य आदे अरे) मज लाज जाया (मल) निजता 5०22 चुरा
मी संगिन काय | हैं जाण. श्षर्थ-कांदी कारछानें जोंपरयत नछ मलछा बरीछ तोंपयंत देवनछद्दी
हार्ती धरण्याला म्हरणने लेखद्वारा परस्परोर्चे मनोगत परस्परांस ककबिण्यामध्यें सुख कझन
घैतर्ें पाहिजे, मला जास्त बोलण्याला छाज वादते. तूं चतुर आदेस. तुछा आणखी
सांग नको, अथवा ( अन्वय-२) (हे) देवनछ (नव्तराजा)या (थ)ही (मी)
स्वकरी धरा. मी जाण ( जाणती ) मज जाया (आपण द्वोन जाण्याला) छाज न काय १
काझें करूनि इत्यादि ( पूर्ववत्‌ ) ( छ्से) चतुरा सांग... अथवा (अन्वय-३ )-चतुरा मला
छाज काय १ (है) देवनक था (4) ही जाया ( स्वज्ली महणून ) स्व-करी धरा, (भसे )
मो काछें करूनि सांगेन जाण, (जोंपर्यत तो मला वरी 2 (घरील ) तोबेरि छेखीं सुख द्वोय.
अयवा- (४) नछ दवा देवही म्हणजे देव असला तरी दर्वी लिहिलें असेल त्या्रमा्े कांदी
काकानें त्याओें प्राप्तिस्प सुख द्ोईपयत मछा निर्लजता येण्याल्य मी तो पाणिप्रदूण करण्यास
योग्य शद्दे अरे सांगेन काय ? तात्पय्र को, छुला नछझ हा घर धावइला की नाहीं म्हणून
दूं, एव शछोकांत विचारिलें, तर छिया अमुझ वर आवदला असे फर्धी सांगत असतात काय?
अजच सांगण्यास त्यांछा लाज नाहीं काय ? देव असले तरी सांगणार नाहीत ; भर्मे उत्तर दिलें,

सह सांगत नाद्वीत पण सनांवून तसे क्षमतें अें सुचविलें ह्यावसन न्च इष्ट शाहे
द्ः

£्‌)

श्र नथनौत

अरिविणी,. ्लेप-शब्दें इें भाव सांगीतठा |
* नैषधाधीश तो नाथ मागीतठा॥
होय' जाणीयी' थे अपा-कंचुछझा ।
हँस बोठाबया हाडवी चंचुछझा॥ १११॥
च० ति०, ८४ गांग्याठ जें हृदय सांद्रर न होय ज्याचें |
नामेंचि देवनक् कार्य नसे तयाचें ॥
धत्तूही कनक-नाम सदा धर्रतो।
होईछ काय रसिका कनकापरी तो” ॥ १६३ ॥
ती बोलते युवति, “ छाज मनी दडाडी ]
होती, तुवां त्रिघरतां मनन ते उडालीं॥
आता बरूं नव्ययरासि तुछा नवाम्‌ |
गाऊं तुझी स्तुति करने फशास छाजूं ” ॥ ११३ ॥
मालिनी, परिसुनि बच ऐसे जें इणें बोडिजेडे |
प्रतग-छुछ-वतंसें भंतरी ध्याइनेर्टे ॥
पर-श हृदया है नैपथे राज-हंसें ॥
महणुनि समजर्ता हैँ बोलिजे राजहंसें ॥ ११४ ॥
दिंडो,. ४ जशी रंजछोसि तूं निपध-भूपी | तसा तोही रंजरा तुश्या रूपी ॥
दैव-घटनें अन्योन्य ब्दाठ सोपी । तुम्ही नांदार्ड सत्य हैं नियेपी ॥%
कोण योजाबी मोदी नव्यठा | शद्देवानें हा विचार करेंट)
तुझ्ा नामाक्षर-संव घेइजेटा | असे भासतसे माज्िया मनाझा॥[१९)|
मालिती, नंत्ठ-रहित यराशी तूज योजनि पादे।
तरे मंग ब्रिषि ऐसा कोण तो मूंद बाद ॥
अ-चनुर नर तोही जाहल्या' जेगिता की ।
सब्टमिसव्द कर्तना सर्वथा क्षीरताक!॥ ११४ ॥
हिगे, कशाडा हें बोडर्णे काय येणें । तुरबा वस्टा नव्यनाज तूंद्ि तैंें ॥|
सफदब्य मास्तें हूँ येथवरी येणें। राज-कम्यें नोगिष मणा देणें ॥१)८ी
चतुर मुंदर तो तदण निषध-गजा। तुबां राजी केटाच यूं घरा जा ॥
धन्य यैदर्मी देवयोग तृक्ा। बीछ मार्नी य॑धार्य मनी गाष्मा ॥(%ं
77 उसी गेली-मागजे शिचा भाव पाने जापिटा,.. * रिनाप, यह, बम.
है योज पाहीठ, ४ जेदिता जाहआ गर-अेपूं शाग्ता तर. |

रखुनाथपंडित रछ३

मालिनी, करुनि मज खाना राजसे तूजसाठीं।
नृपति निरखि माझी वाट आाराम-वार्टी' ||
बंसबुनि निज-पाठीं तूज नेईन तेथें।

ह परि चुकुर तुझे हे छोक होतीलछ येथें” ॥१२०॥

दिंडी, जनक-्तनंयेशी पवन-तनयसा तो । बदुनि वेगीं उड्जाण नरमी घेतो ॥
नछ्ापाशी बइत्तांत निवेदीतो | स्व-धामातें पावोनि सुखी होतो ॥१२१॥

असो आल्या इजजवक्ति सख्या ऐशा | बोल्तीत्या मग तीस सकछ कैशा ॥
#हंसघरुनि परिपूर्ण तुझी आशा | काय गेढा तो उड़ुनि गगन-देशा”॥१२२॥

मालिनी, घरुनि कर सखींनीं सौध-शार्लेत नेली।
खगवचन-मधूनें जे मनीं मोहिजेली ॥
नव्-विरहभरारनें.. पोछछी . गुसरूपें ।
नवढक कनकशी ते गौरही' तपत-रूप ॥ १२३ ॥

शिख०, न रंजे कारंजें निरखुनि फर्णीते' फणफणी' ।
मुदेनें/ मोदेना नल-गुण-गर्णी जे गुणगरुणी' ॥
न बैसे जे सेजेवारे न परिसे जे शुक-गिरा )
न० नांहे", माना: हे न धरि छलना हेतु दुसरा॥ १२४ ॥

साछिनी. गजबज बहु ज्ञाडी माय धांवोनि गाडी |
धरुनि हृदय-देशीं तीजछा सेज केडछी ॥
करिति विज्ण-बोरे त्या सख्या वेग्ठाल्या।
वंडिल बिल दाया जाणत्याही मिव्ठाल्या || १२५ |

गति... ते शीतव्छोपचारी जागी झाली हृद्कच मग बोले]
“ओऔपघ नलगे* मजछा” परिसुनि जननी “बरें म्हशुनि डोडे ॥१२६॥

दिंशे, ४मूछ उपबर है जाहली इयेठा। पाहिजे की वर योग्य पाहिजेछा ” ॥
असे ऐकोनी वधूचिया*” बोछा'” | सैंबराचा मग यत्न नूपें केछा ॥!२ण॥

१ घागेच्या वाडग्यांत-बागेंत.. ३ अन्यय>कनकशी ते तप्तस्पें दी गोर-सुवर्णयारस्या
काँतीची ती तप्तं झाली कसतां ही गौर राहिली, हैं नवछ होय, ३ केंस विचस्याच्या
फ़णीला, ४ त्रासे. ५ ढोकीत घालण्याच्या मुदेनें., ६ गुणगुग करी, ७ स्नामन
करी, ८ समजा, ६ नलगेम्दणजे नको. केपानें--मछ गे म्हणजे मजछा गे नल हँच

जौषप, १० भीम-राजानें आपल्या बायद़ोवे बोलें,
88 छ६ ५३-.8

]
हि

१०६८ नवनीत

५५ आर

नगर सारे शृंगारवरिलें तैसें । मूमिल्ठोक्री बैकुंठ दिसे जैसे॥
डिखित पाठविरें सकद्य नृपां कैसे | 'तुम्हीं यावें जी सैंवरासि? ऐसे ॥२८॥

निषघ:राजासी लिखित पाठ्य तो । प्रति-द्रीपी भूपतिसही डिद्ीतो ॥|
भशा यतनीं छागढा नृप हो तो । पुढ्धें परिसा इचात कसा दोतो ॥२९॥

ऋषी नारद असतां नभो-विहारी | दिसे वैजयंत' जया: मनोद्वारी |
मणी रमणीय कनक-कछश भारी। सुर-पतीचा जो सौध महा भारी॥! ३०]

तया प्रासादीं जाय क्रपी पादे। सभा फैली देवेंद्र बैसलाहि ॥
फार बादरिलें तया देवरायें | अर्ध्य-पाद्यादिक करनि विनत-कांये ॥१११॥ ,

भु० श्र०, # समुद्रोद्धतवा अप्सरा साठि कीठी | ०
जयांची युती ते रतीठाहि' छोटी ॥
विधीने तशा स्या तुछूं 'पाहिजेल्या |
नियेशी हल्‍ू जाहल्या उंच ग्रेल्या ॥ १३२॥ *

मालिनी, उपबर दमयंता जाहछी नोवरी ते।
कब्ण वर कल्ठेना है जयातें वर्राते ॥ दे
टढतर-निज-लज्ना-गब्हरी सिंह केछा | |
जिवलगहि सखीझा जो नते सांगिजिेठा ॥ १३३ ॥ ]

दिंटी,. नये तरणे हपचर तीजसा्ीं | मोहिले स॑ कत्ताति यत्न कोर्ट |
' फरद-यार्ता ही मानिताति पोर्टी | तय युवती ची मास तय मो ॥) ३४॥)

अर्स नारद बोटोनितों निघाठा। जाय ददयासी मानस्पा स्थव्यडा
थोर चिता मग द्वीय सुरद्धाछा । रणे कैसी ते बरित आापणादा ॥१३॥)
चरुण पावक यम इंद्र हे मिव्ठाले | बसे चौथेही सथारूद शाले ॥

' मही-छोफासी यावया निघाठे । तया झुंडिन-नगरासमीए बाड़े ॥२६॥

हु० बि०, ' संब तया चयवांस तया पर्यी | निषध-नायक येत इसे रपी॥
तर्ण सुंदर जो चनुराप्रणी | मत॒छ भैमा रान-शिग्ेगणी ॥ |३७३॥) -

वजकजत

॥ इंदाब्दा राजरास्यायें मद... हे इ्यवा;>हें मारदाएँ बोगे,

मालिनी.

शिखरिणी,

ब० ति०.

रघुनाथपंडित रश७५

निरखुनि निष्षध्ेंद्रा इंद्र तो बाल्ताहे।
५ युवति उभयताही लमभ्य आम्हांसि नोहे॥
वरिल जारि नव्ठाठा ते तया छामली जे |
न बरि तरिं अम्हांसी मूढ' ते काय कीजे ” ॥ १३८॥
नव्ठातें पाचारी सुर-पति विचारी कुशल तो |
म्हणे, “आम्हांपाशी तब गुरु' विछासी निवसततो ||
खुणा त्याच्या ज्या ज्या तुजजवाल्ि राजा निरखितों ।
हिरा तूं तद्बंशीं म्हणउनि तदंशी समजतों ॥ १३१९॥
तो बन्हि तो वरुण तो यम, इंद्र गा मी ।
झालों तुछा सकव् हे विदित स्व-नामी ” ||
बोछे मही-एमण, “हा नर चंद्रबंशी |
बंदी पदास तुमच्या तुमचाच अंशीर” || १४०॥

दिंगी. “नक्ठा कोठें जातोसि” अर्से बोले । नव्ें “इंद्रासी ”” असें वोलिजेलें ॥
४भीम-भूपे हैं. छिखित पाठवीें |सैंवराछागीं येइजे वहीलें? ॥१४१॥
बोलताहे देवेंद्र नृपपराछा | “नैपधा तूं माछासि सैंबराला ॥
समज आम्ही तुजजरव॑त्ठि याचनेला | करूं आर मर्नि धरुनि कामनेत्य ) १४ ९२॥

चं० ति०,

जे हे दिशा-पति* विशाल-यशा तशांठा |
आशा-बशा कुन्‍बछयांत दशा कशाढा ॥

हा बोल तूं न बद* तूजसमीप येतों॥।

आम्ही मर्खी निज-मुख्खी अवदान घेतों ”॥| १४३ ॥
केला विचार हृदयी नछ-राजयानें |

४ हा जीवही धनहि देइन निश्चयानें ॥

देवेंद्र दे जरि म्हणेल कदापि मैमी।

ते देववेठ मज काय ? करी न गै' मी” ॥ १४४॥

१ मूर्ख, जर नव्यला तिंने बरलें नाई तर णशी मूर्स आम्दांला काय करावयानी भादे,

३ पिता वीरसेन, ३ राजा दवा अण्डोक्पालांचा धंश भसतो--“ अष्टानां छोकपालार्ना

चपुधोरयति रूप: ” छ्ते मनूे वचन आदे. ४ अन्दय- (हे) विशाल्यशा ( नव्य) जे

है दिशापति भरशांला कुबल्योत भाशावशा इशा कशाला, दवा बोल तूं न बंद,” अप-हे

शालकीते ना, है सारे दिष्पाद् पुन हांची दृष्टि पृध्वीवरील पदायाच्या झाहेनें पढ़
का? कर्से तू म्दर्ण नको; को की. ५ कानाडोछा.

हा नवनीत

दि. रहणे राजेंद्र तया देव-देवा | /काय बाज जी काय करूं सेवा |.
वीस्सेनाचा थोर पुण्य-ठेवा | मज मित्ठाठा तो दशनाएय मेव्ा” ॥ाश्शा
ब० ति०, बोले झुराधिप नराधिएतीस, “राया।
मैमी जसी मज बरील तसें' कराया ॥|
बोछावयास तिजशीं तिचिया घसा जा। -
तूं बोढका चतुर केबछ फाय राजा ॥१४६॥
मालिनी, मंग हरुच सुरेंद्रा बोढिजे', भूपतीनें।
“मज निज-मुमनाची * घातऊी माह सीने ॥
हृदय तरि तियेचें सांद्र झालें सुनवासें?।
चलित न करे तें फोणत्याही प्रयासें” ॥१५७॥
दिंश, पुन्द्मा बोले देवेंद्र नूपनचरा या । “तुला झाल्‍ें वश द्दव तिें गया ॥ |,
तरिच गाढें है याचना कराया | तुघ्ष्या वास्यें आम्द्ांति ते बराया ॥|४८॥)
ब० ति०, दातध्यही' स्व-ब्रश ,आपण जाणताही)
पर्याय उत्तर वदेंच न देच कांहीग
दाता अंसा शठ कसा ठक-्सा कदापी |
जो याचकावरि दया न करीच परार्पी ॥४९॥ ..
मालिनी. ग्हिंवरत गव्ठाही चाछे जीम वाह |
विकत्पण दारीरी कंपद्दी या निशछे॥
धनिक गिमुस द्ोतां अंतरी शोक रादे।
हर हर मम भासे यातना याचना है ॥॥५%०॥
य० तति०, भंवायठा धनन्‍मदें भर्टतेच बोडे।
है तो बोलदी स-रस मानुनि छोक डोछे ॥
मार्सेकडझनि फुगठा गछ-साच” भागे |
ज्या दीन मीन धरितां वब्णसाच प्राय” ॥ १5%!

६ योलिशेल ( स्टूटम )... २ एुप्पानी; सरी तिल ह.दय सवागाने ( धांटल्या बायान )
भरणेँ भाहे. भ्ार्ता मगझूद पुष्पांची माल शाती करता तिजकरे गुयास प्रेस ढगा | टर
छुलनादी म्दृदम भापल्या चगित्या मगाघी लापि सुपास म्दशओे माप्ता विष्दा म्गोग
सांगवा यास म्हमने गति, तात्वये डी, तियें मन मझरर एड» बसे आड़े, 3 ४
एएयारें से, ४ या किदेया कर्ला 6 घविक ? ध्थयदव गोरे... ४मार्मे पा
गठ्यप्रमान ३ भादे मदघने याटतों, दवा गढ माँसाने पुरमेठा अगर सदनओे हाथ माश
साइनेसे असर, घनिक तर मांगानें ए४ भसतोच, हा गछाता मजाने म्दवजे मादायँ
घरते इदगओ हो बणसा पायें र्‌इगमे गरर्याँत देसो, रे दौनानें परिदय घरिं अधवों

ह्याया गेता बस्ती स्दगजे तो! फराठी, दि

रघुनाथपंडित - २७७

दिड्डी, असे परिसोनी बोर वासबाचे |

तया नव्-राजा काय वदे वाचे |

“तुम्ही जाते थोर थोर साचे।

असां साक्षी तुम्हि माझिया मनाचे ॥१५२॥
ज्याशि जेथें सामर्थ्य नसे त्यातें | करें तें कार्य तुम्हीं सांगिजतें॥ |
बाल तान्हें उचलीछ काय जातें | बोलणाराचें मोल' फील'जातें ॥ १५३॥|
सात बंक्रांही पठीकंडे हो ते | राजकन्येची भेट कशी हीते ॥
त्यजुनि राज्य लवद्तता कशी ते । धराबी म्यां हृदयासि जे कशीते* ” ॥१५४॥

ब० ति०.. बी सुरेंद्र, “ नृप-सौध सुर्खे फिराया ।
आकार-गुत वर देइन देवराया॥
जाई विदर्भ-बसुधेस सुतेस शोधी |
आम्हांति ते तरि वरीछ तुझ्याच बोधी ” ॥१५५॥
ओब्या. . इंद्र त्रैछोक्य-नायक । तोही झाठासे याचक |
दाक्षिण्यानें भू-पाठक | यांच्या वाक्‍्यें गुंतछा || १५६ ॥
“बरें ! म्हणोनी उत्तरें । र्थावरोनि ऊत्तरे ॥
तया राज-पुरी भरें। शोभा तेधीर पाहतो || १५७ ॥
ब०्ति०,.. प्राणापरीच हृदर्यीं नगरांतरीं तो।
गुप्त स्वरूप नल-भूप तदा धरीतों ॥
बंकीं रित्रे तंव तया दिसताति वंके |
पंकेरुहास्य* न दिसेचि तया* न झंके! [| १५८ ॥ *
कन्या... तया राज-सौधांतरी | शोभा पाहे परोपरी॥ के
कोर बाद ते सुंदग । धंडावया छागछा || १५९॥
कोणीएक दोधी दूती । तेथें अन्योन्य बोढती |
# येथें आदि दमयंती | जाई बोछोनि येई ” ॥| १६० ॥
तिजसंब्रें सौधांतरी | राजा जाय अंतःपुरी |
तेथें देखिझी सुंदरी | जैसा पूर्ण चंद्रमा॥ १६१॥
मुमन-सेजेच्या पढेगीं। वैसडीसे तन्‍्वंगी |
सख्या खेत्ठताती संगी। बहु अप्सत त्या जैशा ॥ १६३ ॥

१ शेलण्याजी मातवरी (योग्यता) राहत नाहीं.. २ पड देते,

३ कुंडिननगरीस,
3 कमलमुख-मछ, ५ कोणाला त्याविपर्यी शंछा आली नाहीं.

्ु

र्ज्ट
मालिनी,

ड्ड 6 वि ०५

शा० वि०,

साकी.

ब० ति०.

साफी,

प्रगट तिजपुद्धारां जाहछा राजमौछी |.

पदर वरि न घेर्ता हार तैसा झत्ठाठी॥|
निज-हृदय-निवासी काय बाहीर आाठा |
निरखुनि दमयंती तेदिं मानी तयाठा॥ १६३ ॥

गजबजोनि समस्त तिच्या सख्या |
गजरामा उछल्या तिजसारस्या॥
पदर साँत्ररितां नृप-बालिका |
झतक्कक्ती हृद्यी माणि-मात्यिका ॥१६४॥
समातें जनक-क्षमा-पत्ि-सुता, रामा' जशी रेबती |
कामारीस! नगाधिराज-्तनया, कामाति जैशी रती॥
या मानूनि तसी विदर्भदुहिता रामा मर्नी भाश्रते
हा मापा हृदयाब्ज-्सूर्य ” म्हणुनी त्या मानिनी बोलते ॥६%॥
४ कोण तुम्ही कबणाचे कोड़नि येयें फां माठां हो।
काय निम्मिततें दिधठा मजछा हा निज-दशनन्‍्छाहो ॥!६६॥
अटक न केणी तुम्हांसि येतां त्या सातांदी बंकी।
हीं माध्या नयनांचीं सुछृते विरीप मी हैं शंकों | (६७॥
संभग्रछं फब्रणाचे यंशी सांगा हो अ-करलंकी |
उमे अरसां को, भागतर्सा हो या पैसा पर्यफी॥ ३६८॥)
राजे असाछ तह धन्य यमुंधरा है।
शोमाछ देव तरि नाक गयार्ष आह ॥
भोंगी सुम्ही उपजर्तं जारि मागन्ठोफी ।
खाडी बसोनि सकव्ाबरे द्वीय तो की॥ १६५॥
दुग्धयूर नसतां निमरूपी क्षीरसियु तो जैसा।
“वसंत थाडा नाहीं ताए तो उद्यान-भाग जैता॥ १७० ॥|

बमृत-फरा घा उदय न होता एजनी-समंप जता |
तुमच्या पिरहेँ भाजि जाइअ फण देश ते ऐसा ॥णौ॥।

९ बठाामारा, हे शिशय

रघुनाथपंडित रण,

ब० ति०, भूपाछ जो मम मनो-मुकुरी उमासे |
तो नैपधेंद्र तुमचा अनुद्िब भासे |
रूपें तरीच दिसताति दिगंतरा््ी |
तीं हीं कीं म्हणवतील तुम्हांनिराढीं || १७२ ॥

साकी,. सरस-थुति-पद फुल शिस्साचें मृदु फुललें स्व॒मार्वें ।
चालवाल किति दूर तयातें बनदय हृदयमभावें ॥ १७३॥
कर्ण-युगछ हैं धन्य करावें सांगुनि निज नांवें” |
स्तवन करी खुनाथ तयाचें कबन आादरावें ॥ १७४ ॥

(दमयंतीचें हैं बोलणें ऐकून नलराजा तिला म्हणतो :--)
ब० ति०, “आहेस कीं सुखबती कमनीय-लीछे |
निश्चित की हृदय होय तुझें सु-शात्ठे ॥
आता नकोच अवछंब विलंबनाचा' |
हेजीब मी समज मुख्य सुर्राधपाचा ॥ १७५ ॥
स्वागता, जो घरी निज-करी शत-कोटी । ज्याशि नम्न मुमनःशत-कोटी ॥
तो सुर्रेंद्रहि तुठ नत याची' | हा असो वर, तुछा' न तयाची ॥१७६॥
धनाक्षरी, तया इंद्रा करी धरीं। अथवा तयाचे शेजारी॥
नांदे जो तेजो-निधी भारी | तया वरीं राजसे ॥
तोही येईना जरी मना। तरी बराबें शमनाः ॥|
अधवा करूनि करुणा | त्या बढुणा बरी कौं” |
ऐसें बोढतां भूपाठ | काय बोले ते बेल्हाल॥
+कां हो बोलता पाल्हाठ । नाम कुछ सांगावें ” [| १७७ ||
ब्‌० ति०, बोछे नृपाछ, “ पुससी मज वंशा-नामें ।
याबरीण सांग तदलीं तुर्ि काय काममे ||
यार सुधांगु-मुखि जे घटना कराया । '
तीतें विचारुनि बरी सुर-छोक-राया ” ॥ १७८ ॥|
नि 5 232 0 35 30 तर
$ उशिराचा, ३ याचना फरतों, ३ बगेयरी, ४ शप्रि. ५ यमाछा, हु

र्८० नव्नीत

घनाक्षरी, बोढे सुंदरी तयात्ती | /स्वन्यंश-नाम न सांगसी ॥|
तरी आम्ही पर-पुरुषाप्ती | वदर्ण मर्यादा नोहे” ||
तिचा पराहुनियां कोप ) काय बोले नत्-भूष ॥|
“जंद्-बंशार्चे हैं रोप। मारते जाण शाजते ॥
महाजनाचा आचार । निज-नामाचा उच्चार॥
करूं नये हैं साचार | शाज्ाधार' बाहे कौ” ॥
पुन्दा बोडते मुंदरी। / चंद्रबंशी महीवरी ॥
बहु गहेत ते परी । नामें घेता जाणबें॥ १७०९॥
गीति. “मी बासुदेव” ऐसे स्व-नाम मुसन्‍्हर बदे सकत्ट-वेदी ' |॥ व
आधार तोचि मानुनि निमामिधानासि करण न निवेदी” || ८० ॥|
चनाक्षरी, बोछे निपर्धेद्र घाचा | “नाम हेजीब' इंद्राचा ॥
कित्ती साक्षेप नामाचा ) काय तेणें किसी मूं ॥! ८!॥
केछा काय मंगीकार । बोझ इंद्रासी निर्धार ” ॥
तंव ते बोडे मुकुमार | चंद्राकात्यदनातें ॥१८२॥
ब० ति०. #४रेरावतावरे बसोनि विमानदेशी |
जो संचरे सुर-पती सुख-संपदेशी ॥ "
मी सूमिकेयारे असोनि तयास कांहीं।
मागावयां तर कशी मज छाज नाहीं ॥१८श॥
भनाक्षरी, नछावैगढा भ्रतार। नठगे स्प्रप्ती हैं साचार |
टेसा निथ्य विचार ” | तंब राजेंद्र बोटती ॥
४ टाकुनि इंद्राचा संभ्रम | धरिशी का तूं नत्ठ-क्षम
जाई विश्राम विश्रम | नसता श्रम दो ॥
तुझे सौंदर्य पहायया | धरी रुद्र॒ल्लाक्ष काया ॥
तया यर्दी देव-राया | नब्य्माया ठाडुलीओं
अथवा तुज तो मोहठा । होऊं। नेदी नैषधाठा ॥
यास्तव स्याच इंदाटा | माछ सत्य घाठायी ” ॥ १८४ ॥
कर 2०20 22000 700 42840: नरम
३ झ्ात्मताम गुरोनाम नामाहिश-णस्यय ॥ प्रेवश्यमी में एड्ौदारस्देद्र्वाप्तारगेपक
ञ्रछी ह्यृति भाहे. ३ जाइगारा, १ दूत, ४ दिमानें दिस्तात हैपे सावमें शाधरात,
छूमझह, | ., * ४2

है

च्‌क तिः ०५

शोन्या,

शा० वि०.

रघुनाथपंडित २८१

येणेंपरीच ४ अनव्ठासि यमाधिपासी |
पाशीसही तरि बरी ” म्हणततां नृपासी ॥
आधार लेश न बंदे नव-सारसाक्षी |
होते तयासि सुर-नायक गुपतसाक्षी | १८५ ॥

ऐसा अ-बंचक वदोनि नुपाछ आला ।
इंद्रादिकांसहि निवेदित बत्त जाला ॥
पाचारिे मग महींद्र विदर्भ-भूपें।
गले समस्तहि समेसि सहर्ष-रूपें ॥ १८६ ॥

इंद्रादिक तेही अधिप | धरूनि आले नत्ठ-रूप ॥
समभे बैसछे अमृूप । जेरथें भूप शोभती॥ १८७॥

जाला नल्ही भूपाव् । कीर्ति-रूपं जो विशात्त ॥
तदा दमयंती वेल्हाठ । सखियांसीं बोलते ॥ १८८ ॥
० न्ष्ठ-राज-हिरा बरिछा | तोचि मनी म्यां घरिका ॥
सुर किंवा नर भछा | न वरीं अन्यातें निश्चय! ” ॥ १८९॥
ऐसें बोछोनी सुंदरी । वैसे शिविकेमीतरी॥
आली. राज-समांतरी । बगेवरी शारदा ॥ १९० ॥
बोले शारदा तियेठा | “ऐके राजांच्या नामांछा ॥
मना येई तयाछा | मार गढ्ठां घालीं तूं॥ १९१॥
हा राजा ऋतुपर्ण नाम धरिता हारावली कंधरी ।
हा राहे शरयूसमीप नगरीं हा राजसे भादरी॥
हा राजीब-दराक्ष सहुण-निधी, फाय जनांचा महा |
थाण, हाच वरीं, रिपृंशि परते' सारावयाचा' पाहा ” || १९२॥

१हं मूछ पद झसून त्यात्ी संक्षिप्त ओवी केली भद्दे कर्से इस्तलिस्ितांवहन दिसतें,
३ स्वयंद्राज्या बेदी वधू (नवरी ) राजसभेमध्यें वर निवदष्याकरितां जाऊं लागली म्दणने
जिला देयें जमडेल्या राजांची चांगली मादिती झसून जी मोटी चतुर भादे भशा प्रद्रदी

एक छ्वी तिज्याररोबर भसते, छाती प्रसिद्धि णाहे. तशी ही येयें शारदा छाहे, ३ पराजय
कहन परत फ़िरविशारा,

घट

ब० ति०,

घनाक्षरों,

घ० ति०,

नवनीत ,

येणेंपतींच बहु भूष निवेदिजेे (;
हीच्या मनासचि न येति उगेचि ठेले ॥|
जेयें बढ धरनि पंच-नत्ठी* बसे ते |
तेथें विश्चि-तनयेसम्रेत येत्ते | १९३ ॥

बोढे शारदा वचन | “ येसें बाई सावधान ॥।
बेर घाइनियां मन ! बस्छामें सुखों हो॥ १९४॥ ,

ज्याचीं पदें धांदति देव शिशेल्टामी।
स्वाराज्य' तो मिरत्रितो गजराजगामी॥
जो बन्न-पाणि बहुओचन कांति मारी।
हा पाहिजे तरि वरीं नद्य-रूप-धारी॥ ६९% ॥

साहीछ क्रीण सजणे बहु तेज या ।
मध्य-स्थ/ रूप धरिती हरियें यमाचें ॥
स्‍्नेहा धरी गधिक होय तमासि वाररी।
हा पाहिजे तरि बरी नब्य-हप-धारी॥ (९६ ॥

संवूर्ण ते समन यास्तत्र दाक्षिणाशा।
पार्ष्यात दंड परिती करितो बिनाझा ॥
देहीं जया मिखते घन-कांति भागे।
हा* पाहिने तारे वर्शी नहझ-झूप-पारी॥ (९७ ॥

१ छोछ, रोग, २ पाँच ने. ३ स्वर्गाये राज्य, ४ $5 6 ख्ोडत ४ बदुसोरन
हाए पिन्‍्पगानें ६६ दजार छोब्यांना शाह सेम्दां तो दर अपरपायुर्दे बत्यार्ग
सवोग्य भरें सुचविले, ५ पूर्व व दक्षिण हा दिशनि स्वामी ध्लुस्‍्में ८ व दम है स्टो5; *
यहा दोन दिशन्या मधीक्त जी छयोयी दिशा दिया स्पामी हि कहे, स्टृदूव व विशग |

शाज्सभेंतदी तो ह॑ंइ व यम हास्यामप्ये शयूहा होगा; मापन स्याप "मभ्यक््प ह४

भरिते ”! इत्थादि मदर भांडे,

६शत्रि, दवा सहोइवि भारतीय ध्यौन्या ताइणे

सधधत्ा सुयात शो बरण्पाम भररेय अरे सुदविरे, ७ यम. दा खो्धत / घन-झँवि
दा शब्दनी पम छाढा झाह़े, कर्म सुद [त को परण्यास अयोग्प #में सुयडिए,

5

रघुनाथपंडित श्ट३

आधार हाच सजणे बहु जीवनाचा |

रक्षी दर्येकरनिं मान ऋषीश्वरांचा' |

यादांस'* फार म्हणती जन सौख्य-कारी |

हा* पाहिजे तरि वरी नछठ-रूप-धारी | १९८ ॥

होतीछ नंदन-विछास जयास तो हा |

जाहे घनेजयहि धर्महि जाणतो हा ॥

र्नाकरीं तुज विराजविता विहारी |

हा* पाहिजे तरि वरी नकछ रूप-धारी/ ॥ १९९ ॥
स्‍्वागता, शारदेस मग राजन्छुता हे । शारेंदु-चदना वदताहे |)

८ शेवटील नत्ट हा मज बाई। मानला वहु मनी सुख-दाई ” [२००॥

१ पूवी एकदां चरुणानें यज्ञ केला, तेब्द्ध त्याला ऋत्थविज्‌ पाहिजे द्वोते, म्दपून वध््णाचा

मुलगा बंदी हयानें वादांत कद्दोड बररे ऋषीचा पराजय करन त्यांस समु्दांत घुडविलें, भाणि
छा रौतीनें आपले घापास ऋत्विज्‌ पाहिने होते ते दिले, पुढ़ें यज्ञ संपल्यावर बहनें
त्याचा मोठा आदरसत्कार करन त्यांस परत पाठविले अशी कथा आदे,. (भारत, वनपर्व,
छ० १३२) तिला अनुलक्षन हैं. लिदिलें असावें, २ नव्यक्षी (या दास -नोकर ), बरुणपक्षी
(यादांस 5 जलचरांस ). ३ वरुण. हा शहोकांत जी विशेषणें आहदेत हीं सर्व, वढ्ण इत्तरांचें
यरें फरण्यांत सर्वदा मुंतलेला भसतो, त्यास स्वद्नी्षी बोलण्याचालण्यालादी वेढ दोत नाईीं,
छ्तें सुबवितात, त्यावहन तो घरण्यास अयोग्य हें उघढ कहे. ४ नछ, हा ोकांत
बरच्या चारदी देवांचे गुण नव्यमघ्यें भादेत कर्से सुचविलें आदे, “ नंदनविलास
शब्दानें इंद्रता सुनविली, इंद्राकडे नेदनवनांतले विछास आणि नव्यकड आनंदकारक विलास,
« घनंजय ” दाच्दानें अम्रिता सुचविली, घनंजय अरे अप्रीचें नांव भाहे; तंसा नढही झादे.
नलपक्ीीं धनातें जिंकणारा भसा भर स्दणजे पुष्कल् द्ब्य मिठविणारा, “ धर्म ” हैं यमानें
नांव भांदे. नव्ही धर्म भादे म्दणजे नीतिमान्‌णाहे. " रत्नाकरी विद्दारी ” म्दणजे
समुदद्रात राइणारा वरुण भ्रादे, तसा नब्दी हे. नव्यपक्षी रत्नाकरी म्टणजे रत्नांच्या
सा्ीव ( रत्नसमुदायांत ) विहारी म्दणजें सेल्णारा, म्द॒णजे ज्यापाशी पुप्कल रत्नें
शाहेत, भर्में सुचदून नछाकदे वद्णता मुचविडी, पण वरुणाला स्वद्नीशशी बोलण्याचालण्याला
बनत नाही खा त्याकदे बरतीं दोष सांगितला झाहे. तोदोप न यावा म्दपून
# तुज दिद्वाजविता ” अप विशेषण दिल भहे, म्दृघजे ह्ावरूत तुला रत्नांच्या द्षागिन्यानी
भरून रोश टेवील छसे सुदविलें. “ नब्ख्यघारी ” म्दणते नत्ययें रूप धारण करपारा
छह़ा बरती चार स्होर्कात् भर्य आणि येथें “ स्पधारी '* म्दणने सुसुप नत्य अयसा सर्प,

ब्दई नथनोत डे

उमाजी यानें | तूं माता मी तुझा पुत्र ॥ डाब खेछावा मातेसंगे | हैं आम
महत्त्व नब्दे ” || ४ मायलेकरांचा डाब | धाममर्ति कांही मुंता' नाहीं” | येपह्या
जावाबरून | ज्यानें तिबरड* मांडिजीर || हाती फांसा धानें ध्यावा। “हात .
पहिछा येऊं दे तुडा॥ मी बायकोच्ी जात | पहिझा डाव पेस॑ दर
तुझा ” ॥३ ॥ पक;

हर्ती कांता जो घेतठा । वारा बारा तो बोडठा || फाँसा जमिनीवर फ्रेंकटण।
त्थाचा तिरपगडा' पडछा ॥ तिरपगडा बोलठा | त्याची बेती' हो पढठी॥
तिन डाब गेछे ज्याचे | त्या शिवानीमदाराजाचे || " जिजाबाई ग मात्ते । भांता
डात येऊं दे तुझा ” || येवद्या जाबाबरून | बाईनें हा्ती कफांसा प्रेतठा॥
४ प्रतापगड्ची भवानी देवी | तूं पात्र माइ्या नत्रसाठा ” || बारा रे बोड्टी
बाई | थाईचे बाग रे पडले || वाई ब्रेतीन' बोट्छी | बाईचे बेतीव पड़े ||
तिरपगर्डे बोडछी | वाईचें तिरपंगें पढछें || जिजाबाईचे डाब पुरे शाद्े।
बाईचे ढात पुरे रे झाले ॥ ४ ॥

४ देक जिनाबाई । सत्तात्रीस किललबाचा मी सजा ॥ माय माग जिजाबई।
जें मागाठ तें देतों तुज ॥ नाशकाची यारी सांपताची वादी | हवन फल
मागून घ्यात्रा” ॥ “हांतूत नको मछा बाढ्य। पुण्याथे शोदिय॥
भद्दे सिंहदगड किला । घेऊन यावा मछा ” ॥ नाव थैता सिंदगढायें । राजा
थरथरां कांपछा ॥ ४ हा किल्ला उदेभान मोगठाचा | बाई उदेभान मोगठाचा ॥
जे उमराब गेछे सिंहगडाठा । त्पाच्या पारी ग पाहिल्‍या ॥ नाही पुदे पाहिरे ।
किला आदे याधाचा जबड़ा । सत्तावरीत मिल्शंची बारी) दांून मामागा
बाईनें ” ॥ “ नाहीं तिहगड किला दिल्या | भी ह्षापर देईन ॥ राज्य जादुब
टाकीन उसे । नको थाई चल माध्या राजंयद क्रिलयाठा / ॥ ५ ॥

बादा भोषाी पाठसी | अति यढुंठा वसवरिदी ॥ समंगढ शिलपाहो।
शिवाजी महाराम जाउन तक्तावर बसफे | ज्यानें बात छायूनी | जाग शीष/या
छागछे ॥ “ सिह॒गढ फिल्ला घेणे | मठा कोणी उमराप दियेना ” ॥ प्रदर राश-
पापूनि | बाराचा अंमठ झाडा॥ पअतापयदासादी । उमरादया गाँगिर |
ज्याने उमराय शोधिय | माश्ठा ताम्पा माइुसरा ॥ सानाजी सुमेदार। फल/स
माणसांचा सख्ार ) विवानी राजाओं राज्यास । ऐसा टमरार : होतीं नही ॥
३ तीनदी कामे स्लेटफि,. ३ फ्रशिब्या सेष्टटिय ए दाने:

(००० २००३०-१००१४
॥ नष्द, सश्पण,
» हे रोग,

शाहीर तुलसीदास श्द७

किल्ला घेईल सुभेदार | तानाजी सुभेदार || खरखर छखोटा ढिहीला | ज्यानें
हुजन्या बोछाविछा ॥ “ जांबें उमराठ्या गांवाढा | तानाजी सुभेदाराछ ॥ तीन
दिवसांचा वायदा जो केछा । बाण हजार फ्रौज ती घेऊन भेटांत्रें तिसन्या
दिवसाला ” ॥ ६ ॥

पंतोजी तो काका | ज्यानें ठलोठ[ घेतछा | गेढा उमराठ्या गांवाला ॥
सवा प्रहर दिवस आला | तानाजी सुभेदार राजा सदरेछा' बैसछा ॥
जासूद महाराजांचा पाहिछा | तानाजी सुमेदार मुखी झाला॥ पोर्टी रायाबा
तो बैठा । स्व्रयंवर बाछाचें मांडिलें | काढल्या पंचमीच्या हल्दी । काढलें
पष्टीच छंगिन || छगिन वाढ्ठाचें मांडिलें | आडी सिंहगड्ची कामगिरी ॥
मामा बोछाया तो छागछा। ऐशी वर्षोचा म्हातारा॥ “छमिन राहिलें
रायाबाचें | त्तोड मजछा सांगावी ॥ माश्या तानाजी सुभेदारा । जे गेले सिंहगडाछा |)
त्याचे पाठिरे पाहिे । नाहीं पुढारे पाहिले ॥ ज्यानें गाँवा रे खाईछा ।
बाठा' बुरजा' छाविडा' ॥ त्याचें झाड होऊनि भवि बांधले | किल्ला हात्ती
नाहीं आरा ॥ सिंहगड फिलछयाची वार्ता | कादूं नको तानाजी सुभेदारा |
जे गेले सिंहगडाला | ते मरूनशानी गेले | तुमचा सपाठा' होईछ ”।
“४ असे बोदूं नकोरे मामा ॥ आम्ही सूरमर्द क्षत्नी । नाहीं मिणार
मरणाला ” ॥ ७॥

* अरे फछाणाचे” फछाणा | घाव घाछठा निशाणा” ॥ थारा हजार
लोक बिनहत्यारी । हु तें सैन्य घोछाया छागछें || “ बिनहत्यारी छोक | कसे
जाऊं महाराजांचे भेटिठा ” ॥ बार हजार छोक ब्रिनहत्यारी गांठे | आंकब्पा
कोयत्या त्या कमरेछा | ठापसीच्या/ खोत्ण डोईबर घेतल्या ॥ हातीं सीटा
घेऊन | सछाम त्यॉर्नी केछा सुभेदारझा | माके तानाजीची हिम्मत ।
म्हणून मिछाली जमात* ॥ ज्यानें पेटारा उघडिला । वारा हजार रुपया बाहेर
फाडिा || बारा हजार मलुष्यें | त्योंचे हातांमार्थि दिझा ॥ “ दादी डोई रे
कराबी । चिरी मिरी रे ध्याव्री | चछा महाराजांचे भेटिटा | राजगड
किलछपाडा ” ॥ ८॥ हे

4 समेंत, २ कोय रजत घातली, 3 नाश,

४ अमक्याब्या अमाया,
५ दोईस यांधाववाच्या फटक्याज्या, ६ जमाव.

54 नयनीत ; है

हिरज्या बुएजावकून | जिजाबाईनें पाहिझ ॥ "मास्या शिवाजी मद्रातर |
गडीम वैरियाचा आठा || तोफांठा आग घाठा। गठीम' मागया म्लिए-
खाठा ” || शिवाजी महाराजानें। गडिम नजरेंनें पादिज॥ तो सियाजी
महाराजाचा | भगवा झेंडा वोब्शखछा |) ! मानते जिमल्वाई माते। बामया
तानाजी मुभेदार भाढ्य ” || नांब घेतलें मुभेदाराजें | बाई गदगदां दवंसटी॥
सेना तानाजीची पाहिडी । मनांत संवोषित झाठी || ९॥

बारा हजार फौज घेऊन । मुभेदार दर्वाजादा आाठा ॥| परंचव्या संदेमभी |
महाराज शित्राजी बसे ॥ मुमेदार तामाण गेला | महाराजावर शुल् कैश ॥
४ माष्या वेद्यार्चे छ्यीन तुम्ही जासूद धाडिढा। तुमचा फाय बाद केठा ” ॥
“रेक तानाजी मुमेदात | मामची कामगिरी नब्दे लुम्द्ाठ॥ जिजामतेनें
बोणाबिलें ” | दोधांचा जवाब जिजाबाईनें ऐकिला ॥ जिजाबाई बोझपा '
छागढी | “मी जातीनें बाई ॥ शबातां सुमेदार येईठ | मार्ती अपर
ईल ” ॥ १०॥

सर्व झुंगार नटली | धाँवा अंबाबाईचा मांडिछा॥ “ भद्दे भठे भ्रंयार्श।
तानाजी सुमेदार थाद्य ॥ इच्छेप्रमा्ें होऊं दे! । दिंदगढ किलाणगी
पंचारती केछी ॥ गेली सुभेदाराडा बॉवालयपाठा । / तुप्ते जाई; बढाबठा॥|
तानाजी मुमेदारा । घदत्या दबठतीें राज्य ये पे तुढा ” मुर्भेदाएठा!
आँवात्ितां | ।पाचा राग निपून गेटा || / मांग मास ि जेंगागर्शीत
देतों तुढा * || “ काय मागूं मुमेदाराडा । दा म्दातारपर्णी सिहंगढ किला ॥ -
घैऊन धावा मा | आयुष्य मागेन तु्या गाजादा ॥ गात्ता शिवा बोरग
मापञ्ना सानाजी धाकटा । ठेकायें बाण दिखें त्याछा / | ११ ॥

तानानी सुमेदार गेखा । सित्रावीस्या मुजन्याशतवा “बानी हा |
सिंहगढाठा | आमचा रायावा संभाका ॥ जर आहों सिंहगढाहन | हक ही
फरीन रायाबाचें ॥ जर गेठों तिकद गेझों | हगीन झा गयाबाच ” ॥ मुमर३
तेयून निधाडा । आाणा बाईचे भेटोंहा। "मात्े निजाबाई मले | मंतर
याछाठा साँमाछा ? ॥ तानाजी मुभेदार | यारा भीमचि परउसीसयिं झसटा ॥
गेछा. रमगांगणा । प्रॉचकर्णाया बाण केछा॥ ग्रेशा सिंहगदस्यों
पोदाडा | देधुनि कर्णी दंए केटा॥ है३॥ ५

॥ छा... २ दंदापिदा, सेड्ट, .. ६ पायभयति, गजरः

शाद्दीर तुलशीदास श्टण

गलीम मानंदों बारठा | दवा दिला भरा । माइ्या शेलार मामानें।
काछी घोंमडी हांतरिल्ली । त्रिडे पैजेचे मांडले | “ ज्यानें ब्रिडा उचछावा |
त्योनें जावें सिंहगडच्या माहितीछा। माहिती काहून येईल त्याढा। छत्नी
घोडा इनाम त्याठा ] बारा गांव इनाम देईन त्याठा ” | ज्या वीराच्या बरती
माना । त्यांनीं खाठती घातल्‍्या | हात कोणी छाबिना बरिड्याठा | तानाजी
मुमेदार भछा। त्यानें हात विष्याला घातला | बिडा मंदिी' खोबिछा॥१३॥

तानाजी सुमभेदार त्यानें पोपाख काढिठा | पाटछाचा थाठ केला। जंगल
छागलें दारुण | वेछु करकरां वाजती। छागलें चिंवारीचें रान। छागलें
आव्यवीर्चे रान | आरीबोरीचें दारुण | थाट नाहीं रे जाबयाढा। काछोखी
रात्र | वाट नाहींरे जावयाछा | वन घुंडाया छागछा। बाद मिल्ठेना
जावयालछा । सुमार पाहाया छागढा । वा रे घोडीवर चढछा | गेछा कोब्याचे
ग्याटाछार | बाराजण कोठी होते पहिल्या ग्याटाला | त्यानें सुभेदार पाहिला |
“मारा मारा हा चोराठा” | सुमेदार बोछाया छागछा। “ चोर भसलों ठार
मारा | साव असर्ठों तर काय मार्तां। जरा वत्ती तुम्ही छाबा। यॉतें मा
पाहावयाला ” |] १४ ॥

पहिल्यानें सरदार पाहिठा | “ धन्य याची नागायणा | कोण तुमचें नांव
गांव । येबढ़ें सांगावें जाम्हांछा ” | “मी साखरेचा पाठीछ | गेलों होतों
पुण्याछा | मंडईच्या वाब्यांत | गेलों होतों पट्टी छाब्रायाछा। जात होतों
घगाढा | तेथें वाबानें आडवरिछा | तुमच्या जालों आश्रयाढा | भले भछे रे
दादांनी | धाईनें निधालों | प्रन खायाल्य बिसरलों | पान ग्ात्रें खायाठ ” |
४ ऐक ऐक दादा | हा वारा वर्षोमर्धी पान खालें नाहीं” | बटवा खाकेचा
सोडिछा | यानें बिडे . जे काढिले | बारा त्या कोब्यांठा। यानें बारा विडे
दिले। भफु माजञुमाचे विडे कोब्यांठझा दिले। कोछी पिंगूनशानी
गेके | १५॥

बारा बाराजण कोछीी | पहिल्या दस्वाज्याचे गेटकरी' | “ बारा असामौचा
कोण सरदार सांगाबा ” | “ ञाहे मी खंडोजी नाईक बारांचा सरदार ”!।
“४ ऐक खंडोजी नाईक । तुमची तैनात* सांगावी” | ० तीन रुपयांची
तैनात | मछा सरदाराढा मिलती” | दातमें कंदी जी काडदिली। दिली

$ फठ्यांत, ३ पहाच्याछा. ३ भांगेच्या दच्या घावछेले, ४ पगार, ५ परे...
आह ४७ 0 9

२९० । मवर्नीत

खंडोजी नायकाझा | ज्यानें तोंडा जो फादिटा | दिखा विदोज़ी कौर्पाल! मा
चौकडा कादिखा | दिला मारी कोब्याठा |बारा 'फोड्पांठा बा था
बल्ता त्यानें दिल्या। कोछो फितूर ते कैंडे | ऐकफ ऐक पराटीड्योगा।' मौठशा
वल्तू आम्हांडा जिरतोंड कशा । काम सांगा भाग्हांढा ” ) "काम मुझ्ांझ
संगिन | भाक़ दात्री रे मजड़ा। इमान ज्यानें दिलें”। फकोब्यानी इमान
दिले। “मी थांह कोणाचा फीण | मांत्र सांगतों - रे तुम्हाडा। राजा
शिवाजीचा उंवर्व | थाहें मी तानानी मुमेदार। पत्मास माणसांचा रादार |
बाहें मी एकडा। भालों सिंदगइच्या भाद्वितीठा। हछांगी देरी सांगा
मछा” ॥ १६ ॥ हि

नाँप्र घेता शिवाजीचें) कोठी घाठती बसले। “टेक ऐफ सानाओं
मुमैदारा। शिव्राजीर्चे कुत्रे नाहीं येत सिहगडाड़ा ” | ज्यानें बल्ता पैतत्या।
व्यनें मुमेशाराच्या पुर्दे ठेरित्या। “घे २ मुमेदास। आत्या बढ़ने जायें
ग़जगड़ कित्ल्यादा ” । / ऐक खंदोनी नाईका । इसमान तू, रे मछा दि ।
भारी सेजेची बाइल | पण इमान देऊं नये ” | येत्रद्या जवाबायखझून । फोटो
सांगायाडा छागठा | “ऐका सिंहगढ्चा मादिती | तिन फीसाचा बाद था
घेर | दिडकोसाची आदि था रंदी | शरदि बटराशें प्राण सिहयडादा )
उगवत्य बामहा | का अहि दाणागिती | तेगे आदे सोदाची! जागा।
दोणागितच्या कच्पाटा ॥| १७ ॥

बतावें सरदारंनो । जातों आापत्या गोठाठा'। बागजण कीछी भरण
धरन | तुम्हीं काय सांगता बराम्द्ांडा । पा मदौटा पहन । कौंडी रढाया
छागडे | / शिवानी च्या सज्यात कोगी | छुत सारा सरदार /नाही
वाहिए। ” | “ मिक्क नफोरे दादानो | हा रिल्ला हाती बाला हरदा किला -
सारी देदन तुप्मांठा । दृजाराची तैनात देईन | यारा क्रात्ममींदा / । तागाजी
सुमेदारनें दिखा दावचा ठरसोदा | त्या संदोगी कोब्याश ॥ १८ ॥

मुभेदार तेशुनि निधाठा | घाटा आपत्पा फ्रोजिण । स्थाचा शेत मो
मास | स्पाओ्यां पुें घावाता आठा। “तुम्दी गेशा शिदिगदठा। सप्स #ऋग् ,
मदिरेयाठा । माह सुमेदार ये दे | बार बफरे देन व्रटाा पुटी धटा ही,
किलपा़ा । जातों। मयतत फ्रेडायाटा / ॥ “ऐड (द्ध देडामला बयां

३ साँसर्डी झादवारी- २ हएव, _

शाहदीर तुव्दशीदास २९०१

दाबयाचे ते चोवास देऊं । पण किल्ला येऊं दे हाताछठा ” | ४ बहिरोबा गराहे
ओऑगछू' | त्याचा नव्रस पाहिजे फेडछा ” | “ ऐक ऐक शेलारमामा माइया
महाराजाचें देणें | अढल पदों सोनें। नाहीं आाह्यी बहिरोवा जाणित !
साडेतिनशें देव पाणी रांजणांत भरतात | ऐसा शिवाजी महाराजा | भाहे तत्
कॉकणचा राजा ” ॥ १९ ॥

“ चला मे दादानो ” । हुकूम सैन्याठा केछा | वारा हजार फौज गेली |
कल्याण दरबाजाछा | ज्यानें पेटाग उघडिछा | काढिलों यशबंत्त घोरपढ़।
सात शेर शेंदुर | तिच्या मस्तकीं थापिठा। भांग मोत्यांचा भरठा | चरणीं
मस्तक ठेविलें | सांखव्ठी कर्मरेछा बांधिढी | यशवंत घोरपड ज्यानें किल॒पाला
लाबिडी | अर्ध्य किलयाछा गेली | घोरपड माघारी परतलढी | आउक्षरे
तानाजीचें समजछी । धोर्पड फिरली ती मुभेदारानें पाहिली। “ सत्ताबीस
किछ्ले मी घेतले । घोरपड की मार्गें नाहीं फिरछी ” | राग जाला त्या मर्दाला |
४मी आह मराठ्याचा पोर नाहीं भिणार मरणाठा। एक हात ठाकीन । सठरा
खांडोढ्यीं पाडीन शिव्या भाकरीसंगें खाईन ” । त्या मरणाचे धास्तीनें | सात
बेंढे जी फिरछी नखें रॉवून बतछों || २० ॥

भरे फछाणाचा फछाणा ! घाव घालय निश्याणा ] घत्त थाली मोगछाची।
प्यानें कानोसा घेतठा | हांक मारिली गेटाठा। खंडोजी नायकाडा।
“४ किसका गलबरछा मेंरे माई | एबढा सांगावरा आम्हांठा ” | खाद्न कोड्यानें
जबाब दिछा । “ जंगढ्में धनगराचा वाडा | त्यामप्यें बडा बाघ शिन्या।
गाईकी वचडी खाते । रांड पोर किचाड” करते । बरती सुखी
राज्य करा ”? ॥ २१॥

मुभेदार चोठतो सेनेठा | “ पहिछी सोछ शिवाजीमद्वाराजांची | दुसरी सोछ*
अंवाबाईचो | तिसरी सोल तानाजी मुभेदाराची ” | पट्ने घेतले तोडाम्थी।
सोल धरडी हार्तामर्धी । आपल्या बेताचे माणुस पन्नास मोजीडे | मुभेदार
गडघर चढले। पत्नास कमी बारा हजार फौज खाली होती त्यानें एकच
गर्दो केछी । सूर्यात्रा जो बंधु। त्यानें एकच गर्दी फेडी | “दादा यरती
गेछा ” | बार हजार फीजेनें दात सोछाठा घातठा । तीन पुरुष वरता गेछे |
सोठ मर्धीच तुटडी | पन्नात कमी बारा हजार | फौज घरणीवर पडठी ॥२३॥

६ रागट. 3शायुप्य, ३वयासरू, ४शोरड. ५ छाइ दोरी,

833 « मचनीत

“काय सांगू सुभदाग । सोछ ते तुटठी, आदी माणार्ी बेटा! ।
सुभेदार बोढाया छागठा | “ नाही सो रे तुठठी मार्खे अउुष्प तुदठें। '
ऐक 'ऐक शेलार मामा | माध्या रायावा वेश्याछा हराम सास!
शैढार मामा चोठतो | “ऐक ऐक मी हुछा एक तोड़ सांगतों) आड़े
अठराईश फीन । किलपाठा मठराशें पठाण | बह उदेमभान मोंगठ । याहे
सिद्दी ती द्विाड। भद्दे चेद्रावछी दत्ती | उडी ठाका किलपासा्टों । म्हुणने
पद्दायाठा नही ” | "मह्य भा झेठारमामा। उडी टाडिशी करी प्राण
जायाचा | पन्ास माणसाचा सरदार | सत्तावीस क्िलपांचा मो सरदार, नाहीं
मिणार मरणाढा ॥ २३॥

गेछे पढिझे दरवाजाठा । ज्यानें दिंडीनें पाहिछा | होती बारबाची जात ।
होती मोगठाची जात। होती मुसटमानाची जात | अफु माजुम साली ।
मदनमस्त झाठी | ज्यानें ढाव जे मांडिडे |; कोण या बाग भोदती । को
ग्यारा ते बोटती | धानें एकच गर्दी फेडी ! खणाखण वाजिती | सता
मामुदाये' बाहती । रक्त धेगाठा झागर्ेें सुन डोब्याला घदणझा। कोण
फरितो खुदा खुदा | चुधा' घरणीठा पडला। कोण झरितों थल़ा धह़ा।
खाड़ी काढा तो पदछा॥ र२४ ॥ 5

पहिछा दरबाजा मारिशि। गेंठा दुसन्‍्पा दखाजादा | काछोसी राम
पार | रात्रीचा अम्म> ज्ञाज। दुसस्या दरबाजाठा होता | तिनरों , पठाश
ज्यानें दीन” दीन याहिला"। मुसलमानी छोक दादा। पिनफिकीर दंते। माही
गीमाची माहित । तानाजी मुभेदार जैसा ठा्णात। बाब सोटछा सेनांग |
पांच पध्णाचा मारा केछा। सत्रा प्रदक्रेममि तिनरों प्रद्ाण फापिशा।
गेछा तिसनन्‍्पा दखाजाटा | होता चारतें एठाण। दीन दीन, झ्याने बाहिटा ।
चारदों पद्ाण फापिटा | एकदर द्विशेव मऊरों मनुप्योया झाड़ाओ २१ ॥|

महक शैंठार मामा । गठौमाचा हिरीब प्याथा । पुक प्वानें कमी । सदर
पदाण झञाड्टा ” । स्थां बॉन्चार विवून गैंग । खदेसान स्ोगढापाद गेठा ।
“# मर टदेभानमाई माय छागी सुश्या चोन्दाटा')। सिश्गद दिखा डुझा
होपा” ] एम घन नाहीं सोहएताई। छा विप्ष्या दसहां। हगा

पक परल्‍पनम ८-८८ 4 ++ पट जल वपल्टननअन न न
३ झोएड,.. ३ छापे, हे जीए-पूडारी, ४भरक्तनांगाये मिपण,.. ५ जिदशा,
2 ५ हद
६ प्रदर, मेठ,. 9 थुद्रारंश इेखो, <हर, $ औीय, 46 मई,

४

शाहीर तुछ्शीदास हक

सिद्दी हिछाछाछा। पांच हत्यारे घेकन जाबें। कल्याण दखाजाछा ” |
सिद्दी हिछाछ भछा | ज्याच्या नऊजणी ब्रिब्या पढंगा निजायाठा | चोन
कराया छागछा | छाखोटा मोगछाचा दिला | सिद्दी हिलालानें। त्यानें
बाचून पाहिला | “ सिंहगड किछ॒याछा गलीम बहुत आढछा। तुम्हीं जायें
लढायाठा ” | सिद्दी तो हिछाछ पांच पोपाग नठछा। दोहीं हातांत दोन
पढ़े नऊजण बिब्या हारोहारानें उम्या केल्या । ज्यानें पहिछा हात टाकिडा |
अठरा खांडोक्ीं पाडिलीं | आसुदाचा टिव्ठा ल्याठा | उमराब तेथून निवाला
सुभेदारापाशीं माठा ॥ २६ ॥

४ सलाम सलाम मेरे भाई | किसका तूं उमराब ऐसा सांगावा मजछा” |
« उमराब अदे शिवाजीचा | मी तानाजी सुभेदार ” | “ऐक कुल्लंब्याज्या
पोरा | पागोव्याच वेढे घाछ गब्य्यामर्धी शरण यावें सरदाराढा ” | सुभेदार
त्याडा बोलता झाढा | “ध्यात्रें तोंडांत तृण, घ्यावी डोईबर बाहण, शरण
यात्रें मुभेदाराछा | पहिला हात येऊं दे तुझा सिद्दी तूं हिछाछा ? | पहिछा
हात जो टाकिला सात हात'जमीन उडाछा। हातांमधी हात त्यानें अठरा
टाकिला । मुभेदार गुंजमर नाहीं ढव्ठछा | “ शरे सिद्दी तूं हिछाछा | दुसरा
हात येऊं दे तुझा ” | मुभेदार बोढछा “ संमभाव्ठ संभाव्ठ मेरे भाई | आता हात
येतो सुभेदाराचा ” | नऊ हात जमीन उडाछा | मारा मुमेदारनें केठा |
बत्तीस बेढे पागोव्याचे | वत्तीस बेढ़े मंदिलाचे | बेंबीपात्रेतों चिरित नेछा |
खुदा खुदा रे बोछला | बुध्या धरणीब्र पाडिला ॥ २७ ॥

तैथून बॉब्या निशून गेछा | उदेभानाज्या जब गाढा | “ भेरे उदेभान
भाई भाग छागो हा चोम्याठा | सिंहगड किछा डुव होया। नउझें पठाण
काव्या | बाच्छाईचा हत्ती काव्या | तिद्दी हिछाल काव्या । तुम्हारे
बारा छडके काटपा”| छडक्याचा तो जाब ह्ाच्या कानावरती गेठा।
उदेमान तेथुन निधाछा | आठा पिराच्या दरग्याठा। फोडल्या कापसाच्या
उदी' | भोतछे तेडाचे बुधठे | ज्यानें आग जी छाती | ज्यानें उजेंड तो
फेडा । गीम फिती मोजून पाहिछा | पन्नास माणूस श्वाच्या गाले द्िशोवाला।
उदेभान माणूस पाहून | त्याच्या भुजा ज्या यरारल्या | पन्नास माणूस माक्नी
आंबाडाची भाजी | मोगठ मार्गें परतठा। गेखा आखाइखान्यामर्धीर |
पार्यी तुमानी मुस्वारा घातल्‍्या | अठरा खंडीचे किनखाप) त्यानें आंगांत
घातलें | बारा आतवड़ीचा* जोडा। त्यानें पायांमधरी घातछा | ज्यानें
| ॥ उल्बी, मंशी,.. २ कक्नागारत, ३ जरीच्या बेलइुशीय रेशमी कापए. ४ कानप्थाया,,

२६६ नवनीत ,

किल्लपाठा | सांगतो शिवाजी महाराजाठा | सिंहगढचा इवाल देतों तुम्हाडा ? |
अबिर गुछाढ। ज्याचे मुर्चात मए्ठा | दो रेशबाचा घातडा। मुर्दा
पाठ्खीत ठेव्रिदा | पंचत्रीस कमी बारा हजार छोड़ सगछे येतटे | गराझग
गाजत मुर्दो गेठा रागगड॒ किछपाला || ३२॥

भाडे फिलयाचे पोटाया | पांचकर्णीचा बाजा फ्रेछा। था मद्दागजार्म
घेतका | मुभेदार किल्ला घेकन भ्राढा | मुमेदाराची पाठसी | नेठी राजाये
सदरेठा | शिवाजी महागजानें । मुर्दा पाहिला मुभेदाराचा। शिवाजीचे सज्यात
ऐसा | उंचराव होणे नाहीं सुमेदारासारखा | विजाबाई घवित णाढी | पाठसी
पाहिएी | गे भाठा सुमेदाराडा | नाही थाझय भेरायाठा | थाई पाठशीपाशों
जाठी | बाईनें शेटा उघडिणा | मुर्दा मुमेदाराचा पाहिशा। आग प्रर्णीश
टठाकिलें | सुभेदारासारखा । ऐसा क्षत्री होणार नाहीं॥ ३३ ॥|

घारा भोयांचे पाठखीत। प्रुभेदाराचा मुर्दा जो घातझा। बाजतगाका
आणडा उमराठ्या गावाठा | क्ाचे लेफाचे भेटौट। पचिकर्णाना आगाज ।
रायावा बेझ्यानें कफेटा | रायावा बोडतो | "बाबा शाठे मात्ति तग्माठ]
पाठ्खीपादी धाँवत भाढा । मुर्दो चागाचा पाहिला । / सता दिवसाची मुदत।

केडी मात उगनाला। बाबा माह झ्गीन फरीड कोण। यजमान होई!े ,

बाबा कोण | मंडपात मिखवेल कोण | आग छागो हा छगाटा | को माषा बावा
नियून गेठा ” | शिवाजी राजानें। मुछगा पोदासंगें धरिटा | " मिऊ नफ़ी माह
ब्रेठा | शिवाजी महाराज तो गेछा तान्‍्हामी सुभेदार भाहें तुझा ” ॥ १४ |

मंग त्या सेखथ्या दियसांत । स्वयंवर बाह्ययें से माहिलें। ज्यानें मंदप
घातठा | मंडपाठा तोएण चांथिरें॥ परदिठी नररी रर फेडी। कडाधोति
दरफाराची केो रायाठा बेज्याटा । पत्नास माणसांची सखारी | दिखी रण
बेब्याठा । दीणचं ते गांव। दिखें पानमुपारीझा। मादसस्याचा दढ दिशा
इनाम खापाडा ॥ ३५ ॥

मुछशीदरात शाहिर | रयानें सदोखा बाहीदा। डफ सेगशर्णे पेंउन।
मंग रया सास्हाजी मुमेशराझा । शिवाजी गद्ाराजाया। पगान्‍्ठा कोॉटियंस फैट |
त्या रे तुछुशीदास शाहोंराच्या | झूर मर्दाबा पोगश । शर मदनें ऐशाग
शिषाजीये राज्यों | ऐसा उम्राय होगे नोही) पोग़दा गास्याश उदाग'
एफ स्पाटा घढ़ी पुष्य) रूपयुगीया पोषाश छंडयु्गों वर्तेता। सजशापम
किल्ए्पाया सरइर निमनझानी गेन्या | ऐसा युनः होगे नही ॥ ३ ६॥

सामराज

सामराजाचें रुक्ष्मिणीहरण हैं काव्य चाछू झतकाच्या भारंगी पहिल्‍्यानेंच
उपलब्ध झालें. अलछीकड़े मुद्रछाख्यान नांवाचें त्यावें दुसरे काव्यही सांपडलें
गाहे. भोसल्याच्या कुलपुरोहिताच्या वंशांत सामराजाचा जन्म ज्ञाल्वा,
मोत्र शाकल्य. वापाचें नांव छक्ष्मण व आईचें काशीबाई. कुलदेवत मुद्ठल,
या कबत्रीचा जन्ममरणाचा काल मित्त नाहीं. सतराब्या शतकाच्या मखेरीला
हा कवी झाला मसावा. संस्कृत पद्धतीचें महाकाब्य लिहिण्याचा उद्देश पुढें
ठेबून सामराजानें रुक्मिणीहरण रचिलें आाहे. हें काब्य प्रथम वि. छ. भागे
यांनीं १९०५ साढीं प्रसिद्ध केले.

विशेष माहितीकरितां पहा :-- रुक्मिणीहरण-सं. गो. वि. तुलपुछे;
मुद्नछाह्यान-सं. गो. राजोपाध्ये ; रुक्मिणीहरणनिरीक्षण-प्र, धो. कानिठकर |

सामराज-द« सी. पंगु.
रुक्मिणी-हरण
हइं० ब०. संभार' देवी-पद-पूजनाचे | आणीत अध्यक्ष' वधूजनाचे ॥
आरंभिजे अर्चन अंवबिकेचें ) सीमाग्यरे मोठें उप्कन्यकेचें॥ १ ॥
उ० जा०. कईर-नीरांजन होय जेब्हां । सहस्त-घंटा-ध्वनि होति तेप्हां ॥
मुचर्ण-पुष्पांजलि बाहियेला | प्रणाम सांग तयेस केछा ॥ २ ॥

प्रदक्षिणा तीस करून जाडी । पुर्ढे उमी सम्मुख राहियेली |॥
पुनः प्रणामांजत्लि जोडियेछा । संपूर्ण पूजाविधि णर्पियेछा ॥ ३ |

ई० घ०. होऊन हा संभ्रम* जाय जेव्हों | बांहेर कोछाहछ होय तेव्हां ॥
तेणें तिचें व्याकुछ चित्त जाडें। संदेह-सोपान चढ्रों निधाडें || ४॥
उ० जा०, उठे त्यव्हां" तेथुन ते शहाणी। शिकेत जीच्या हरिणी पदाणी॥
पुसोन सर्बांस असे निघाी । देवाठ्यावाहिर चालियेडो ॥ ५ ॥
ते घावरा होय मरोनि धापे | महामयें ब्राह्मण फार कांपे ॥
तोतांतडी घांवत इृद्ध गाज | म्हणे, "मुझी, काय विलंब केछा | ॥ ६ ॥

$ साहित्य, < मुख्य, ३ नपशीव, ४ सन्‍्मान, ५ तेब्दा,

र्ष्ट नवनीत

ब०ति०,.. पूर्वेक्कीड अणि दक्षिण पश्तिगेचे |
राजे कितेक अति उद्धत' उत्तरेथे ॥
सनदा. शब्रयकबयाइन-युक्त होती।
अंबाजयाप्रति मि्लोनि समस्त येती॥ ७॥।
ते आपड़े विविधभार रचोत सजे।
जे भीमकी, तुजनिमित्त परित छाते॥
अत्याहितों प्रकट उत्कदमांडियेले ।
हैं मंविकानिठयष य्रेडनि वबेडियेश़ें ॥ ८ ॥
है। द्वारका-रमण कृष्ण सहाय जेयें।]
कोणापसून ठपने भय तूज तेय ॥
बाहर तूं लग्ति ग्रेयुन जाय बाई ।
है त्यापर्दे हृपति फेबछ जाण गाह॥९%॥
मालिनी, नसपति-समुदा्यी नेणसी थ्रीपतीछझा |
लरित करुनि जासी भापुछे ब्युपतीझा'॥ «
सहज दृप्समानामानि जो देसणा गे। '
तदपि धुज तयाच्या सांगतों या खुणा गे ॥ ६० ॥
मुख्य! बछसे जो फंद नीण्या नमाचा |
उदय हृदय-देशी होगे तो फौस्तुभाचा ॥
परम पिमदछ जेथें वेजयंती विश ।
त्वर्ति यहि तथहों सर टाडूनि राजे ॥(॥
शिक्षरिपौ,.. ध्यजस्तोर्मी ज्याये सगपति' सदा गदत अमे ।
+ भुजई॑दी तैसे अविर्त गंदा सकू विटमे ॥
दिरी पिच्छें यादें, कटितटिस परीतावर धरी |
यसा दवा टक्षावा यद॒पति जगजापस् हरी ॥ ६२॥।
गम ति*, बोडोनि हैं बचाने हिप्र सुददेबनामा।
“स्वसमस्स॒ु ते” सदन जात गे स्वपामा॥
तेफंच राहति उम्या नश्नापनारीव
सख्त जाति विजण गहु गेबभ्री ॥7१॥
जप कप, सल्त ४ तबाह, सिदर,. $ बोसओ, आषापाए, ४ शाक्षराता-
५ एृण्न, $ हद,

सामरणाज रष्

ब० ति०.. माता रहणें, “ हपसुते, परतोन पाहें।

० छोकांत हा विधि पुरातन उक्त जाहे ॥|
थाडीन मी मुद्ठ* दिवाव्ठिस तूज़ वाई ।
हा प्राय होय मजछा तुचच्रीण कायी ॥ १४॥
तो तो करील ठुजझ तब्ठहातछाया |
माझी कसी मज सुटे परि आाजि माया ॥
वृत्तांत दूरिठ कसा मजछा के गे।
या कारणें परम द्वा जिब जाकके गे ॥ १५॥
तूं भात्मजे, मज मनांतुन मोकदीसी" |
जाऊं कसी स्वसदना परि एकछी्सी॥
थे कातरीत जिब आजि पडोन राहे |
* म॒ति ! ह्ृणोन त॒जवांचुन कोण बाहे॥ १६ ॥
हैं आयकोन (थिवी-पुरुद्ठत-पुत्नीः।
कोमेजली बिकच-पत्न-पछाइ-नेत्री' ||
बाहेर ये तदपि धीर धरून वाढया।
टाकी पंदें हछुच कोमछ चारुशोला ॥ १७॥
दोहीं करी सहचरीस धरून चाछे |
चालेत वीर अतिदूर धरून भाले ॥
दाठेत त्या निजसमीप अनेक दासी |
ज्या सर्बदा बसति केबछ तीजपासी ॥ १८॥
ते भीमकी सकछ-लोक-मनोमिरामा |
बैकुंडनाथ-पद-पंकज-बद्ध-कामा ॥
सौंदर्यसार-रस-निर्मित मूर्ति जीची |
उत्कृष्ता परम याहुन काय तीची॥ १९॥
वक्त्रेंदु है सहज सिंधु सुधारसाचा |
याचा धरी नियत ईंदु उधार साचा ॥
बाहे असाच बहुघा अपबाद छोकी।
हा अन्यथा हरिण-छांछन कां कंडंकी ॥ २० ॥*

सांगितलेला, बोलादनम ल् पुल 22८०0 शलपम्नकतद ३२३० जाा शत
ब्‌ * दैयलादमे, ३पोछे. ४सोदिसी, ५राजबन्या, ६ फुल्लेल्या
कमटान्या पास्च्यांसारएं दोछे अमलेली,

३०० . नसबनीत _

व७ ति०.. अत्यंत निर्मछ अमीडिक ज्या अमुक्ता |
सीमंत-सीम-पदवीस बत्तेत मुक्ता' ॥|
साजे बरा त्रिजब॒या तिजछा रूलादीं |
येकावक्रीयुत मनोहर हार कंठीं॥ २१ ॥
झोमे तिर्चे मृदु मुजद॒य बाजुब॑दी।
तें नीछ तेज झल्ठके हृदयारंत्रिंदी
हार्ती तिचे सहज रतनजडीत चूडा|
त्या मुद्रिका सकछ अंग्ुक्िफाधिरूदा ॥ २२ ॥
याकर्ण विस्तृत तिच्या विड्सेत दृष्टी ।
तम्मध्य हा सहज मुंदर माय मुष्ठी ॥
तीचा महा रुचिर नाभि गंभीर शोमे |
चक्‍्त्रांचुजीं परम परदपदबृंद छोमे ॥ २३ ॥
ते भीमकीस सिसफ़ूछ शिर्री जिशजे।
नाकीं तिचे अति मनोहर मोर साजे ॥
पायी तिचे जडित-नूपुस्ञयुग्म बाज ।
तीचे गतीस गयनीं गजयाज ठाजे ॥ २४ ॥
इंददंशा, जे देवमाया वर-बोर-मोहिनी | व्यंजत्त्तनी जे कटहंस-गामिनी ॥
इयामा नितंत्रार्पित-रत्न-मेखव्ठा। पायी जिचे शोमति हेमशृखव्य ॥१९॥
उ० था०. कुशोदरी कुंडल्म॑डितेक्षणा । शुचित्तमिता सुंदारे जे मुठक्षणा ॥
जे पक्ष-विंद्रीफ-सोदराघरा | ते होय बीरां मगर इश्गोचरा ॥| २६ ॥
ब० ति०. ब्रीडावडाकन-विमिश्र तदौय हासा |
देखेन ते पढ़ति वीर मनोज-फांसां ॥
उत्साह जे बहुत थोर धरून आले |
ग़जन्य ते परम मूच्छित सर्व जाडे ॥ २७॥
; हस्ताबुजीहुन मब्झेन पडेत शर्ज़ें |
चित्रांपर्य धिति भूषण आणि बच्चों ॥
यानांवरून क्ितियेक प्रडेत खाें!
ग्रेकायकी हृप्रतिमंडठ मुग्ध चाल ॥ २८ ॥
4 मोती, ३ सल्य पढागें, हे मदर. ४ राजे.

सामराज इ्०१

ब० ति०. जो पाचलें सकछ राजक' है अवस्था |
तों चाढिडी सहज तेथुन पद्महस्ता ॥
कृष्णार्पण प्रकट देह करूनि राहे।
ते भमीमकी भगवदापत्रिस इच्छिताहे || २९, |

वारून वामकरजी अलकांस बात्या |

तैंसें अपांगविशिखी अपरां दृपात्ां ॥
आलोकिते सादर बच्चुतांतें |
सत्रीड' साचिवदना' पुरुषोत्तमार्ते || ३० ॥
तें सांवव्ें समुण ब्रह्म कृपाकराक्षी |
सस्मेर" तन्मुखसरोरुह हें अवेक्षी ॥
इृष्टीस इृष्टि जंब नीट मित्ठोन गेली |

ते भीौमकी हछुच त्याजसमीप आछढी ॥ ३१ |)

कीं चक्रत्राकरमणीच वियुक्त जाड़ी |
ते चक्रवाक उमगीतच काय आडी॥
कीं मानसा' त्यज्ुन मानस-राजहंसी ।
आसक्त है परमहंस-कुछाबतंसी ॥ ३२॥

कल्पट्ुुमाजबक्लि जंगम) कल्पवर्छी |
कीं येइ हे हछुच चालत पायचाडी ॥
की चातक-प्रणयिनीच निदाघ-तप्ता: |
धांबोनि ये नव-घनाभिमुख तृपाता॥ ३३ ॥

किंया त्यजून विपयाकुर-मात्र-चारा |
मेध्या" सृगी अनुसरे निज कृष्णसारा ॥
किंवा महोदपि गंवेषित येइ गंगा।
की भेटली रतिच येडनि या अनंगा ॥ ३४ ॥

१ राजाँचा समुदाय, २ ईश्ररप्राप्तास, ३ विनवदुक्त, ४ श्रपोमुस, ५ सहास्य,
६ मानससरोबर,. ७ पिरणारी. « उप्यानें तापठेली,.. ९ यहांत्तीण,

३०२ नंचमीत झट

चण्ति०ग,. है भोीमकी सहचरीसहित त्रिवेणी।
प्रत्यक्ष हा चटमही-रह' चक्रपाणी |
जैणें सुटे सहज हा भववंध राया |
तो ततीर्थराज प्रकंटे जग उद्धराया || ३५ ॥|

तत्काद् ईद्विय-पराडूमुख दृत्ति जाली [ ,
श्रीकृप्णमूर्ति दृदयी विवरों ,निधाडी ||
हारोन जाय मकरध्वज-कोटिशोंमा |
पाहे न्‍्यहाछुन तया मग पद्चनाभा॥ ३६॥
ड«्जा०, चतुभुंज श्यामत्ू-रूपधारी | जो शंखचक्राब्ज गदा उभारी ॥
डउभा असे जो रण-भूमि-भागी | घेऊनियां चंदनऊंदि झंगी॥ ३७॥
कंठस्थ्वी कौस्तुभ दिव्य भासे । मुर्खेंद्र सातुमह मंद हासे |)
उत्फुछ-कंजोपम' नेत्र दोन्‍्ही | ते कुंड हो झत्ठकरेति कानीं || ३८ ॥!
ते साजिरी उन्नत नांट नासा | शोमा महा ख्ू-छतिकों विछासां॥
टिव्ठ लछाटीं निट्र केशराचा । तो बिंदु शोभे वारे कस्तुरीचा || ३९५ ॥
धम्मिलन' शो मृदु कुंतठांचा | संबेिला हार बसे फुछंचा॥
फिरीट मायां जडित प्रकासे | ख्नावतंस-धुति हे विकासे ॥ ४० ॥.
हीरांगदें शोमते बाहु-दंढी | रत्नीं कडी हे खचितें उद्दंडी ॥
उद्योत* ती उत्कट ऊर्मेकांचा | प्रकाश जेयें १डछा नखांचा॥ ४ ॥
पाहातसे विश्वमनोमिरामा | कदा न परोवेच विशम रामा
जो हारे हा दुर्लम योगियांठा । प्रत्यक्ष तो दर्शन-छाम जाडा॥ ४२ ॥
मिक्ठे शशांकास' अहो विशाखा"] किया मशोका सहकार-शाखा]
है साथकासल्रिध सिद्धि आडी। किया विरक्तान्वित शांति जाडी॥ ४३॥|
च०तति०, जाठा इला चरण-दर्शन-छाम जेच्हां। प्रेमार्-डोचन यदूद॒द हीय ततन्हाँ॥
तिर्यड्मुखी समय छज्ठित फार जाछी। कृष्णातते नमनएूरक माव् घाटी ॥ ४ शी
३ गृछ्ठ, प्रयागरी्ावर जेचे अवेणीसंगम वाह तेगे बटवुक्षावर पिंष्ठ दिव्य अग्र्ता झुक्ति

मिव्ते झशी कल्पना भें... ९ फुलकेल्या कमहामारसे,.. ३ केदसंमार.,. ४ प्रशाश-
७ आंग्पाँया,. ६ जंदास, ७ एका नम्मत्रायें नाव, ।

सामयज्ञ ३०३

शिखरिणी, संख्या दोधी तीच्या सहज मग मार्गें परतती |
निजा सौजन्याचा निर्रधिक निर्वाह करिती ||
महो, जन्मा माल्या उचित बहुधा हैंच इतुकें।
करें हैं तेणें नियत उरके ज्यास जितुर्के | ४५ ॥
न देखे वैदर्भी जबकि सखियोतें सुनयना |
नवोढल्ें! छाजे, किम॒पि परते हंसगमना ||
जयाचें हैं ईणें सहज फिस्तां चित्त हरिडें।
तया या श्रीरंगें त्वरित पदरी तीस धरिलें || ४६ ॥
पृथु-श्रोणि-श्रांता' उादित-मदना स्विनचदना' |
महाभाग्यें जाठी सफब्ननयना झुंद-रदना |
सुशीत्ता तन्वंगी पदारिं धरितां जे दचकडी।
कृपाछें गोपालें त्वारेत चहुं हा्ती उचलिछी || ४७ ॥
रथीं वाहे वांहे धरुन जगदाधार जिजला |
तयेचीही छजा तदपि न विसंबेच तिजला ॥
रथारूढें कृष्णें शियिक भुजबंधें कबव्टिडी )
कृशांगी सत्कार्रेककन निज-मंकी वसब्रिडी ॥ ४८ ॥
पतिप्रेमाचें ये हृदय-कमठीं थोर भरें |
तयाचें हैं देहीं प्रकट उमटे चिन्ह बरतें ॥
प्रकर्ष हपोच्या कृश-तमु अकस्मातच फुगे |
ल्ब्हां था सत्वाचे अनुभव कसे राहति उगे ॥ ४९ |
कपोी बालेच्या अपरिचित रोमांच उठती ।
तयेचे चोब्लीचे सकछ नवदाणे* उतठती" |
गछ्ठा दाटे भारी, सहज सलिएछें नेत्र भरे |
महर्घाचे घर्मेदक-फकण मुखरचंद्री' उमठले ॥ ५० ||

3-5० समन नस + 4८-97 नम 7 न
$ गुकतेच सप्त झाले असल्यामुदें, २ स्यूठ जघनामु्ें भ्रमलेली, ३ घाम शारेल्या
मुसादी. ४ शिदेणध. ५ ताएल्यामुछें उसवतात,

६ येयें 'मुसान्जी' झपता धम्द
योजल्यास एंदोमेंग टब्य्तो,

रे०४

नवनीत .

दिखरिणी. जनाच्या सौभाग्यें प्रकृति-पुरुषां योग घडछा। :

जनेकां वबॉरांचा प्रबकतम उन्माद इडढा |]
समस्तां भक्तांचा नयनंगत हा ,पांग फ्रिटला।
प्रपंचातरष्टांच सहज हृदय-अंधि सुटछा॥ ५१ ॥
दमाम्याची' घाई तदुपरि उठे हे चहुंकडे |
प्रसादें बाजेत . त्रिदश-नगर्रांचे चबघड़े |)
विमीक्ता बंधाचा यदुपति इंणें कृष्ण बरिछा।
फुछांचा हा माया मुस्तरु फुलांनीच भरठा ॥ ५१॥

प्रताप श्रीकृषष्णें लागत हरिली प्राणदयिता |
मित्ठाल्या तेंथेंह्री सकछ सुरदिग्पाठ्यनिता |
तयां त्या दोघांतें त्रिविध कुरवंडीस कारिती |
प्रणामांती ज्यांडा घडति निज नीगंजन रिती ॥ ५३ ॥
विनीतत्वें अल्मादिक सककछ बद्धांजक्ति उमे |
प्रभाव गर्जेत प्रमुदित महां यादव झुर्में ॥
पहाया है येती अगणित चसिष्टादिक मुनी।
जयांची हे जाडी मतिशयित दाटी प्रणमनी ॥ ५४ ॥
न॒पाहे वैदर्भी मतिशयित वित्फुछदना |
निधाठी दैवाची शृपकुमरि छाव्रण्यसदना |]
मुखर्श्नानें जीचे सकव्ठहि दिशा या उजब्यती |
धस्त्रीचे राजे निखिल हृदयामाजि जछती ॥५%९ ॥
मुकेला भक्तीचा हरुन तिजछां होय विजयी |
धरावी हे ए्याची ल्ग्ति बखी मूर्ति हृदयों॥
निजां मक्तांताडी यदुपति कत्ता धावत बसे )
पत्रिकोकीमध्यें ये सदय दुसरा याहुन नसे ॥ ५६ ॥

(रुम्मिणी-हरण--स ८) हे

लि जल-++++++

4 मोठा नगारा.

्न्जिजतन-+

श्रीघर

श्रीधर हा पंढरपुराजबल् नाझेरें म्हणून गांव जाहे तेथील एका कुछकरण्याचा
मुठगा. हा जातीचा देशस्थ ब्राह्मण. झ्याच्या वापाचें नांब ब्रह्मानंद आाणि
बाईचें नांव सानित्रीवाई. बारें लम्म होऊन झ्ाछा मुर्लें झालीं होतीं. हारने
गृहस्थाश्रमांत बरीच वर्ष घालविलीं; परंतु छ्वाची चित्तवृत्ति नेहमीं उदासीन
असे. झानें उत्तर बर्यांत संन्यास घेतठा. हा बहुभा तीर्थयात्रा करीत हिंडत
असे; तथापि झ्ार्चे रहाण्याचें ठिकाण पंढरपूर होतें.

श्रीधराचें ग्रंथ ओबीबद्ध भाहित, व ते संस्कृतांतील पौराणिक ग्रंथांच्या आधारानें
रचिले असल्यामुल्ठें सामान्य छोकांस ते फार प्रिय होऊन त्यांमध्यें ध्या ग्रंथांचा
प्रसार फार झालेला आहे. त्याची कब्रिता रसमरित बाहे; व भाषा
सरक्क असून राब्दहीं सोपे अहित, म्हणून भर्यत्रोध सहज होतो. शिवाय
स्थछविशेषी वर्णनेंद्री हदयंगम भाहेत. हा पंढरपूर येथें समाधिल्‍्थ ज्ञाठा.
श्रीधराचा जन्म शक १६०० असा * नतनीता 'च्या मागील बाइत्तीत देण्यांत
गाला आहे; परंतु अछीकडील संशोवनानें तो सुमोरें १६५८० ठरत श्राहि-
निर्याण शके १६५१ ( माघ वद्य ३ )-

हानें केलेले प्रंयथ

हरिविजय (शके १६२४ ), रामविजय (शंके १६२५ ), वेदांतसूर्य
(शा. १६२५ ), पांडवपफ्रताप (शके १६३४ ), जैमिनीअश्वमेध, (श. १६३७)
शिवलीलामगृत ( शके १६४० ), पांडुरंगमाहात्म्य इत्यादि,

विशेष माहितीकरितां पहा :--महाराष्ट्र-सारस्वत ( मा. २ )-भावे; श्रीधर,
चरित्र आणि काव्यविवेचन-र्चि, नी. जोशी-

बेचे; राम-विजयांतील
ओब्या
ग्रंथारंम
जय जय गजनदना निरुपमा | अगराध न बर्णवे तुझा महिमा | तुन्निया
गरुणांची पावाबया सीमा । कैसा सरता होईन मौ॥ १॥ काखेसी मेरू
घेऊनि देखा। कैसे नृत्य करी पिपीडिका | कैसे अ्र्मांड उचछेठ मशका |
छ४ #५ 9--३०

डै०द नवनीत

भू-गोक्त मक्षिका केंदिं हाढवी ॥ २॥ चंद्रासी कईावें उठणें।
वासरमणीसी दर्पण दाखबणें। हिम-नगासी बरहा,घाढणें | मेबासी समर्पण
उदकांजुछी ॥ ३॥ मुरतरूपुदें ठंविद्ें बद॒री-फ | मलयानिव्यती
सुर्गंध परिमछ | काम-बैनूसी शुप्क-तृण-कवछ | आणोनियां समर्पिले॥ ४ ॥
क्षीर-सिंघूसी समर्पिछें अजा-क्षीर | कनकादीपुर्दे ठेविली गार । तैत्ते प्राकृत
बोलें अ-पार | तुझें महत्व केविं बर्णे॥५॥ परी जो छंद धेत बाढूफ ।
स्नेंहेंकरन पुरवी जनक | तरी हा राम-विजय पंथ सुरेख | सिद्धी पावो
तब कृपें |[६॥ मातां नमूं सरसिजोद्धव-कुमारी ।' जें विदसे सदा
कबिजिव्हाप्री । जीच वरदें' भूकही करी। वाचस्पतीसी विवाद ॥७॥
जे आनंद-सरोवर-मराक्तिका | जे चातुर्य-चंपक-कृव्ठिका । जी निज कृपेची
फरून नौका | कविन्यावका नेत परततीरा ॥ ८ ॥ कर्पे तुझे ब्रिश्ची-छुमारी।
जन्मांघ होती महा जोहारी । भति-मूढ़ तो वेदार्थ करी | शक्र-पर्दी बैसे रंक ॥९॥
अंबे तूं कवि-हृद्याब्ज-भ्षमरी | कीं निजानंद-सागरीची छहरी | वाग्वल्ली तूं
बैसें जिव्हाम्ी | विरूदें सफ़छ सर्वदा॥ १०॥) विवेक-हंस घुद्ध भव्ध ।
त्यावरी तुझें आसन अचछ । तप्त-कांचन जैसे सुदात्य | तैसे निर्मछ
निजांग तु्ें ॥ (१॥ शुत्र कंचुकी झुश्न मंवर | दिव्य मुक्तदग" अलंकार।
निज-बोध-बीणा घेऊनि सु-स्तर | गायन करिसी स्वारनदें ) १२ ॥ एकता
शारदेखें गायन | तन्‍्मय विधी व्रिष्णु ईशान | जंवे तुझें सौंदर्य पाहुन |
मीन-केतन' तठस्थ ॥ १३ | रंभा उर्वशी तिलोत्तमा | सावित्री भाणि ,
मुख्य रमा | तुश्या चातुर्य-समुद्राची सीमा । त्याही क॒दां न पावती ॥ १४ ॥
संत्रे' तुझे गुण केविं वर्णात्रे | केबिं अर्कासी जर्की-सुमनें प्रजावें | अंबर कैसे
मुष्टीत सांठवे | पाठ्वीं बांधवे वायु कैसा ॥ १५ ॥ न करते उर्ची्चे वजन ।
न गणत्रे सिंधूर्चे जीवन । सतावरों' मेदून | सशक केबी जाऊं शके ॥ | ६ ॥
ऐकोनि बाल्काची बचने | जननी हृदयी घरी पतीने।' सैसे
सरस्वतीनें निजकृपेनें | घातलें ठाणें जिब्हाओ्ी॥ (७॥ मां सन
मूठ चक्र | कुहमाजी! इच्छी रोहिणी-बर | परी सरस्वती कृपाछू थोर।
झुद्द बीन प्रगटगली ॥ १८॥ बिनेपासून चढला कछा | तो तो चकोग्रसी

३ (बरें) बरदानानें, २ ज्यांस मोत्यें छादिलों आदत लत, ३ मदन. ४ इस्वी,

, शाप, तेज, चायु, आकाश, भददफार, आणि मद्गातत्व ही सात. ५ चंदानी कला कदी
दिसत नाहीं भरा प्रतिपदायुक्त भमावाध्येचे दिवशी,

श्रीघर ३०७

मर्धाक सोहता | तैसीच येथें घुनाथ-लीछा | चढे आग्ठा रस पुढें ॥ १९ ॥
ज्ञानाचे अनंत डोछे | उघडिले एकेचि वेछे | जाता बेदूं सहुरूची पाउलें |
ज्याचेनि प्रगटे दिव्य ज्ञान) २०॥ जो बज्ञान-तिमिर-छेदक । जो प्रगट
वेदांत-ज्ञानार्क । तो ब्ह्मानंद महा-राज देख । परमाद्भधुत महिमा ज्याचा |२१॥
जो का पांडुरंग-नगर-विख्यात | जो भक्त भीमा-तटीं समाधि-स्थ | तो यति-राज
महिमा अद्भुत | कण वर्णू शके पैं॥ २२॥ जागृति स्वप्न सुधु्ति तुर्यी
पूर्ण । चहूं अवस्थांवरी ज्यार्चे आसन | उन्‍्मनीही निरसून | स्व-सुखी
पूर्ण समाधि-स्थ ॥ २३ ॥ चांदणें कैचें नसतां मृगांक | की किरणें कैंचीं
नुगवतां गर्क | जीवनावांचोनि थौजां देख | सहसा मंकुर फुटेना ॥| २४ ॥
जैसा नेत्रेंवीण न दिसे पदार्थ | मंथनेंबीण न निवडे नवनीत । तैसा सहुरूए-
वांचोनि परमार्थ | ठायीं न पडे जीवांसी ॥ २५ )॥ बर नसर्ता ध्यर्थ वन्हाड |
शीर नसतां कायसें धड। तेसे गुरु-कृपेवी्ण व्यर्थ काबाड | बरतें तंपें
साधनें ॥ २६ ॥ जंजनेंबीण न सांपडे निधान। सीमा कैंची प्रामप्रीण |
की गायत्रीवीण ब्राह्मणपण | तैसे गुरूवीण ज्ञान न घडे || २७ ॥ म्हणोनी
तमु-मन-धर्नेंसी अनन्य | अद्मानंद-स्वामीस शरण | आारंभी श्रीगम-कथा
गहन । म्रंथ संपूर्ण सिद्धी पावो || २८ ॥ ऐसे ऐकतां स-प्रेम बोछ | बोढिछा
श्रीगुर दयातछ | चकोराकारणें उताबेक | मृगांक जैसा उगवे॥ २९॥
की चातकालागीं धांवे जठ-घर । कीं क्षुधितापुदें क्षीर-सागर | की कल्प-वृक्ष
शोधित आठा घर | दरिद्रियाचें साक्षेपें | ३० ॥ तैसा श्रीगुरू दया-सागर |
तेणें दीघठा अ-क्षय्य बर। म्हणे सिद्धी पावेछ साचार | राम-विजय ग्रंथ
हा॥२१॥ भातां बंदूं संत-सज्न | जे वैराग्य-ब्नीचे पंचानन | जे
ज्ञानांवरीचे चंड-किरण' | उदय अस्त नसे जयां ॥३२२॥ जे भक्तिसरोबरॉचे
राजहंस | जे कां अविययारण्य-हुताश | कीं ते पद्म-हस्ती विशेष | भव-रोगजैच
होती ॥ ३३ ॥ कीं जीव पाते स्वन्यदासी | ऐसे मुह््त देणार जोशी।
की ते पंचाक्षत निय्षय्सी | पंच-भूतांसी पव्ठविती जे ||३४॥ कीं से
देवी-संपत्तीचे' भाग्यत्रत | मुमुक्षृसी करिती दखस्ि-रहित | की सदबियिची
अद्भुत । गोपुरें काय उंचावढीं॥ ३५॥ संत श्रोते चतुर पंडित । मार्स
बोडणें जाप अत्यंत । जैसा सरस्वतीपुें मृढ़ बहुत | वाग्विदास दावितसे ॥३६॥
सूर्यापुर्द जैसा दीप देख | जान्दबीस न्हाणी बिछरेदक | कीं कनकादी

द्
$ झ्ूय, ३ भरीमद्भ॒गवद्वीता, अध्याय १६ ; छोड १--३ पढ्ा,

डेण्८ ह॒ नवनीत

अति सुरेख | त्यासी अछंकार पितलछेचे || ३७ || कामपबेनूस समा
अजा-क्षीर | चंद्रासी सीतत उपचार | कल्प-तरू कश्पिछे देणार | ह्याति
निवोब्या समार्पैल्या ॥ ३८ ॥ ख्नाकारा काचवटी समार्पेंडी | तैसी मानी
ब्रार्प वोढी |-परी तुम्हीं प्रीती ठेवरिी । प्राकृत शब्दी नवछ हैं ॥ ३९॥
विष्णूसि भूषणें अ-पार | परी तुछसीबरी आावडी थोर। को अपणों-पतोसी
बविल्व-पत्र । भक्तीं बाहतां आवड़े ॥ ४०॥ रायें पाठिसीं दासी घाढितां। तिची
सर्बीबरी चाढे सत्ता | प्रभु अल्प मोछाचे अलंकार छेतां | जनां सम्तां थीर
दिसे ॥४१॥ म्हणोनि तुम्ही संत प्रभु थोर | महिमा न वर्णबे अ-पार | मोर्टेत
चांधवेल् समीर | चरणीं मंबर क्रमवेल यैं॥ 9२ ॥ , गणत्रतीछ पृथ्वीचे
रजःकण | मीजेबेक सागरींचें जीवन | कनकाद्रीचा चेंदू करून |
उडबिजेल सर्वथा ॥ ४३ ॥ भोगींद्र-मल्तकींचा मणी | आणबेछ एकादे
क्षणीं | सूर्य जातां धरबेछ गगनीं। नक्षत्र गुणी ओोबिजे ॥ ४४ ॥-
काढवेल शहि-मंडल्टींचें अमृत ) मोडबर्तील ऐशाबताचे दंत | दिग्गज गाणोनि'
समस्त | एके ठायीं वांधिजेती || ४५ ॥ तुरंग करनि प्रभंजन ।
सर्वाठायी करवेछ गमन । पर तें संतांचें माहिमान |अप्यानंदें पूर्ण न
वर्णवे || १६ | तो संत बौढती गानंद-बन | मन निवा्ें तुझे बोर ऐकोन।
धाम्ही करें; इच्छितों राम-कथा-श्रवण | बरी दृष्टांत गौड़ तुझे॥ ४७ ॥
भेरूः सुंदर रतेंकरून । कीं नक्षत्रीं मंडित गगन | को शृक्ष फीं
परिपूर्ण | तैसी दष्टांती संपूर्ण प्रंथ-शोभा ॥ ४८॥ कौ शांति-क्षमा-दया
, विशेष । तेणें मंडित सत्पुरुष | की परसिथारसमब्रेत नरेश | दृष्टांत , सु-र्त'
ग्रंथीं तैसे ॥ ४९ || आधर्धीच भूक छागढी बहुत | त्याहिवरी बाडिटिं
पंचामृत | की दुर्वक्षासी अकस्मात | कल्पतरू मेठछा ॥ ९० ॥ कम्पार्थी
हिंडता भू-मंडल्छ | त्यासी राज-कन्या घाढी मा | की रोगिया
रसायण निर्म७छ | अकस्मात जोडलें | ९१ ॥ आता बहुत ढाकुनि ,
झबच्द-जाबू | बोलें राम-कथा रसावू॑। जैसी सिकता' सांडोमि मंगक्रों।
मुक्ताफकें सेत्रिती ॥ ५९॥ की कोश-दगुही प्रतेशोनी | भांडारी एसें कादी
निबडोनी | कीं दोष ठाकीनि सहज्ननी। उत्तम गुण स्व्रीफारिजे ॥ ५३ ॥
ऐसे संतांचे बोछ पॉस्कर । ऐकोनि अझानंदें श्रीधवर | साष्टंग धालोनि नमस्कार |
» महणे सादर परिसीजे ॥ ५४ ॥ अन्संमाव्य श्रीगम-्चरित्र | शतन्कीटी- ! -
232 28 20200 7:25: 2: जद 0 यम 02

३ याद. ' शहुँस,

श्रीधर ३००

ग्रंथ-विस्तार | वाल्मीकि बोलिछा अ-पार | कथा-ससुद्र ब-गम्य ॥ ५५ ॥
मूलठापासोन इतुक्या कथा | कैशा वर्णवतील तक्ततां | त्यामाजि वाल्मीकी-
रामायण नाठक-प्रंथा | श्रीराम-बिजयालयर्गी कथूं | ५६ ॥ समस्त कर्बीसी
नमस्कार | जो जगद्गुरु आचार्य झंकर | जेणें मर्ते उच्छेदूनि समग्र | शुद्ध
मार्ग वाढविछा ॥ ५७ ॥ श्रीधराचार्य टीका-कार । त्यासी नमस्कारीत श्रीधर।
मधुसूदनादिक नरेंद्र | ग्रंथ अ-पार जयांचे || ९८॥ जो शृंगास्वर्नीचा
विहंगम जाण | तो जयदेव पत्मावती-रमण । ज्याची काव्य-कव्ठा पाहोन |
पंडितनन तठस्थ ॥ ५९ || जो वेदांत-क्षीरर्णवीचा मीन । जेणें विवेक-सिंधू
निर्मिछा पूर्ण | तो मुकुंदराज गुण-निधान | तयाचे चरण बंदिले ॥ ६० ||
ताराबया जग समग्र | पुन्हा अवत्तरठा रमा-वर | गीतार्थ क्रेछा साचार |
तो बानेश्वर जगहुरू ॥ ६१ ॥ जो भानुदास कुछ-भूषण | प्रतिष्ठान-बासी
परिपूर्ण | त्या एकनायें प्रेंथ संपूर्ण | बहु स्साढठ कथियेले ॥ ६२ || जे चातुर्य-
राजधानीचे कब्य्स | मुक्तेश्वर, मुद्ढदास | ज्यांचे ग्रंथ पाहतां सु-र्स |
ब्रह्मानंद उचंवछे [| ६३ ॥ जैसा चंडांशु स-तेज व्योर्मी | तैसाचि केबल
वामनस्व्रामी | ज्याची 'छोक-रचना ये भूमी | भू-मंडव्ठावरी अ-पूर्व || ६४ ॥
क्ृष्णदास जयराम | जें शांति दयेचें निज-धाम | ज्याचे ग्रंथ ज्ञान-भरित परम |
जो निःसीम बअक्षचारी ॥ ६५ || श्रीशम-उपासक निर्मझ | जो भजन-
सरोपरीचा मराब्ट | तो रामदास महाराज केव८छ । भक्ती प्रबत्ृधी' जना ॥ ६६ ॥
त्रह्मानंदस्व्रामीचा बंधू सत्य। नाम तयाचें श्री-रंगनाथ। ज्याची कब्रिता समस्त।

ऐकता जन उद्धरिंछ | ६७ | आभातां असो समस्त कब्रि-बर | अवधे
ब्रह्मनंद-झूप साचार | त्यांसी अनन्य-शरण श्रीथर । थात्रा वर ग्रंथासी | १८
रि-कुछठीं अवतरढा श्रीधर | कैसे केले छीठा-चरित्र | धन्य त्या वाल्मीकार्चे
बक्त्र | कथा अन्पार बोलिझा || ६९ || हैं वर्णितां श्रीराम-चारित्र | तरत्ा
वाल्मीकि साचार | पाप आचरछा अपार | ऐका सादर गोष्टी ते || ७० ॥

बाल्मीकि पूर्वी द्विज-मुत | त्यजोनि आचार यज्ञोपवीत | किरात-संगें बाट
पाडित | अति उन्मत्त विषयांध ॥७१॥ महानुर्घर कानन | देखतां भयाभीत

होय मन | पर्वत-दरीमाजी स्थव्य करोन | सहपरियारें बसे तेथें॥ ७२ ॥

मेंचतें द्वादझ गवेपर्यत | पाव्ठती राखोनि वाद पाडित | केल्या ब्रह्म-दृत्या

असंज्यात | नाही गणती इतर जीवां | ७३ | महत्य धरावयाठागी बक |

एप गा उप लव शनल लननन चिन्तन नप न तत+++«
$ वाठवी किंतरा “ अ्रदछ वी ! कसे निरास्े शब्द डेल्यास, श्रदत्ठ भछी यो (उत्पन्न यरी )

३१० नवनीत

जैसा होऊनि बसे सालिक | कीं मृषकाठा्गी ब्रिडाडक | बैसे टपत
तयापरी || ७४ || कीं अंग संकोर्चे पारधी | जाणोनि तत्काछ मृग साथी।
तैसा वाल्द्या जीव बधी | पाप-बुद्धि निर्दय || ७६॥ अपार जीव मारे | '
पापाचे पर्वत सांचछे | जैसे अंत्यज-गहामोपते पढिले | ढीग बहुत
अस्थीचे॥ ७६ ॥ ऐसें करितां पापाचरण | तयासी भालें इृद्दपण | पुत्र
झाले अति दारुण | परी आंगबण' न सांडी | ७७ | हातीं शल्न घेऊनि
बाला । मार्ग ठक्षीत जों वैसछा | तों अकस्मात नारद प्रकृटठा । पूर्-पुण्यें
करोनी ॥ ७८ ॥| चंद्र वेष्टिती नक्षत्रें जैसी | भोंवती ऋषीची मांदी तैसी |
तों पाछती सागती वाल्हियासी ) जाती तापसी बहु-साठ ॥ ७९ ॥ बाटेसी
धावून आडवा गाला | शत्ष उभारूनी ते वेत्यं | दाटाबूनि ऋषीचा मेव्य |
उमा केठा क्षणमरी ॥ ८० ॥ की स्वर्ग-पंथें जातां मेटें | जसी यम-पुरी छाग्रे .
बादे । कीं पुण्यें भाचरितां उद्धें | काम-क्रोध आडबरिती ॥८१॥ असा वाह्या
म्हणे तयांसी | यात्रा" भाणा रे मजपासी । नाहींतर मुकाछ प्राणासी | मा
हस्तेंकरीनी ॥८२॥) मग पुर्ढे होऊन ब्ह्म-नंदन | म्हणे ऐक एक मार्झें वचन |
तुज बाढ़ें इृद्धपण | पार्ष अपार घडछीं कीं॥ ८३॥ द्वब्य जोडिें तुवों
अ-पार । झ्ाले दुष्कृताचे संभार | तुश्या पापासी वांटिकर । कोणी भाह्देत की
बिचारी ॥ ८४ || जाें तुज जब्त मरण | यम जेब्हां गाँजीड दारुण | |
तेब्हां तुज सोडबी कोण | पाहें व्िचारोनि अंतरी ॥ ८५॥ दारा पुत्र धन
यौवन । बेधु सेवक आप्तन्‍जन | शर्ते अल्लें चतुरंग सैन्य न ये कामा
तेवेते ॥ ८६॥ जींजींकर्मं प्राणी करिती। तितुकी देव ब्रिडोकिती |
सकछ तज्ें ब्याप्रन वर्तती | मगर साक्ष देती परत्रीं ते | ८७) पमसुरोतत
चित्रगुप्त | पत्रें फाढोनि वाचित | मग त्यासारिखा दंड करित | कोण तेंये
सोडबील ॥ ८८॥ जो पुण्य-पं्थें न चाले नर | निंदी वीव-यात्रा समर ।
त्यास साम्र-्भूमी ठप्त अ-पार | चाछविती स्यावरी हढ्ू हछू ॥ ८९॥ जे
परपकार न करिती | ध्यांसी असि-पत्रावरी' हिंडबिती | इकट्टन तिकईें श्थैं
फुटती | कोण सोडबीड त स्थानी ॥९०॥ तप्त-लोह-स्तेम दारुण | त्यासां
भेटविती नेऊन । देव-द्विजां न करी जो नमन त्यातही जाण तेची गति
॥ ९१ ॥ जो संहांस देखों न शके अ-पत्रित्न | स्याचे गीध फ्रीडिती नेत्र |
जो कीर्वन स्मरण न करी अणुमान्न | जिव्हा तोडिती तयाची ॥९२॥ गुर देव

, 3 सबंध, "२ यत्रेबसन्‍्लोछाजवदील सामानमुमान, ३ तरवारीकर,

श्रीध्रर झ११

ब्राह्मण सांडोनी | जो पड़स सेवी पाप-खाणी | महा-नरकौंचें -पाणी | त्याचे
बदनीं गोतिती ९३ ॥ जो तीर्व-स्नानें निंदी खछ | त्यासी तम्त कदईमाजी
जें ते । त्यांत तब्डविती तात्काछू |] कीण सोडवी तेथें पां || ९४॥ जे
साधु-संतांसी पीडिती | त्यांचे अंगींचीं सालें काढिती। जे द्विज गुरु तीर्ष
मन्हेरिती | तोंडीं घालिती विष्टामृत्र ॥९५ || घर्मबाट धरोनि हरिती घन |
त्यांसी कुंमीपाकामाजी घाद्दन | खाीं चेतविती कृशान । त्यामाजी आक्रंदोनि
चरफडती ॥ ९६ | छोह-दंड करोनि तत्त। कार्नी खोंविती यम-दूत |
जो नायके हरि-कथाम्रत। गति निश्चित त्यासि हे॥ ९७॥ पसें बोढतां
नारद-ऋषि | अनु-ताप झाठा त्याचे मानसीं | बेगें आछा निज-सदनासी |
स्नी-सुतादिकांसी पुतत ॥ ९८ || जीं जीं पापें घडर्लीं मजलागीं । कोणी होतां
काय विभागी । तंव ते म्हणती आममुचे अंगीं | न छागती पापें सर्वधा ॥९९॥
आम्हीं भाग्याचे बांटेकरी समस्त । पाएं तुझी तूं भोगीं यथार्थ | वाल्य्या झालठा
सद्गदित | म्हणे कैसा भनर्थ ठाढ्ूं गातां॥ १०० ॥ हा नस्देह उत्तम
पूर्ण | कैबत्ठ भगवश्यातीचें स्थान | म्यां मात्म-हित न करून | घुडाऊों कीं
अंध-तमी ॥१०१॥ यत्नें पुण्यनक्षेत्र सरसावलें। तेथें कनक-ब्रीज' पेरिलें |
कनकामृताचें ताट घडलें | त्यांत बाडिलें तृण-बीज ॥१०२॥ सुधारस-कुंम
देवें जोडडा | तो नेऊन उकरब्यांत भोतिला | चिंतामणी फोडोनि घातछा ।
पायरीक्ष अ-भाग्यें ॥!०३॥ सुरभी' शोधीत आाढी घर। तिस्सी करझूनि
काष्टप्रहार | अ-भाग्यें घातडी बाहेर | तोचि प्रकार मज झाठा |१०४॥ बढे
कव्प-ृक्ष तोडोन | बादविलें कंटकीयन | राजहंस दवडोन | दिवा-भीतें*
पाव्यिली ॥१०९५॥ रंभा तोडोनि महा-मूर्खे। अर्की बादब्रिल्या स-्कौतुके |
मोसंडोनि स-तैज मुक्त | सिकता हस्ूठ भरियेल्या ॥( ०६॥ असो ऐसा भनुतापें
वाला । नारदापासी परतोनि आाला | सद्गद-कंठ अश्न डोछां | साष्टांग घावरा
नमस्कार ॥ (०७ | तनु-मनन्‍धनेंसीं अनन्य | स्वामी तुज मी याढों शरण |
झृपेची नौका करोन | तारी मज मत-सागरी ॥ १०८॥ महाराज तूं धन्वेत्तरी।
माज्ा भवरोग दूर करीं। जब्टतों पाहोन विपयांमीतरी | मेघ झडकरी वर्ष लूँ
॥ १०९ || पढ़ें मायेचिये मेतढ्ीं | पंचमृर्ते मज झोंवडी | बासनाविबशी
गब्ण॑ पडछी | कदाकात्टी सोडीना |] ११०॥ अहं-देह-चुद्धि डांकीण* | ममता
सटठबी दारुण । छोम झोटिंग एक क्षण। उमज चेऊं नेदीच ॥ १११ ॥

१ धोश्यायें दी. ३ कामपेनु. ३ घुबरें, ४ बंसीण,

॥॒

क्रोध महिप्रासुर दाढण | कामवेताक्ें झडापिें पूर्ण | तृष्णा मायाराणी
अलु-दिन | सर्वदाह्दी नसोडी ॥ १११॥ झ्नार्लों मी अत्यंत क्षीण । पंचाक्षती
तूं अह्म-नंदन | सकक् मु्तें ठाकीं झाडोन | म्हणोनि चरण धघर्यिंले |! १३॥
अष्ट-भाें' झाछा सद्ठदित | मग मर्नी बिचारी अह्म-मुत | रोग पाहूनि बैय
निश्चित | दिव्य मात्रा काढी जेवि ॥ ११४ ॥ म्हणे हा अनधिकारी परम |
ग़म ऐसें सांगे नाम | म्हण हेंचि तुत्रा जपावें सतप्रेम | मुख्य वर्म जाण पा
॥. ११५ ॥ तें जीवन-नाम जपत | तेथेंचि बैसठा ध्यान-स्थ | मंगावरी
चारूछ बादत | ध्चनी उमठत गांतूनी ॥ ११६ ॥ टोणपियाचा वृक्ष ज्ञाठा।
तो नारद बहुनकाकें पातछा। त्या तख्बराखाढीं उभा राहिला। श्रवर्णी
ऐकछा नाम-बोप ॥ ११७॥ वारुत्ठ-छिद्वामघूनी | राम-नामाचा मधुर
ध्वनी | चातुर्य-समुद्र नारद-मुनी | जाणिठा मनी सर्व वृत्तांत ॥ ११८॥
मग उकरोनियां वारक । बाहेर काडिल तो पुण्यन्शीछ ॥ दिव्यौपधी मस्तकीं
मर्दूनि सकव्ठ | सावध केछा तेघयां || १(९॥ जैसा भूमीबरी मर्क उतरा |
तैसा श्री-गुरुल्नारंदें देखिठा | धांवोनि छागे चरणकमर्छां | पापा ताठा

संहारू॥ १६३० ॥ नाम जपतां श्री-रामाचें। दोप गेछे अनंत-जन्मीये | ,
जैसे परत तृणाचे | अम्नि-संगें भस्म होती ॥ १३११ | पार्पे जलाबया समस्त |:

नामामाजी प्रताप बहुत | नामाचेनी न जछे निश्चित | ऐसें पाप नतेचि

कीं।॥ १२२॥ वास्मीकें केछीं जी पा्पें। तीं भस्म झाडों नामप्रतापें। .

नामापुर्दे आणीक तपें। चुच्छ ऐसी जाणिजे ॥| १२३॥ जैसा पर्वत दाता
प्रदीत । मग झ्ार्डेझुडपें न राहती तेथ | नामाग्रीपुढें तैसी समस्त । पापाएण्ये

भस्म होती ॥ १२४॥ जैसी सप्ती घडती दुप्छरतें बहुत। जायूतीत तो.

मिध्याभूत । तैसीं राम-नामें समस्त । पॉर्पे समूत्त भस्म होती ॥ ११५ ॥
तोंबरीच तमाची दाठटणी | जोंवरी नुगबे वासस्मणी। तोब्रीच मद कीजे
बारणीं | जोंवरी 'सैंद्र देखिझा नाहीं॥ १९६॥ पैंपू्ें गर्जन तोंपरीच
पाहीं | जोंब्रती कल्शोद्धव देखिछा नाहीं। तोवरी भूतांची परम थाई)
आबए मंत्रयादी नाहीं पावछा ॥ १६७ ॥ तोवरी पापांचे संमार । जो नामी
न धरिछा आदर | नामरताप अद्भुत योर | तरछा साचार वाल्मीकी ॥१२८॥

॥ सात्विक अभाव ते येथेंप्रमाणें :---

(१) स्तेम (स्तन्धता), (३) प्रठय (वेशुद्धि ), (१३) रोमांच (क्ेंगावर कटा , हि

गेम), (४) स्वेद (परम), (५) पैंपर्ष्य (तोडायरना यर्ण ५ हिरण), (६) जेपप
($प), (०) अपर ( ढोब्यांतून प्राधी बेजे ) झआाषि (८) इैस्वर्य ( स्वर पाल्टपें), -

3

श्रीघर डेश३

जसो वाल्मीकी म्हणे श्री-गुरुत्नाथा | मी कसा काछ ऋरमूं आातां | नारद महणे ,
श्रीगम-कथा | सविस्तर कराबी ॥ १२९ ॥ मग वाल्मिके रचिछा ग्रंथ | तो
भारदाजमु्खें समस्त । असंझ्य ऋषी श्रवण करत | बल्मानंदें करोनि ॥१३०॥
नारदा्रती सरतिजोद्भधध | सांगे राम-कथा अमिनव | बदरिकाश्रमीं ऋषी सर्वे |
व्यास-मु्खे ऐकती ॥ १३१॥ ते प्राकृत भाषेंत निवाडे | श्रीधर वर्णी
संतांपुर्दे | जैसें वार चाके करी छाडें | परी आबडे जननीये ॥ १३२॥
प्राकृत भाषा महणोनी । अब्देर न करावा पंडित-जनीं । जैसी रृष्णा-बेणेची तीरें
दोन्‍न्द्दी | परी उदक जाण एकचि॥ १३३॥ सैसें प्राकत आणि
संस्कृत । दोहीत एकचि अर्थ । जैशा दोबी छ्लिया एकचि कांत | कीं
दोन्ही हस्त एकाचेचि॥ १३१४॥ दोन्‍न्ही दाढा एकचि स्वर | एक
पाहणं दोन नेत्र । की दों पात्रांत पवित्र । एकचि दुग्ध
घातिलें ॥१३५॥ दोन्‍्हीमाजी गोडी एक | जैसे त्रिवेणीस भरें उदक। एक
सुबर्ण-कूपिका अन्मोलिक | ताम्र-धातूची एक घडछी॥ १३६॥ दोनन्‍्ही
कुप्या नेऊनि देख । श्रीरामेश्वरासी केठा अभिषेक | दोन धातु एक उदक |
देवास समाचि आबडे ॥ १३७॥ अबत्यांस न कल संस्कृत बाणी।
जैसे. भाडांतीछ गोड पाणी । परी तें दोए-पात्रा-बांचोनी | अ-शक्त जना के
निधे ॥ १३८॥ तोचि तडागासी येतां छरें | तात्काव्यचि तृपा हरे | अ-बत्ठा
जना ताराबया ईश्वरें | प्राकृत प्रंथ निर्मि ॥ १३९ || मुझ्य संस्कृत बघावें।
परी तें अबरछांसी नेणत्रे | महा-गज कैसा बांघंबे | कमतठ-तंतू घेउनी॥ १४० |
स्वीस मान्य गीबीण | जरी असेल पूर्व पुण्य | तरीच तेथीर्चे होईछ ज्ञान।
तरी आबारू जन केत्रिं तस्ती॥ १४१ ॥ उत्तम बच्नें छेती उपती।
तींदुर्वांसी केब्रि प्रात होती। मग ते घोंगडीच पांघरती | शीत-निवारणा ॥ १४२॥
जैसे दि मंथितां बहुत | त्यांतून निधे नवनीत | को स्वाती-जल्ापासोन
अद्भुत | मुक्ता-फल्ें निषनती ॥ १४३॥ को इक्षु-दंडापोटी शर्कग | रसनेचि
गोडी तोचि बिचारा। की राजियापासून राज-पुत्रा । मान्यता होय बहुतचि॥ १४४॥
मन्हाठी बचनें निश्चित | परी अत्यंत रस-भरीत | मधु-मक्षिकांचे मुखोहनी
स्वत । बती मु-त जता कां॥ १४५॥ गीबोंण हैं शशि-मंडलछ यद्भुत |
त्याची प्रभा हे प्राहुत | संस्छत ग्रंथ वर्णिती पंडित | बर्थ प्राइत
करती पं ॥ १४६ ॥ सिकतेमाजी दिव्य रन | जरी सांपडे न करितां प्रयत्न ।
तरी चतुरी करें जतन | किया अब्हेर करवा ॥ ३४७ || कष्टेग्रीण राज्य
गाडें हातां। तरी का बोसंडवें तछतां। प्राझत-भाषीं ऐकोनि कपाठाम |

डेश्४ नवनीत

श्रोती घेईजे तेत्रीं ॥ १४८॥ मुक्ता-फछांचिया माछा | चरो सुनवास
घुटछां भागढ्ा | तरी चतुश कां 'न घालाब्या गठां | बति अाज़डी *
करनी ॥ १४९ || आरार्थीच इल्लु-दंड गोड | त्यावरी आाछे शर्करले घड़प
तैसी खुनाथ-कथा सुखवाड' | त्यावरी साहित्य पुराषढें ॥| १५०॥ . ॥॒
अध्याय पहिंठा.'

चेंचे; हरि-विजयांतील
जोब्या
अक्ररांगमन

चढराम आणि ऋृष्ण हंस फसबून मारण्याकरितां धनु्योग पाद्मप्पाच्यों
निमित्तानें मथुरेस बोछाबून आणातें, म्हणून कंसानें अक्रूराछा गोकुव्शस पाठगिएें-
ही कथा या प्रकरणांत सांगितडी भाहे- ६

ऐकोनि हसिप्रताप उदंड | कंस चिंत्ताक्नांत अ-खंड। म्णे कुष्णें देत्य
मारिछे प्रचंड | देवसमस्‍्त भीती जयां | (॥ पंचाननाचा प्रताप ऐफीन ।
भयाभीत जेबि. वारण | की यशाव॑त ब्रिनता-मंदन । दंदझूक ऐफोन
तठस्थ ॥ ९॥ तलैसा भयें व्यापिछा कस | मोड कांदी नवादे मिवास।'
नाठबे. विछास रात्रं-दिवस | परम-पुरुष दृष्टी पडे ॥ ३॥ देखिठा नत्तां .
चक्र-पाणी | द्ुरूनि ऐकर्ता प्रताप श्रवर्णी। तैसीच मूर्ती ध्यानीं मनों।
ठसावूनियां बैसठी ॥ ४ ॥ मेल्यूनियां प्रधान चतुर । बिचारी बैसछा फंस
नृपवर । महणे आम्हांसी नाठोपे नंद-कुमर | कैसा प्रकार कंरात्रा ॥ 5 ॥
प्रवान म्हणती घनुयोग | बारंसात्रा आता स-बरेग | बब्टराम आणि थ्रीरेंग ।
आदंर्करूनि आणते ॥६॥ नंद गौकीयांसमवेर्ते । मान देऊनियां भाणावां
येथें | नम्न बचन बोदन त्यातें | शेयटी घात करावा ॥ ७॥ दिवा-भीताचे '
घरीं जाण | काग गेलिया नप्नता धरून | वैसा गौव्टियांसमबेत कृष्ण | येयें
कॉंडोनि वधात्रा ॥८.. विपल्ठी जो बाद नेथे। तो खंड्रनियां टाकांतरी बेंगें |
तरीच आपणांस मुख भोगे | चिस्काछ नसृप्या ॥ ९॥ पू४़ें जन बह ,
दिसतादे | म्हणऊनि मुख-निद्ठा करूं: नये | सत्र शोधावा उपराये | तधीच
कुशत्ट मापुर्े || १०॥ नपनी हस्क सुपततों | सर कादोएं तखवां।

$ सुसदायक, . ' र सर्प, ३ भोगावयास्र सांपदेल,

|
|
॥

अ्रीघर ३१५

कंटक पढीं भेदितां | आधी काडढिजे कोरोनि ॥ ११॥ तैसा नाना उपाय
करूनि । राम-कृष्णांसी आएणूनी । विश्वा्से ध्यावरा प्राण येच क्षणी | तरीच
हैं कारये साथेठ ॥ १६॥ दाऊनियां आंग-पतन'॥। पाषाण' फोडीछ
लोहघन* ] कीं कांटे चरणी छागून | जैसे जिच्हार भेदिती ॥ १३॥ मस्तक
करूनियां खाढतें | पारधी जैसा विंधी मृगातें | सरांठे जेविं महा-गजातें | कछ
छाउनि उभे करिती ॥१४॥ कीं बचनाग मुखीं घाढितां | जिन्हेसी मोड लागें
तत्ता | मग॒ स्वेंची उृत्यु-्यथा। प्रात करी तत्काऊ ॥१५॥ वरी आमिप
छाऊनि साचार | क्षणमात्रें गह्ठ भेदी जिव्हार। कीं चणे टाकूनि बानर |
विशवासवूनि धरिती मैं ॥१६॥ कीं बरबर बोले मोड मेंदरे | परी आपुल्या
कार्योसी साथथ | तैसा बत्नदेव मणि गोविंद | विश्वासवून बधावे || १७ ||
ऐकूनि प्रधानांची युक्ती | कंसासी हर्ष न समाये चित्ती । म्हणे तुमचे बुद्धीपु्ें
चृहस्पती | उणा चांढे मजछागीं॥ १८॥ तरी कआात्तां पाव्याव्रा कोण ।
नम्न बोढ़का व्रिचक्षण । नाना-युक्ती करून | रामकृष्णा आणी जो॥ १०॥
प्रधान म्हणती पाठवाब्रा अकूर | स्थिर-बुद्धी परम चतुर। त्याचिया बोलें
क्षणमात्र | न छगतां येथें येतीछ ते ॥ २० ॥ मग बोछावूनि अकूर | त्यास
सांगे मरनींचा विचार | गोकुछा जाऊनि सलर। गम-ऋष्णांसि माणावे ॥ २१ ॥
धनुर्याग मांडिश्ण येथें | सांगांतें नंदादि गौव्थियांतें | महोत्सव पाहोनि मामुतें |
गोकुव्शसी जाइजे [| २२ ॥ आमुचा दिव्य रथ जाबा घेऊनी | त्यावर बैसबीं
राम-चक्रपाणी । उदयीक सत्र दोधांसि आणोनी | महोत्सव दाखवाबा ॥२३॥
आज्ञा बंदुनि जकूर। रथ घेऊन निधाछा सत्वर | म्हणे माक्िया मुझृत-तरुबरें |
बाढ़ जाजी घेतठी ॥| २४७ ॥ मनांत चिंता बाटे यार | म्हणे कंस चांडाछ
दुराचार। बब्ठएणम आणि यदुबीर | दोधे मुकुमार कैसे आणू ॥२५॥
मागुती श्रीक्षष्ण-चरित्र | अद्भुत आठतव्री मनांत। संहारिछे दारुण दैत्य |
केशी* अध" बकादिक' ॥२६॥ ऊृष्ण-प्रताप प्रचंड देख | काय करीठ केस
मशक | जगईथासी अधश्यक | नेईन जाता निधीर॥ २७॥ जाणीक एक
घरील. वे वाई, ४ केश दैत्य दा कसावहून कृष्णला मारण्यारुरितों घोदा होकन
गोजुसमंत मेढा होता, तो हप्दानें मारदा,. ५ कपामुर हा हृष्णाठा मापप्याइरितां मोटा

अजगर दोहन गेला द्ोता तोही इच्याने मारठा, ६ बहाप॒र हा इष्याला मारण्याक रितां
बगणा दोउन गेजा दोता, स्याजदी कृत्णाने मारलें,

इ्श्् सवनीत... - ५

चिंता अंतरी | मद्िख्वास घरी की न धरो | हा ' केस-फेबक म्हणोंनि
मजबरी । कीपेछ काय जगदात्मा | २८॥ तो तरी सर्वात्मा सर्वताक्षी।
जो अनंत अक्षांडे चित्ती पराक्षी | भक्ताभक्तांची ठक्षणें ठक्षी। संकर्टी रक्षी
निज-दासां ॥ २९ ॥ म्हणे जाजि धन्य नयन | देखेन वैकुंटोचें निधान |
पूर्णतह्म सनातन | मी पाहेन डेलिभरी || ३० ॥ जो दश-इत-मुखांग-शयना ।
मी त्याचे पर्दी भाल ठेव्रीन | जो नीड-ओवा्चे* हृदयध्यान ) चतुरानन बाछ
ज्यायें ॥३१॥ जो क्षीराब्धि-बासी पर्णह्म | ज्याचें वेदशाक्नांसि ने के वर |
त्या हरीसी आजी क्षेम | मी देईन प्रेमायडी || ३९ ॥ जो निर्मुण निर्विकार।
जो देश-काछातीत अपार | तो गोकुल्यां यादवेश्वर | डोकेभरी पाहीन मी ॥३६॥
दुरूनी गोकुछ अक्रूरें देखतां | साप्टांग घातलें दंडबता | महणे धन्य अजयात्ी
समस्ता । नित्य मुख पाहती हरीचें ॥३४ ॥ तें गोख़ुरामागें चागी।
पाव्ें हरिची उमठ्ों | अक्रूरें घेऊनियां धुल्ठी | ठाबिी भारी बापुले ॥२९॥
जोडोनियां दोन्‍्ही हात | चरण-चाढी अत्रूर चाठत | केठ ज्ञाठा सदृदितव।
अभ्ुपात बाहती ॥ ३६ ॥ पद-मुद्रा उमठस्या जेर्थ | मायुती प्रणित्नत् करी
तेथे | तों वक्ष देखिछे निज-मक्ते' | काय त्यांतें बीढत ॥ ३७ ॥ म्हणे धन्य
भन्‍्य तुम्ही इक्ष | तुमचे छांयेत्ी बैसठा कमझाक्ष | जो भूतांतरात्मा कमाष्यक्षे |
सहल्लाक्ष शरण जया ॥ ३८॥ तों साय॑-कार्की परतछा गो-मार । गोपातिहीत
यादवेखर | सर्ते ज्येष्ठ वंधु वब्ठभद्र बीर | बायन्गजर बहु होती ॥ ३५ ॥
गी-रज-घुद्दी दाटडी बहुत । तेरे झांकोब्ठछा अक्ृस्तय | नंद-सेदिएजपति
अकल्मात | अक्ूर तेधबां पातठा ॥४०॥ भक्रूर नंदें देखोन | धवीनि दिधं
क्षेमारलिंगन* [ तो पातले दोबे जण | शेष-नारावण” ते का ॥५१॥ देंसिा
ब्रिन्भुवन-नाय डोढ्ठां | नीछूजीमृत-वर्ण घन सांवत्ठा | रुव्ठसी आन्पाद बनमाठा।
गोरे दौरठा बदन-चंद्र ॥४२॥ उदार थी-मुख भाफर्ण-नयन।, फुडट
शोमविती कर्ण । हस्तिनूच्या आश्रयें पूर्ण | अठंकार घबयज्रिती ॥2१॥ बकूर
यादवांचा वडीझ बहुत | देखूनियां श्रीृष्णनाथ। चरण वंद्यत्रया घांवत ।
तों अक्े दंडबत घातलें ॥| ४४ ॥.नेत्रीं चाउल्या प्रेमांबुधारा । देते देशोमि

॥ दशर सुर्खें भादेत ज्याता ध्य शेयान्या अंपवर विमभारा,.. ३ धंशाईं.
३ निड (अनायंत कृष्ण ) त्याज्या भक्तानें.. ४ मेटमें, ५ बतराम वे हा.

श्रीधर झ्श्ज

परात्पर+सोड्रा । अक्रूराचा कर धरोनि सत्वरा | उठवूनियां क्षेम' दीघें ॥४५॥
भक््राचे गढ्लं मिठी | इढ चालीत जगजेठी | रेवती-रमण पसमेष्टी । त्यांस ही
भेटी नोहेची ॥४६॥ निज-भक्त जाणती ते गोडी । समाधी कायसी बापुडी |
तीर्थाब्रतांचिया कोडी । बरूनियां बॉवाव्यजि ॥9७) क्षणाक्षणां तो अक्रूर।
कृष्ण-मुख न्याहाकोनि सुंदर। घरी हरिचिरण वारंबार। तृति नोहें
सबंधा || ४८ ॥ बत्टरामासी नमून | अकूरें दीवछें आालिंगन | साक्षातर्‌
शेपनारायण । अवतार-पुरष देखिे ॥ ४९ ॥ बकूराचे दोन्ही हात । बद्ददेव
बाणि अनंत | धरूनि प्रवेशके मेदिरांत । नंदासहित लैधबां || ५० || यशोदेसी
नमस्कार अक्रूर | आसनीं वैसछा सादर । सांगे मथुरेचा समाचार | सबरिस्तर
साथंत ॥ ५१ | नंदासि म्हणे अक्रूर | कंसें वछाविलें तुम्हांसि सत्वर।
बू-देग आणि यादवेश्वर | याग पाहावया चढांवें | ५२ | धर्नुर्याग पाहोनियां
मागुती | संत्रेंचि यातरें गोकुछाप्रती | उदया येतां गभस्ती | भति-सत्वर
निघायें ] ५३ ॥ तीं बंद-यशोदा बोछत | मथुरेसि नेतां श्रीकृष्णनाथ |
तेचि क्षणी भामुचा प्राणांत | होईठ जाण अक्रा ॥ ५४७।॥ ऋृष्णाचा
करवया धात | कंस भहोरात्र जपत | अक्र्रा तूं आमुचा परम आतत | पा
ब्रिचारूनि मानसी॥ ५७ )। बक्रूर हांसोनियां बोढत | तुमचे इृष्टीस हा
बार दिसत | परी कृतांतासी शिक्षा करीत | रृप्णनाथ निधीरें ॥ ५६ ॥
हरी बोले तेच्रि समयी | अंतरी भय धर: नका कांहीं | चछा मथुरेसि ठबदाहीं।
गीली समागर्म घेऊनी ॥ ५७) अक़ूर बोढे न छागतां एक क्षण | कंसासी
मारेल श्रीकृष्ण । मुष्ठीकों चाणूर यांचें मरण | जबाक्ि वहुधा पातलें || ५८ ॥
झृप्णें पूर्वी फार पराक्रम केले | ते नंदन्यशोंदेशी जाठवले | थोर देत्य
संहारिडि | अध* बक केशी प्रलंच ॥ ५० ॥ गोवध॑न-पर्त्र। उचछिला |
«-. ॥ सर्वोहन पर जी साया तीहुन पर म्हृपने उत्हृथ किया पलोकडला कृष्ण, २ आर्टिंगन,
३ मुश्िकि भ्राणि चापूर है दैत्य मोडे पहलवान द्वोत. त्यांदी कृष्णाला श्राणि
घलरामाठा दुस्ती कस्न मारावें म्दपून दंसानें कृष्ण व्‌ बलराम मधुरेस आल्यावर त्यांची
दाांची उस्ती ठाविली, त्यावे्दी मुध्िकास गलरामानें मारे श्राणि चाएुरास हृष्पामें
मारकें, ४ भप, दर शाणि देशी द्यंत्या कर्याय्या टिपा हयाच स्रप्यायांत मार्ग दिलया
झाहेत त्या पद्दाव्या, अ्रतंवामुर हा गव्यायें सोंग देडन मुष्ण ये दतराम गन्‍्दावनांत

गोप॑स्तदरर्सनान सेल होते हेंदे स्वांस मारप्याफरितां गेल होता त्यास बलरामानें
मारिडि,

३१८ ' नवनीत
काछ्िया मर्दोनि अम्नी' प्राशिछ | आखंडरूर शरण आद | तोही देखिक

सकक्िकी ॥६०॥ हा सदा भत्ते निर्भय | यासी कव्ि-काछाचें नाहीं भय | *

बुद्निवक्वाचा समुद्र यादवराय । ते गोष्टी मानव समस्तोंसों ॥६ !॥| क््तो
हतो मुबन-गोता | सरी सर्वत्र जयाची सत्ता ! त्या हा यशोदेच्या छुता | नाहीं

भय कंसाचें ॥ ६२॥ क्र महणे, प्रातःकार्ली | निघावे नंदादि सर्न 2!
गौठ्ठी । भोकुछ्यीं मात प्रगटली | कीं वनमात्ठी उ्थां जातो ॥ ६३ वो

उगवढा बासर-मणी | स्नान-संध्यादे भोजन सारूनी | बत्ददेव भाणि
चक्रपाणी । सिद्ध झाले तेत्रमां ॥ ६४ ॥ दिव्य रथ भूरे सबिला।

गौलियांचा मेठा निधाठा। गोस्स-काबडी ते बेढां । भरोनि पेतल्पा .

कंत्रमेटी ॥ ६५ ॥ यशोदा आशणि रोहिणी यांतें। नमस्कारिलें बछराम-हृष्ण-

नाथें | हात जोडोनियां महणती, माते | जाऊनि येतों पुढती ॥ ६६॥

यशोदा महणे, है जगजेठी | भातां कैंची तुझी भेटी । स्नेहाचे उमाके

उठती पोर्टी | स्तनीं पान्हा फूटठा | ६७ | तूं जातीसि मन-मोहना। '

मी गातां न ठेबीं आपुल्या प्राणा। माक्िया विसान्या राजीव-तयना |

मनरंजना श्रीहरी ॥ ६८ ॥ मम सांवे कान्हाई | जगन्मोहने कृष्णात्राई |
तुझे गुण आठ्यूं कितीकाई | मिती नाहीं तयांतें॥ ६९॥ विश्व-रुपो
दाबिें वदनीं। गोत्र्धन उचलिछा चक्रपाणी। द्वादश* गतें महा,

अम्नी* | गरिव्टीनि तुत्रां रक्षिकें ॥ ७० ॥ नंद बुढडाल यमुना-जीव्नी |

4 छृष्णानें काल्यामर्दन केल्यावर यमुनातीरी एच्यएकी मोठा बणवा छागला, तो धप्ि
कृष्ण प्याला झश्ी कया भाहे, . २ झंधे-दछानें वर्पास शृष्टि चांगली करायी म्दयून त्याएं
पसन्न कहन चेण्याकरितां तदुद्देशानें नंद वर्षास यक्ष करीत असे तो न करितां ब्राह्मण, गाई,

गोवर्धनपर्वत ह्यांच्या उद्देशानें यज्ञ करावा मृदणजी पर्जन्यवृष्टि चांगली द्वोकन धास्यदृणादी -

सम्रद्धि दोईल, असे सांगून ददोदेशक यज्ञ छृष्णानें मोडिछा, त्यावसम इंदास मोटा राग '

गरेफ़न गोकूछ सर्व वाहवून नेष्याकरितां त्थानें मनस्वीच वृष्टि करविली. त्यपिर्स

छृष्णानें गोवर्धनपर्वेंत योटावर उचदल धरुन त्याच्याखालीं सवे गोकुछाचे संरक्षण केले. ;

हैं द्वानें पादिलें, तेब्हां ंद्न्‍ हृतगर्व द्ोकन झृष्णास घरण आला; बसी कया भहि.

३ कृष्णानें मृत्तिका खाद्दी म्दपून बब्रामानें एकदां यशोदेस सांगितलें; तेन्दां यद्योदा ,

क्ृष्णास माह लागकी, त्यावेद्ीं आपण मसृत्तिका खाह्ों नाहों मदणून दाखविग्याकरितां
कृष्णानें भापलें तॉड उधइ्टन यशोदेस दासविंले, त्या वेब्ीं लाने तोंडाच्या ध्रांत सरई विय

दाखबिंलें, ४ फंसानें एकदों कृप्णास मारण्याकरितां गोकुब्यंत दूत पाठ्यून सोवतात

शआशि जाजूबाजूचें चारा छोम्न ऋरण्य ह्यांस आग छावविली ती कृष्णानें गिव्यदी, भरी कथा
भाहे. ह

श्रीधर श्१९

चेऊनि आलासि सारंगपाणी। संर्पे गिल्िलें शाक्ति-स्थानी' | तेयें रक्षिकें
पाडसा || ७१ ॥ ब्ह्मांड-नायका मी तव जननी । म्हणतां छज्जा वांठे मर्नी।
माता पिता बँबु मागिनी । तूंचि माझी श्रीरंगा ७२) मातेचिया चरणांवरी।
मस्तक ठेवी श्री-मुगरी | माता म्हणे, पूतनारी। उपेक्षा का केछी तुवां
माझ्नी || ७३ ॥ तंब गोपिका आया धांवत | दोहीं हा्ती हृदय पिठित |
फितीएक पडती मुच्छीगत । थीौर प्राणांत चोदबछा [| ७४ ॥ एक धरणीबरी
लोछती | एक दीर्व-स्वरें हाका देती। एक अबनीबरी कपाछ पिटिती।
प्राणांत गती वोढबठी || ७५ ॥ एक म्हणती, गेछा सांबदा | भातां अम्नी
छात्रा गोकुछा । गोकुल्हींचा प्राण चाढिछा | प्रेतन्कल्य गाली पैं॥ ७६ ॥
हा चांडाछ अक्कूरा परियेसी | अकस्मात कोठोनि आडासी | आहा गोकुछींचा
प्राण नेतीसी । निर्दय होसी तूं साच ॥ ७७ || सकक् गौकणीचिया हत्या ।
अक्रूरा पडतील तुझीया माथां | नेऊं नको श्री-कृष्णनाथा | इतुकें भातां आक्मांसि
देई ॥७८॥ तुझें ठेबिलें नाम अकूर। परि तुजसारिखा नसे निर्दय थोर।
' बहुत झाठासी कां क्र | परम निष्टर तूं होती ॥ ७०॥ तंब रामकृष्ण
रथावरी | वैसोनियां चालिछे सत्वरी। स्थापुर्दे येऊानि अज-नारी | धरणी आडव्या
पडताती ॥ ८० ॥ एक भश्रापुढें पदर पसरोन | म्हणती, आम्ही ग-नाथ
दोन । करी जाजि ऋष्ण-दान । कीर्ति त्रि-भुवनीं भरों दे ॥| ८१ ॥ अक्ूरा
देखतां घेऊकनियां माती | गोपी भापुल्या मु्खी घालिती | म्हणती, मन-मोहना
यदु-पती । मेठसी भातां कर्षी तूं ॥८२॥ ऐसे देखोनि त्या अबसरा | अष्ट-भाव
नावस्ती अक्ुरा | नयनीं चाडिल्या अश्रु-धारा। प्रेम देखोनि गोपिकां्चे ॥८३॥
म्हणे धन्य धन्य यांचें प्रेम | यांनीं वश्य केठा पुरुषोत्तम। जो निर्विकार
पर-अह्म । नाम-रूपातीत जो ॥ ८४॥ गोपीचिया झोकासी नाहीं पार |
जैसा बनासि जातां खुबीर। पाठी छागे अयोध्या-नगर | सैसेंचि येथें
जाहें || ८५॥ जीवनाबीण मीन जैसे। मोकुब्यींचे छोक तत्ठमत्ती
तैसे | यशोदेशी मृ््छा येतसे | धांवतसे रथापादी॥ ८६ || मात्ने विसाविया
जग-जीबना | तुझे मुख पाहों दे मन-मोहना। येई मज प्रेमाचा पाम्हा |
पाजूं कोणा सांगपाँ ॥८७॥ माज्ले सांबछे कान्हा: | उभी राहें
$ देदीज्या जमेत--एकदां नंद हा अंध्ि जप्रेस मेला क्षमता ते सर्प
( शजगराने ) कर गिख्यलि ५ हेल्हा तय रुष्णाने स्पापासून त्यास ( नंदास ) सोटविलें,

क्षत्ती फपा भागरत, देशमस्कप पूर्वाई हांत भाहे, ३ सात्विक अथ्माव ; (मार्ग
हम है पूवा स्वक अथ्माव ; (मार्मे पृष्ठ ३१३

३२० नवनीत २ हे मत

क्ृष्णा-बाई -| तुज्रेगक्या दिशा दाही | बोस झ्ाल्या मज बातां | ८८॥
अज-ल्लियांचा जाकांत भारी | ऐकोनि श्री-हृष्ण रथावरी। हततानें, दुरूने
खुणा करी | येईन छौकरी म्हणोरी॥८९॥ हरो रहणे अकूंगा।
बातां रध चाढों द्या सत्वरा। तरीच हा गोपिका सुंदरा। दूरी मार्गे
राहतीक ॥ ९० ॥ रथ घडघधर्डा समीर-गती । ऋमूनि मार्गे ठाकिी जगती |
तेधत्रां गोपिका मूर्च्छागत पडती। हांका फ्रोडिती कृष्ण-नामें | ९१ ॥
म्हणती सखया वनमात्ी | हुझला वियोगान& आम्हों जाको ) एक म्हणतों
रथाजत्रत्णी | धांवोनि जाऊं चछा गे ॥ ९२ || अक्ूराति धाठोनि हृष्णाची
भ्राण | रथ वेगें भाणात्रा परतोन | नेदी तरी बढें हिरोन | आाणूं मन-मीहन
घातांची || ९३ || आम्ही भाहोंत इतक्या सुंदरी | भकूर एकढा काय केगी |
तों रध गेंठा बहुत दूरी | विकछ नारी पडियेल्या ॥ ९४ ॥ रथ उतरा खोढ
भूमिस | न दिसे ध्वज भाणि कछश' | मंग होऊनियां निराश । गोपी समत्त -
परतल्या ॥ ९९ | अन्रध्या गोपी गाकांत करीत | गोकुछा चालिस्था समस्त )
एक म्हणती आग च्वरीत | छात्रा आातां गरौकुब्णा ॥ ९५६ ॥ ऐसा शोक करीवः
सुंदरी । प्रतेशल्या यशोदेच्या मंदिरी ॥ यशोदा म्हणे ते अबसरी |- मापा
श्री-दरी दावा गे ॥ ९७ || सकछ गोपी यशोदेचे कंठीं | धाडिती ,
तेधवां इढ मिठी | शीक केछा ता न माय सृष्ठी | न चर्णवेचि कोणातें ॥९८॥
श्रीकृष्णाचीं बाछ-लेणी | टाकिलीं गोपीपुर्दे बाणोनी हरीची खेलणी पोर्टी
घरूनी | माय रडे तेथवां | ९९ ॥ सो तें, खेद करीत गौंलिणी । प्रवेशल्मा
आपुल्या सदनीं । गृह-हृत्य करितां चक्रपाणी | गीत ग्राती सर्वदा || १०० ॥
अध्याय अठराबा,

चेंचे; पांडव-प्रतापांतील
सोच्या
; अभिमन्यु-दघ
जो सबिदानंद कमव्छा-पत्ती । तो झाछा पार्थावा सासथी। जो भक्ताचे-
मनो-रथीं | वैसीनि सूत्र हाठवी | युद्धास गोविंठा अज्ैैन | इकडे काय' झा
वर्तमान | चक्र-च्यूह' गुरुदीण | रचिता झाठा बद्भधुत ॥ २॥ सुपर्थन्च्यूह
4 कछस, २ चकाकार सैन्‍्यावी रचना... है गदशझार “एप कक, २ बार कैन्याओी सवा... ३ गक्गझर ठैन्यानी सवा

ओघर'* ३२१

पांडव रचित | धर्मीसि अवधेचि रक्षित | युद्ध मांड्ें अद्भुत | द्रोणें माणि
भीमसेनें || ३॥ नकुव्ठ सहदेव पांचाछ । अब्रघे युद्ध करिती सब | परी
चक्र-व्यूह भेदाबया बत्य | कोणासही दिसेना ॥ ४ ॥ धर्म म्हणे, असता
पार्थ | तरी हृ ब्यूह भेदिता निश्चित । तो पुर्ढे येकन सुमद्वा-सुत | धर्म-राजास
विनत्रीतसे ॥ ५) तुम्ही मज जाज्ञा यार जरी। तरी हा व्यूह भेदीन
निधीरी | धर्म म्हणे ते अबसरी | तू बारूक सुकुमार || ६॥ मग बोले
पार्थ-नंदन | आम्हां क्षत्रियां रण हेँंचि धन | ताता तुमचे दयेकरून | व्यूह
भेदून जाईन मी ॥७॥ परम सुंदर सुभद्वा-छुत | रूपार्सी तुक्तितां उणा
मन्‍्मथ | दुसरा श्रीकृष्णचि मूर्तिमंत | विराट-जामात जो होय ॥ ८ ॥
घन-श्यामवर्ण राजीब-नयन । आ-जानु-बाहु सुहास्य-बदन | जो पॉंडवांसी
प्राणांहन । आवडता पांचांसही || ९ ॥ ऐसा तो उत्तरावर । रथावरी चढछा
संत्वर | उदयाद्वीवरी दिनकर । तैसा सुंदर दिसतसे ॥ १०।| केछा
धर्मास नमस्कार | युद्धा निधाछा पार्थ-कुमर | तो सहल्लावधी राजयुन्र।
व्यूहाप्रती रक्षिती॥ ११॥ व्यूह भेदीत जाय सौमद्र | दहा सहल
मारिले कुंजर । एक अयुत' महा-बीर | अश्वांसहित पाडिले | १२॥
एक गयुत महा-रथी। तात्काछ पाडी उत्तरा-पती। जैथें शंभर राज-
पुत्र रक्षिती | त्या स्थठासी पातठा ॥ १३॥ दल्शासहित राज-कुमर |
एकल्यावरी सोडिती शर | परि तो आनकदुंदुभी-कन्या-कुमर' | तितुके त्तोडी
क्षण-मात्रे ॥ १४ ॥ तितुक्यांचें बाण-जाछ । एकसेरें भेदी सुभद्राबात्ठ
जैसे उगवतां सूर्य-मंड । भ-गणें' सर्व छोपती ॥१५॥ एक उठतां व्रिनायक |
असंझ्य संहारती दंदशक | कीं मुठतां चंडयात देख | जलद-जाछ
बितुछ्त ॥ १६॥ एक-विष्णु-नामेंकरून | असंख्य दुर्खितिं जाती जदून।
की चिततां फ़शान । असंख्य बनें दग्धती॥ १७ ॥ कीं मढ़ाचें बाग्जाब
समस्त । एका शब्दें उडवी पंडित | की एक सिंह नाग बहुत ) पढती गत-प्राण
होऊनी ॥ १८॥ द्वदययी प्रगठतां बोध | सहपरियारे पत्यती काम-क्रोध |
कीं प्रत्यया येतां अह्मानंद | क्षुद्रानंद त्रिस्‍्मती ॥ १९।| तैसा एकडाच
धनंजय-कुमर | परी सैन्यें फेटी अब्रवी जर्जेर। कोणों उचछितां कर।
शख्ासद्वित भुजा छेदी ॥ २० ॥ दुर्योधनाचा पुत्र टक््मण । त्याती युद्ध केले
_निर्बाण । घेतठा तात्काव्य स्थाचा प्राण | झीर उड्यूनी पाडिे॥२१॥

7४४“ ८++-४++++-प्+++++5+5झ.-तत+>
$ दद्धा इजार. २ यमुदैवादी कन्या ( सुमदा ) तिया सुछग अभिमन्यु... ३ नक्षत्रष्ण,
छ६ ३६6--३॥

बेरर नवनीत

बाण सोडीत घांवला कर्ण | तो दो बाणीं छेदिले त्याचे कर्ण | भांग काहून
भानु-नंदन । पत्ता झाला एकीकड़े | २२ ॥ दश वाणी सुयोधन खिक्किडा |
द्वीण पांच वार्णी विंघिछा। जयद्रथ तात्काछ पत्ब्रिका |. एका बाएं-
करोनी ॥ २३ || अश्वत्याम छृपाचार्य | हेही पत्ती गत-बीय | देखोनी
अमिमन्यूचें शौर्य | द्रोण मस्तक डोल्वी | २४ ॥ ब्यूहामाजी सांपडछा
पार्य-कुमर | साहा जण महा-बीर | सोहिति झाले निर्बाण शर | एकट़िया
चाकावरी || २५ || सुकुमार तो सौभद्र | एकल्यासि हाणिती महा-तीर |
चहूंकडे पांहे सुंदर | आपुरले कोणी दिसेना ॥ २६ || असता पिता
अर्जुन । तरी साह्य करिता येथें पूर्ण || जयद्रथ व्यूह-द्वार घरून | शिव-बरें*
नाठीपे ॥ २७ ॥ आाकांत मेवे पांडब-द्लीं | जबब्ठी नाहीं पार्थ-बनमात्ठौ ||
व्यूह फोडी ऐसा बव्ठी | कोणी नाहीं पांडबांत ॥२८॥ युद्ध करित अभिमन्य |
कर्ण सोडिले निर्बाण बाण । हातीचें धनु तोइ्टन | बाणभाता छेदिझा ॥२९॥
सारथी घोड़े ते वेछे | द्रोणाचायं मारिठे | मग भभिमन्यें खड़
घेतलें | स्थाखाडीं उतरठा | ३०।| जैसी बीज ल्वोनि जाये। तैसा
मभिमन्य तत्ठपताहे | तों दुर्योधनें खन्ठ छुबछाहें | एके बाणें छेदिकें | ३ ॥ ,
मग गदा घेऊन पार्थ-सुत | जमित बौंस्॑तें पाडित। तों दुःशासनें त्वग्ति |
गंदा छेदिली हातीची ॥३२|॥ मग घेतलें रथ-चक्र । रणीं तव्यपे
सुभद्वा-कुमर | जैसा कृष्ण चक्र-धर | तैसा वीर दिसतसे ||३३ | कर्ण
द्रोण दुर्योधन । सोडिती बाणापार्टी वाण | हार्तीचें रथ-चक्र जाण।
अश्वव्यामियानें छेदिकें ॥ ३४ ॥ ते हुःशासनाचा पुत्र दौ:शासनी | थेगें
आढछा गदा घेडनी। आअभिमन्यें तेच क्षणीं।| गदा दुसरी घेतली | २५ ॥

दोघीं गदा-युद्ध मांडिलें | सकव्टीं बाण-जाछ घातलें | दौ:शासनीस केले |
अमिमन्यें मूछित ॥ १६ ॥ सर्वेच दुःशासन-सुर्ते | द्वाणीतर्लें मभिमन्यातें |

दोधे पावके मूरछेतें | गदा-घातें एकमेक ॥ ३७ || मूर्छा सांबरीनि
दौःशासनी | वेंगें माठा गदा घेडनी। व्रिकछ सौमद्ध पडढिया रणीं|

त्याचे मस्तकीं घातडी ॥ ३८॥ तेणें चूर्ण चझार्ले झीर। पडा पार्थाचा

कुमर | तों अ-दारीरिणी अद॒छी उत्तर | “धर्म-युद्ध नब्हे हैं! ॥ २५॥

सकद दल्ल-भार एकबटठा | भंवता पहावया पाव्ठा पडा | त्यांत जयद्वर्

हाणीतठा | अभिमन्यु छातेनें | ४०-॥ द्वोणें पिक्कारिलें जयद्रथा |

4 शॉकराज्या बरदानानें, ३ गर्दी,

श्रीघर श्र

दुर्जना, बीरा हाणिशी छत्ता | त्या अभिमन्यें बाणावारी झोड़ितां |'पव्ठालासी
सत्वर ॥ ४१॥ कौख गेंले समत्त । अभिमनन्‍्य घायें विलपत।
श्रीहरीचें स्मरण करीत । वाट पहात पार्याची ॥ ४२ ॥ पांडव-दल्हीं
भाकांत दारुण | धर्मगज करी रुदन। जातां येईछ अर्जुन । त्यासि
काय वदन दाखवूं ॥ ४३ ॥ दिवस गेला अस्तमानासी । बघून येतता
समसतकांसी' । अप-शकुन पार्थासी । मार्गी येतां होतसे ॥ ४४ ॥
धर्मीजब॒त्दी आछा अर्जुन | अबबे देखिछे अधो-बदन । पार्य पुसे कोर
अभिमन्य । का उत्साह मंदिरी न दिसे || ४५॥ धर्म बैसठा अधोवदन |
कां मौन धरी, भीमसेन | म्हणे, संसार-माया अभिमन्य | स्यजुनी गेछा
स्वरगीतें | ४६ | रथाखालीं पडलछा अजैन | पुत्र-शोंके करी रुदन | मग
श्रीकृष्णें संबोखून | साध क्रैठे पार्थीसी |॥9७॥ अर्जुन अवध्यांसी धिक्कारित |
जब्ये जल्ओों तुमचा पुरुषार्थ। इतुके असतां माझा मुत | का पाठविछा संग्रामा
॥ ४८ ॥ उपलब्ध नगरीहुनी | उत्तरा, सुभद्रा द्वॉपदी घांऊनी | त्वरें माल्या
बसेनि वहनीं । हृदय पिटीत अति-दुःखें ॥४९|| सुमद्वेतें न धरवे धौर | शरीर
टाकिकें पृथ्वीचर | माञ्ना अभिमन्य सुकुमार | दात्रा एकदां पाहीन मी ॥ ५० ॥
है अभिमन्या कमत्ठ-छोचना | हे सौभद्वा चंद्र-बदना | है कोमछांगा मधुर-
भाषणा | ये धांकनि मज भेटें | ९१ | हे घनश्याम-वर्णा । हे अभिमन्या
प्रति-अर्जुना | है महा-बीरा सुहास्य-बदना। ये धांवूनि मज भेटें ॥ ५२॥
द्रीपदी महणे, अभिमन्या। हे बत्सा सहण-निधाना | है तरुणा ठुझी अंगना |
उत्तरा आतां करी काय ॥ ५३ ॥ है किशोरनबया परम उदारा | समर-धीरा
प्रताप-झूरा । पांडव-कुछ-दीपका मुंद्रा | केठी तर सर्ची आधी ॥ ५४ ॥
उत्तरेज्या गढ्गां मिंठी घाढिती | सुमद्रा द्वीपदी शोक करिती । तें देखोनि पार्थ
श्रीपती | शोकार्णनी घुडाठे ॥ ५६ ॥ बोले सुभद्रा वेल्हार । इतुके धीर
असता सब | सांपडटा ब्यूह्ामाजी वात्य | पाणी कोणी न राखिची ॥ ५६ ॥

विकत्ठ ५४ता माझ्ें किशोर | जयद्रथें दिघठा छत्ता-प्रद्यार | घिफ्‌ गांडीव घिक्‌
तूणीर | धिऊू यदुन्बीर पाये पे ॥ ५७॥ यात्रेगा अपरिमित | धर्माच्या
शोकासि नाहीं मत | ते व्यास आग अह्-मुत । नारद-स्वरामी प्रगटठे ॥२८॥

सर्वीचेंही समाधान | करो सत्यवती-हृदय-रत्न | म्हणती, मुमदे तूँ मुजाण |

भगिनी होसी सर्वेत्तमाची || ६९ || वीर-पतनी वौर-जननी | बीर-छुमरी

यहुर्वर्भगिनी | अमिनन्यु पडछा समयंगणी । झोक न करी तयाचा ॥६०॥

- के पर्मो भीमाईना | शोक फांजां कोष्पा काएणा। हे अबयी इह्मांउनचना।

६ हशप्तडांग, ३ उपच्च्य म्हणून विराटनगराजवछ एक से होते,

श्र्छ नवनोत

छया जाणार कल्पांती ॥ ११॥ संसार हें दीर्घ स्व॒त्न | जाजावती मां
मानें म्हणोन | सावध ब्हा उड़ा नयन | निज-मानसी विचार || ६२ ||
सो, च्यासें सांगोनि बहुत कथा | सावधान केडें कुंती-सुतां | नारद भाणि श्री-
शुक-पिता | अंतर्धोन पाबरडे ॥६३॥ सुमदरेसी म्हणे पार्थ । उां बधीन जयदूथ॥
कौरख-दछ समस्त | तृणवत्त्‌ जाल्हीन पे ६०] हैं जरी नब्हे माझेनी | तरी हथा
प्रसवछी प्रथाजननी | ठाज छागछी कुरु-बंशाढागुनी | क्ष्ण-दास्य च्यर्थ गेलें
॥ ६५ || कोठें पडछा रणीं बाल्ठ | तो पहावया पार्थ घन-नीक | निधते झा
तत्काल | निशीमाजी तैषवां ॥ ६६ ॥ रथ वेगें चाछ॒त्रिा | चंद्र-ज्योतीचा
प्रकाश केठा | रण शोधावया निघाढा | पार्थ-बीर तेधवां ||६७॥ देखता सौमद्रें
पाडिलें रण | आश्चर्य करिती कृष्ण-मजुन | बहुत केले रण-शोधन | परी
बा कोरठें न सांपडे | $८॥ तों मंजुछ हरीचें स्मरण | ऐकता होय'
अजुन | "हे. जगन्नित्रास मन-मोहन | मधु-सूदन श्रीहरी ” ॥ १९ ॥
अभिमन्याचे शब्द कोमल | भर्जुनें वोछखिलें तात्काठ । स्थारूढ पार्थ
घन-नीलठ | आले जबत्ठ धांवोनी | ७० ॥ सौमदें नेत्र उघडिंले | पाये
आंग धरणीसी टाक़िलें | अमिमन्याती प्रोटी धरिलें | पाये मांडिजें
शोकार्ते || ७१ ॥ मरे माक्ञीया सुकुमारा | बाब्य अभिमन्या मुंदग। ,
मजवांचुनि राज-कुमारा | कां ब्राढासी ये स्थरछीं || ७२ || तें पार्थाचिये
कानीं | हल्दूच अभिमन्य बोले वाणी | मी पडछों घोर धरणीं | याचा खेद
मज न बाटे ॥ ७३॥ मी निचेष्ठित पडलों यरेथें। मज छत्ता-प्रहार फेछा
जयद्रथें | तेणें सर्वाग तिडकतें | हें मज हुःख जाति भारी ॥७४॥
ऐसें ऐ कोन वचन | मग संबोखी वीर अर्जुन । तुझें उसणें घेईन । कांदी खेद
न कराता ॥७५॥ बारे सुकुमारा परियेर्सी | उद्यां जरी नमारीन जयद्रथासी |
तरी अम्निकाष्ट भक्षीन निश्चयेंत्ती। तुशीच जआाण अभिमन्या ॥ ७३॥
तों न्‍्याहवत कष्णचदन | मु्खी करीत हरि-स्मरण | अभिमन्यें सोडिछा '
प्राण ) श्रीक्ष्ण आपण पाहातसे || ७७ ॥ असो पार्थ कृष्णें सबोखिडा |
रथीं. बैसवूनि शिविरा नेछा | निद्रा नाहीं अवध्यांठा | चिंताप्रीत
,पडियेले || ७८॥ पार्थे प्रतिज्ञा केछी दुस्तर। सिद्धीस पाववरों सर्वे
ऐसे बोजोनि यादवेंद्र | जाता ज्ञाछा स्वशित्रिय || ७९ || केशवासी म्ह्णे
पार्ध | म्यां जे कैली इढ शपय। ते तुजर्बीण कोण समर्थ | सिद्धीप्रवी
पाव्ी || ८० | भक्तवैबारिया माघवा | पण भातां ऐिद्ी न्यावा ( दौन-चंदी
करुणार्णवा | जद जापुर्े सांमार्ली ॥ ८१ ॥ काष्टा न घुड्बी जीवन |

श्रीधर इ्र२५

आपण चाढ़वबिें म्हणीन | पांडवग्नतिपाछुक हैं. त्रौद पूर्ण । अह्मांडोदरी
गाजतसे ॥ ८३॥ मागीछ उपकार आठवतां | पृथ्वी न पुरे यश लिहितां |
विश्व्यापफा अच्युता | ऋणाईत जामुचा तूं॥ ८३ ॥ पार्थाक्ष्या मनी
चिंता देखा | हैं जाणोनी विश्वन्यापका | रात्री निद्रा न ये वैकुंठ-
नायका | मग दारुकाप्रति थोडत || ८४ || उदईक भसे निर्वाण-पण।
कसा पुरचीर अर्जुन | धनंजय केवछ माज्ञा प्राण । मज त्यावीण न
गमेची ॥ ८५ | दारुका ऐक वचन | उद्यां सिद्ध करीं माक्ा स्यंदन।
चारी घोडे जुंपून । दैब्य-सुप्रीवादि शृगारी' ॥ ८६ || सत्तेज आयुर्घे परम,।
शंख-चक्र-गदा-पत्म | वरी ठेवूनि उत्तम | सिद्ध स्यंदन असों दे॥ ८७ ॥
पार्थीसी घडलिया ग्रिपरित । मी तुज दाबीन संकेत | मनोंवगें आणी रथ।
चैसावया मज तेव्हो || ८८ ॥ सोडोनियां मुदर्शन ) संहारीन कौर दुर्जन |
ऐसे सांगोन जगन्मोहन | शयनावरी पहुडडा ॥ ८९ ॥

अध्याय पंचेचाह्ठिसावा-

बचे; शिव-लीलामृतांतील
स्रियारचरित्र

करी बरीणा घेबोनि अ#द्मध्ुत* | शिवाजत्रद्धी आछा अकस्मात | म्हणे हैः
विश्व॑भर विश्वनाथ | तुझे भक्त देखिले बहु ॥ १॥| परी कांती-नगरी धियाद्ठ | धीरे
गंभीर उदार सु-शीछ | कीर्तनें भरतें दिग्मंडछ | सालिक केवछ क्षमातंत |२॥
तेणें घातलें मन्न-सत्र | झा्ीं वर्ष दह्या सहस्त | इच्छा-मीोजन-दान पत्रिन्न |
अतीतांप्रती देतसे | ३ ॥ अवनीवरी जे अ-गम्य बस्त | भोजनी मागीतडी
अकस्मात | ती प्रयत्नें आणोनि पुखीत | शित्र-मक्त थोर तो॥ ४॥ ऐसे.
नारद सांगर्ता बर्तमान | त्याच्या गृहाप्रती पंच-चदन | कुश्षव्द गतीत-बैप
घख्म | येता ज्ञाछा ते समयीं॥ ५॥ बांगणी उभा ढाका येऊन ]
परम-फोपी जेबिं दावाप्न | दुष्ट चचन बोडे कठोण। रूपद्दी संरर्ण
कुश्षठर्चा ॥ ६ | म्हणु सम दे इच्छा-्भोजन | नातरी जातों सल

$ शम्य, सुप्रीय, मेभपुप्प शाणि बाइक हा नांवाँरे श्ष्णाये चार घोड़े होने,
रे नारद,

बेर नवनीत

घेबोन | श्रियातत-चांगुणा येऊन ) पाय घरिती सद्गावें | ७ |) बाणोनि
बैसविछा आसनीं | त्याचीं कोप-बचनें सोसुनी | पोडशोपचारें - पूजा
करोनी | कर जोडोनी ठाकती पुर्दे ॥ ८ ॥॥ मागा-स्व्रामी इच्छा-मोजन |
येरू म्हणे, नस्-मांस देई आणोन | तूं चोर हेर आाणिसी घरून। त्पा्ें
मांस न में मी ॥ ९) धरूनि माझा उद्देश | विकंत गराणिसीक मलुष्य |
तेंनघें मी निःशेप | सत्य सत्य त्रित्राग || १० ॥ चांगुणा म्हणें कर -
जोइन | मी आपुरे मांस देत्यें, करी भोजन | श्रियाछ म्हणे, मानेछ पूर्ण ।
माश्ें मांस देतों मी ॥ ११ ॥ येरूः म्हणे, तुम्ही पवित्र - तत्वतां | परी सर्व
याचकांचे माता-पिता | तुम्हां दोधांसि मक्षितां | अन्न-सत्र खंडेछ ॥ १२ ॥
तरी तुमचा एकुठता एक स्लनेहात् ) पांचचपाचा चिठया बात ] बत्तीस
लक्षणी वल्हारू । तो मज देई भोजना ॥ १३॥ ऐसे ऐकता वचन । माया-*
मोह-जाछू दूर करून । म्हणती अवश्य जा घेतरोन | मग संदाशिव
बोछत ॥ ६४। मी काय आाहें इक, ब्याप्र, रीस | मर्क्षू तब पुत्रार्चे मास |
उबग न मानूनि विशेष | पचवूनि धाीं मज आता ॥ १६ ॥ मायमोह
धरून | कोणी कराल जरी रुदन | तरी मी जाईन उठोन | सत्व घेऊनि
तूमचें ॥ १६॥ “अवश्य” म्हणोनि पतित्रता | उमी ठाकीनि बाहे निमछ्ठुता।
महणे, बराव्या चिडया ग्रुणर्वता | खेव्ठाया कोठें गेछासी ॥ १७ ॥ तुजछार्गी
खोल्ंबढा भतीत | बोछा माश्या येई धांवत | ऐसे ऐकता भकस्मात | वाब्ठ
जाठा धांवोनी ॥ १८) अतीतासी करूनि नमन । माता-परितयांचे धरी
चरण | माता म्हणे, तुझें पिशित-दान' | अतीत मागतो राजसा ॥ १६ |
बार बोले स्नेहेंकरून | हवा देह म्यां केछा शित्रापण | अतीत होतां तृतर पूर्ण[
उमा-रमण संतोपेछ [| २० ॥ ऐसे ऐकतां झ्डकरी | बा्ठ घेतठा कडियेवरी |
प्राक-शाब्ठेभीतरी | घेऊनि गेली वधावया ॥ २६ ॥ चिलयासी खुंबन देऊन !'
हृदयी धरिछा प्रीतीकरून | बार म्हणे, पुढती य्रेईन | तुझ्या उदरा
जननीये ॥ २२ || मायाजाछ सर्व सोइन | मन केले वन्नाहूनि कठीण |
चिलयाचें शिर छेदून | कादिलें मांस अंगीचें || २३ ॥ आपणासी पुत्र नाहीं
महणोनियां | शिर-कमत्ठ ठेव्रिलें पहातया | शशेयचा प्राक करूनियां |
उठयी भोजना अतीतातें॥ २४ ॥ . आ्रतीद्विय-दरष्टा श्रीशांकर । भनते
ब्रझ्मांडीचा समाचार |- सई ठाऊका सूत्रधार | कह्छें झ्िर ठेवियें

,) मांसदान.

लि *

श्रीधर ३२७

तें॥२५॥ उठोनि चाढिठा तात्काठ ) धांवती चांगुणा-श्रियाठ ।
येरू म्हणे, कछूलें सकठ । शिर-कम्छ ठेविलें || २६ ॥ सर्व गात्रांत
शिर प्रधान । तेंच कैसे ठेवि्ें चंचून । तंब तीं दोधें धरितती चरण।
तेंही पचवूनी घालितों ॥२७॥ क्षोम न धरावा मंतरीं । नेणतपर्णे
चुकलों जरी | सर्वज्ञ तूं क्षमा करी | सत्त आमुर्चे राखयें ॥ २८॥ मग
बैसछा आसनीं येऊन | म्हणे, शिर येई बाहेर धेऊन। उखब्यांत घाढनि
कंडण | मज देखता कर्री आतां || २९॥ अश्न॒ जालिया तुझे नयनों।
की कष्टी झाडिया अंतःकरणीं | तरी पुत्र गेछा, सत्तास हानी। करून
जाईन तूमच्या [३० ।॥ अवश्य म्हणे हृप-छलना | शिर आणोनि करी
कंडणा | सत्त पादहे कैछासराणा | अंतरीं सद्गद होउनी॥ ३१॥ निज-
सत्वार्चें उखक | घरिलें पैयाचें कर मुसछ | कांडीत बसलछी वेल्द्वाछ |
निधोर मचठ धरूनियां॥ ३२९२) अतीत म्हणे, परम मंगठ | गीत गाय
रसिक सुदात्य | खंती करितां पय:-फेन-धवछ | दुराबेठछ जाण पां ॥ ३२३॥
ते सद्भाब-सरोबर-विछासिनी | कीमछहदय नूप-कामिनी | की निथ्य-गंगा
भरूनी | जात मर्यादा धरूनियां ॥| ३४॥ तिर्चे पाहतां मगर बदन ।
काव्ययंडडा रोहिणी-रमण | मृग-शाबराक्षी गरुण-निधान | उपमा नाहाँ
स्वरूपातें ॥ १९५॥ म्हणे, कोमछांगा बाव्णा मुकुमारा । मुन्‍छ्क्षणा सु-शीछा
नप-किशोरा ॥ मुन्हास्य-वक्रा राजीब-नेश्रा । येबोनी उदरा धन्य केले ॥३६॥

तूं सु-कुमार परम-गुणवंता। माझ्ले निप्ठर घाब छागती मायां॥ तुजबीण
परदेशी गाता | दुबत्ठी भंग झाें मी ॥ ३२७ || कुच-कमंडरी अतिमुंदरा ।

कंचुकीवहिर फुटल्या दुग्ध-धघारा | की भू-छिंगासी एकसरां | गठ्ठत्या छात्रिल्या
तियेनें ॥३८॥ म्हणे अतीत जेत्रोनि अबधारी । जाऊं दे राज-द्वाराबाहेरी |

देह त्यागीन ये अवसरी | यातवरी धीर न धरे पैं ॥२९॥ कैछास-पंथ सखया
लक्षून | एकला जातोसी मज टाकून | तुझे संगती मी येईन | उमा रहें
क्षणमरी ॥४०॥ तूं मोक्षद्वीपार्चे केणें मरून । जासी कैछास-राज-पेठ छक्षन |

तुजसंग्ती मी उद्धरेन | मम ठाकूनि जाऊं नकी ॥ ४१॥ उदकाबीण
जैसा मीन | तैसी मी तान्हया तुजबीण ॥ मा्ते हृदय निर्दुय कठीण ।

लोकांत बदन केवि दावूं॥ ४२॥ तुझ्ती माउडी मी म्हणतां | छाज

बादे रे गुणबंता। तुवाँ आपुरी सार्थकता। करूनि गेठासी दिव-

पदा [[ ४३॥ हें ब्ि-मुबन शाधितां सकछ | तुज ऐसा न दिसे घाछ )

मंग तें पचवूनि तान्काव्ठ | “उठा” रणे अतीतातें | ४४ | अतोत म्हणे,

३२८ नव॒नीत

अवनी-पती | उठा तुम्हीं यजमान माज्ले पंक्ती । ऐसे ऐकतां प्रियारू-जपती॥।
झाढा चित्ती संकोचित ॥ ४५॥ चांग्रणा रे, हप-नाथा | रच राखायें -
सत्वर जाता | विन्मुख जाऊं न यावें बतीता | मनी चिंता न धरावी || भ्श
नत्र-मास वाहिलय म्यां उदरांत | तुम्हांस जड नन्हे चौंप्रहरांत | पोटीचा पोर्टी
घालितां सुत | चिंता काय ऋृप-अ्ेष्टा ॥ ४७|॥ राब बैसलछा पंक्तीसी।
ताठ बाढोनि गाणिलें बेगेंसी | अतीत म्हणे चांगुणेसी। तूंही येई सकेंगे ॥9८॥
अवश्य म्हणोनि झडकरी। येवोनि बैसली रप-छुंदरी | यात्री अतीत महणे,
तुमच्या मांदिरीं। मज्न न खातें सर्वथा॥ ४९॥ निपुत्रिकार्ये न पहातें
बदन | मग तेंथे कोण घेईक अन्न | दौपेंबीण झन्य सदन । पुत्राबीण ते
तुम्ही ॥ ५० ॥ नासिकेवांचोनि बदन | कीं वृक्ष जैसा फरक्ाब्रीण। की
बुबुछांत्रीण जैसे नयन | शून्य सदन तुमर्चे तेब्रीं | ५१ ॥ तंब तीं दोर्वे
बोलती सद्भदित | एक होता तो अपिंठा सुत | चांग्रुणा म्हणे, गेलें सत्र |
अतीत विन्मुख जाईछ गातां | ९२॥ एक बार तो दिघछा भोजनासी।
आता महाराजा सत्त किती पाहसी | ऐंसें बोढतां चांगुणेसी | अद्भुत ग्िंवर '
दादछा | ५३॥ म्हणे सच्चही घुडालें सकछ | इथा गेलें माजें बाह्व ॥
मग कंठ मोकछा करूनि ते स्नेहाठ । हाक फोडी चांगुणा || ९४ | नयनी
चाहित्या प्रेमाश्रु-धारा | म्हणे, अदा शिव कई२-गौरा ॥ दीर्ष-स्व॒रें बाहे उमावरा।
पाव सत्वरीं या भाकांती ॥९५॥ अहा झालें बंश-खंडन | न देखों पुढती पुत्र
बदन ॥ ऐसे ऐकतां अतीताचे नयन | स्रत्रों छागले प्रेम-भरें | ५६ || बहेर
फुटली मात्त | वछुसा थोर होत नगरांत | छोक दुःखें वक्षःस्थक पिटीत |
राज-किशोर भारबुनी ॥५७॥ व्रिमार्नी दाठले सुखर । म्हणती धन्य पतित्रता
सत्त-घीर | ईस प्रसन्न होऊनि श्रीशंकर | काय देईछ तें न कल्ेची ॥ ९८॥
मतीत म्हणे चांगुणेसी | जें प्रिय मसेल तुझे मानसी | तें मज माग सहुणराशी ।
यावरी सती काय बोढे ॥ ५९ ॥ मज निपुत्रिक रहणतीक ठोक | हां
धुब्रोनि काढी कंक | ऐसे ऐकता फैठास-नायक | बोढाबी रण
पुत्रारसी || ६० ॥ सत्य मानूनि अतीतन्चना | दीर्ध द्वाका फरीढीत
चांगुणा | म्हणे, चिलया गुण-निधाना | येई स्नेहात्म धांवोनी॥ ६१ ॥
मतीत तुजबीण न थे प्रास | कोठें गुंतणास खेल्ावयास | मास्तें तान्दें तू,
पाडस | सत््व राखी येवोनियां | ६२ ॥ तूं.न येसी जरी घांवोन। वरी
माञ्ञा जाऊं पाहे प्राण | दश-दिशा विछोकून | चांगुणा पे सेघवां ॥ ६३
मागुती द्वाक फोडी वेर्द्वाव् । तें 'जैसें उगये मित्र-्मंडक | सैसा , धांवतचि

[न

अम्ृतयव इस

आला बार । पांहे श्रियारू स्नेह-मेरें ॥ ६४ ॥ बतीत-स्वरूप टाकून |
शिव प्रगटठछा निज-रूप प्रणे । दश-हस्त पंचचदन । दीनोद्वारण
जगहुरू ॥ ६५ | चिडया शिवें हृदयीं धरिछा | निज अंकावरी बैसबिछा।
श्रियार-चांगुणा ते बेढ्ां | पायांवरी छोछती ॥ ६६ ॥| सुस्चर सुमनें वर्षती
अपार | दुंदुभि-नांदें कॉंदर्ले अंबर | आनंद-मय झार्ले नगर | धांवती छोक
पाहवया ॥ ६१७॥ हशिर्बें आणवि्े दिव्य त्रिमान | श्रियाछ् चांगुणा
दिव्य-रूप होऊन | चिल्यासी पिंहासनीं स्थायून | छत्र घरिलें तयावरी ॥६८॥
सचियांस निरबोनी राज्य-भार | बिमानीं वैसलीं सत्वर। निज-परदी जगदोद्वार |
श्रीशंकर स्थापी तयां || ६९५॥ कांती-नगरीं सौस्य अगाध | त्रि-भुय्नी
न भाये मानंद | श्रीघर-स्तरामी तो अह्मानंद | अमंग न बिटे
काल-नत्रयीं | ७० ॥
अध्याय चवदावा:

अमृतराय

हां गृहस्थ औरंगाबादेस राहत असे. हा जातीचा देशस्थ ब्राह्मण-
जापल्या आाईचें नांव उमा ब बापा चें नांच शंकर अरे त्यानें आपल्या ध्रुत्चरित्रामर्ध्यें
नमृद केछें आहे.. याचा जन्म शा. १६२० बहुधान्य संबत्सरी जाला:

औरंगाबदिस विसा गोरी महणून एक मॉगक सरकारचा मुत्सदी होता,
त्या्या पद अम्ृतगाय होता. हा स्त्रभावानें थट्ेखोर असे. असें सांगतात
कीं, एके दिवओी झानें मध्यमुनीश्वर म्दृणून एक साधु होता त््याची थट्टा केडी,
त्यावरून त्पानें त्यास बोछावून नेऊन बोध केछा तो बसा :---

“इंश्वरानें तुला अम्ृततुल्य वाचा दिली भद्दे व तुक््या आईबापांनी मुस्लें
नांवही तसेच ठेवर्लें जाहे, तर तूं आापल्या बाणीचा जसा व्यय करून ती
विफल करितोस, त्यापेक्षां तिची जर ईश्वरत्तवनाकडे, किंवरा छोकोपयोगाकड़े
योजना फरशीछ तर फरार चांगेें होईछ.” हा बोध ऐकून भम्ृतरायात
पथ्षात्ताप ज्ञाडा. तेच्द्रांपासून त्यानें मध्वमुनीखर यांस गुरु करून भापलें
उश्य परमार्थयलाधनाकड़े टांबरिजें.

अमृतरायानें पर्दे ब कटिचंध पुष्फछ केडे आदित. तो शीमरूवि होता.
तो पच्चर्चना इतकी जठद करी कीं, डेखकास तो टिद्िण्यात अवकाश

३४० नंवनीत

सापडत नसे. च्याची कांही कविता पुराणांतोंछ कितीएक प्रकरणांवर याहे व द
काँहीं बोधप्रद भाहे. त्याची कविता मनोरंजक गसून तौंत ग्रास, ' यमके फरार...
मदित. बोनें कांही कपिता हिंदुस्तानी भारेतही केडेली आहै- 82

अमृतराय कथा करीत असे. अर्से सांग्तात कीं, नानासहिव प्रेशवे हांतों ६
त्याची एक कथा करबरिछी हीती, ती ऐकून त्यांस संतोष झाछा घाणि त्यांनी'
त्याची फार प्रशंसा केछी. गद्य श. १६७६ मध्यें श्रीमुखनाम संवार
चैन्र झुद्ध ग्रतिपदेस (पट्टी !) झाला- के

दाने केडेले अंथ, * ;

दामाजीपंताची रसद, द्रौपदी-बस्रःहरण, झुक-चरित्र, ध्रुब-चारित्र, सुदाम-
चरित्र, जीव-दशा, रामचेद्रवर्णेन, गणपति-बर्णन, दुर्वासनयात्रा, इत्यादि
ह्ांवर प्रायः छ्यानें कटाब रचके आहित- ४

विशेष माहितीकरितां पाहा :--महाराष्ट्र-सारस्वत, (भाग २)-भत्रे
महाराष्टूकवि अमृतरायक्रत कवितासंग्रह-सं० वा. दा. जोक- ह
आम २ है
कॉव्वंध उर्कता कटाव

जीव-द्शा ;
सजन हो, निज गुज आपुर्ले उमजाना, हरिटार्गें भजाना ॥ ध्रु० ॥
नऊ मास गर्भात! सांपडे, यूत्र-मछादिक फरार सांकरे, तमुति तोडिति अंतू-
कीडे, वहु॒ श्रमानें वाहेर पड़े, स्मरण मुक्ठीचें सबे. विसरछा, सोह'
कोह' रू छागछा, दिवसा मारता इद्धि प्ावछा, क्षण-क्षणा भपव्रात चूका,
धन-मद-गंगें फरार दाटछा, अहँ-पणाचा पुर छोटछा, पोचाँ) विषयोगाजि
ब्राटछा, पापाचरणें मनीं काटला, भला थाटछा, संसार अ-पाए, थोर करिती,
कारमार, महाठु मुख जागीर इजारा, कमारिसदारी, भारि पसार साबकारी,
इत्ती घोड़े सैन्य शिवीका, वा पोषाख काने चौकडा, सुंदर बनिता प्रिया
4 7 मय लक सनम
4 आगी गर्मात असतो तोपर्यत ' सोद” (सः अहम) म्दगमे मी ईशर भाई भय
म्दणतों, जन्मास भाला म्हणजे * कोई ? (कः अहम्‌ ) म्हगणें मी कोण भा के रहणतों
आपणि पुदें सोढा द्ोजन त्यास समझूं लाये रुदणे भट्ट ? म्दणने * मीच काय तो बाई

शर्षे म्दगतो, महल ईशवरास विसरतो.. ३ शब्द, स्पर्श, रूप, रस शध दे पाँच विषय.

३० 3

अमृतयय ३३१

नथोढा, शहाणपणात्वा गर्व गाठा, मनसोन्याचा करी निवाडा, चाढ़ा रंगीत
रंगमहल, सोनेरी बैठका, जरी भरी, तमाम ऐने, काम मुलायम, फिरेंगाणी
बिछोरि फाणसें, मिनेगारि किनखापी पडंदे, खणोख्णी रेशमी गाडिचे,
बागबंगीचे, राग-रंगा्मावें गुंग बेटा, निसंग मोठा, अभिमानाचा चढझछा ताठा,
उन्मत्त खोटा, धर्मोविषयी फार करंठा, त्याच्या चंधुंनिं धरल्या बाठा, भप्ि
तस्कर कौरति चंप्रेटा, आठापीठा, राज-दंड ऊदंड उदेले, भंड निषाडें,
लंढपणे प्रचंड मोगिलें, परोपरीची छी थू अचवी, मातमारी, जेरबंद कडाकड
सोटे मारी, कमचा पार्ठी उडती भारी, या या परिचि जाच शरीरी, हृदयीं
मस्तकि शिक्ठा भारी, चोढ़ितां जड खोडा बेडी, पारथि रोकडी, प्राप्त देहुडी,
तरी येइना कबूछ कपडी, जधिकारी घरदार सांवडी, सर्वहि नेटीं घोडीपा्ी,
उरी नाहीं एकदि कचडी, पहिली होती बिनी वांकडी, शाढ॒जोडिछा शेछा
, जोडी, देव द्विज गुरु तर्डीतापडी, त्यांसि क्रो फ़ार झडाडी, ईश्वर त्याची
मस्ती मोडी, जाता कैंची उप्पर माडी, दशघडीबर गुदी छात्रिडी, दुप्कर्मीची
अमश्नें दाठलीं, पहा पदा रे डीछे उघडुनि, पुर्दे यातना यम-छीकींच्या,
नानापरिच्या, जाणोनि येथेंचि का सावध ब्हाना, हरिछार्गे भजाना )| ३ ॥)

कविबंध; दुवास-्यात्रा

दुर्योधन दुर्वास-ऋषीछा, प्रा्शनि म्हणतो ! जाय निशोछा, अन्ें नेंदी द्रीपदी
शीछा, तुम्दी पादिमे धर्म दूपिठा,” ऐसे उत्तर ऐकानि कारनी, ऋषी सर्वहि सर्वे
घेडनी, आडा पांडब-वसते-स्थानी, दीर्घ-स्वरानें हक मारुनी, तंत्र तें
धर्मे-भीमार्जुन येडनी, माद्वि-तनयसह पाय नमोनी, स्तत्रिते झांडे ते
मृदुबचनी, “धघन्यधन्य है आजंचि रजनी/ म्हणे तयांतें दुर्बोास-मुनी॥
/ पुजनल्तबन नको मजछागुनी, इच्छा एकचि भोजन-पानी,' ऐकुनि उत्तर,
द्रीपदिशुश्त पद्दात सुधिष्टिस, हर फरुणाकर, असता श्रीवर जंतयीमी, 'स्नारने
स्वामी, फरोनि यांवे,' बोले धामी, तंव त्ते सर ऋषीशर गेछे, पांडब ते स्थर्ि
स्तन्धाचि ठेले, धर्मराज बंधुंप्रति बोडे, “कैसे संकट आजि उद्देडें,' तंव ते
द्रीपदि,. # ल्‍ः ञः क्र ञ्ः क कर क
इूंदा्यनि ज्या बास निरंतर, प्रार्थति मुंदर, दनुज भयंकर, रूप मनोहर, नामचि

$ सर, ना.

शे३२ नवनीत

मुरहर, तेंचि अह्म निर्गुण निरामय, निर्विकल्प निःसंग निरन्‍्वय, निर्मेय, चिन्मय, .

व्यक्ताव्यक्तचि येउनि राहे, त्याप्रति बाहे, “घांव धांव तूं श्रीरंगा, अद्वयरंगा,
भवभयमंगा, तूं नि:ःसंगा, तब पद गंगा, उद्धवछों तापत्रयभंगा, पत्रिन्न चांगा धोंब
उणित्र जो न पे णंगा, ऋषी सर्बही कारेती दंगा, ये अध्यंगा, श्रीकर तू
मुनिमानसभूंगा, तुज न म्हणो छघु अथवा तुंगा, संगातीत तूं अनंगताता
लागसि संतां, हरिसी भद्दंता, योगी सेविति तुज एकांता, योगी तन्मय सांहुनि
काँता, स्वरूपशांता, दाता, त्रिमुबनि उक्ष्मीकांता, युगाथुगी मवतारचरिें, चाछुनि
ऐसी छीढामात्रें, मत्स्य कूम बराह दृर्िंहा, वामन भार्गव एमा चैर्यो, कैटमकदना,

तूं खुबयों पड्रिपुनाशन महाशौर्या, उत्पत्ति-स्थिति-संहारकायी, साक्षी तूँ या
पर्याय पाहतां निजनिपुणा, एक चेक दात्रं तूं भापणा, करें की करुणा,

कैबार्री तूं पांडबप्राणा,' ऐशी स्तुती ऐकुनि श्रीहरी, भोजन सांडनि छवलाहेशी

खग पाचारी, नयेचि सच्तवर, तांतड झाली छगबग मोठी, तो जगजेठी, भाठा | '

धांउनि, द्वीपदिसाठी, कृष्णा पाहुनि आनंद पोटीं, तें सुख, सहसा न बे होंटीं,
जिवाशिबाशीं १डछी गांठी, बाहुनि बोढत “कां हो भगिनी, धांवा कैछा, सांगा
पहिला,” द्रीपदि म्हणे 'ऋषि स्नाना गेछा, साठि सहस्त खंब्या त्याढा, बन
पाहिजे त्या मशनाछा, याविरहित-समग्र ऋषीछा, यास्तव तुज मीं प्रा
अजाला, धर्मराज तो विस्मित झाछा, कांहीं विवेक न मुचे त्याठा,' बचन ऐकुनि
श्रीहरि बोले, 'माझे गा्षी प्राण मुक्ेके, रुप्णे जेऊं घालीं बहिलें,! तंत्र ते बोले
*सच्त घेतलें, सर्ब-साक्षी असतां कां छकछसी, थाली पाछथी घातलि . पाही,
अन्नचि नाहीं मागसि काई,” कृष्ण म्हणे 'तूं पहा हो बाई,” तंत्र ते पहे,
स्थाडीमाजी, स्वल्पचि भाजी, कृष्ण म्हणे “मी बहूत राजी,” करती घेउनी मु्खी
घालितां, त्रिन्मुवन धा्ें, माव-भक्ति-संतु्ट-मंतरी, मम भजक.छा हैं पाते,
श्री-कृष्ण कृष्णेछा्गी मतरि संकठ-समर्यी पाते ॥ १ ॥

१ सांचानें मदन जाव्ल्यावर त्याची स्त्री रति हिनें सांवादी ग्रायेना देल्यापर ठुच्चा

पति हृष्याब्या पोर्टी जन्मास येईछ असे सांमितर्े, त्यावसन कृष्णापायून सक्मिणोज्या

पोर्दी भ्रद्यक्न ( मदन ) झ्ाल्य, यावसस अन॑गाचा म्दृण्णे मदनाचा तात मदमे बाप कर्ते
मद्दरर्छे,

महीपति

अदमदनगरापासून अठरा कोसांबर रहुरी तालुक्यांत ताहराबाद हा गांवीं
दादोपंत नामें कुल्ठकरणी असे. हा जातीचा ऋग्वेदी वासिष्टगोत्री देशस्थ
ब्राह्मण; झ्ाचा पुत्र महीपति, ह्याच्या आईचें नांत गंगावाई. दादोपंत हयास
मुली होत्या ; पुत्नसंतान नव्हतें तें, त्याच्या साठाव्या वर्षी ज्लालें. महीपति
रूपानें सुंदर असे. हा सोछा वर्षोच्रा असतांच कुब्ठकरणार्चे काम
करूं छागछा.

एके दिवशी कचैरोंतून येंकन पूजा करीत असतां सरकासकडील शिपाई
बोल्यायास बाला. तेब्हां, * पूजा झ्ञाल्यावर येईन * अ्से त्यानें सांगितलें, त्या
वेठेस तो यवनशिपाई कांहीं अपरशब्द बोला, तेणेंकरून त्यास फार न्रास
झाछा; परंतु त्या वेब्हीं सरकारंंत जाऊन काम होतें तें केले. इतके झाल्यावबर
त्यनें घर्री येऊन कानांत खोबलेली लछेखणी होती ती श्रीपांडुरंगापुर्दे ठेवछी
आणि ' आजपासून मी गांवशत्यासंबंधी छेखणी हाती धरणार नाहीं, व पुर्ेंह्र
सात पिद्यांपर्यत कोरी घरूं: नये,” असें म्हणून त्यानें पांडुरंगाची शपथ वाहिली-
ध्याप्रमाणें गाता त्याचे वंशांतीछ छोक गांवकृत्यासंबंधी लिहीत नाहींत. पुढें
बडील धकछेच होते, तेब्हां त्यांच्याब्बल तो गापण पंदरीच्या वास्या
करूं छागछा:

नंतर जे सांगतात की, कांही दिवसांनीं तुकोबानें स्त्रप्नांत येऊन,
४ नामदेबाचा शतकीदि अभंगांचा संकल्प माझ मुर्खें परिपूर्ण झाला, भार्ता
संतचारित्रांचें वर्णन तुझे मु्खें ब्हार्रे, ” भर्से त्यास सांमितलें य स्याच्या
मस्तकाबर बरदहस्त टेवून आपण गुम द्ाढा. तैव्हांपासून मद्दीपतीस कविता
फरण्याचाी शक्ति आठ.

_ प्राची कपिता सरब्ध आणि मुख्म हे. झातची ज्ानेश्वरासारखी इृष्टांत
देग्पाची चाड फार आाहे. दाची कविता सर्व ओोजीबद्ध गाहे. स्पानें
ताहराबाद येथें पांहुरंगार्चे देवाउय अयाचित इर्तीनें बांधून श्रीपांडरंगाची
स्वयंभू वाहकेची भूत स्थापिडेटी आदे- ध

रेइे४ट नवनीत

मा्गें एकदां दुष्काछ पड़छा होता, त्यास “करंब्याचें सारू ” अरे म्हणत, '
स्या दुष्काछांत छोक उपाशी मरूं छागले, म्हणून महीपतोनें आपके घर '
लोकांकइ्न छुटविलें. हैँ वर्तमान भांबांतीठ जहागीरदारास समजलें, तैन्हा '

त्यानें पुप्कछ गाड्या भरून साहित्य पाठविें। परंतु महीपतीनें त्यांतिरें
कांही एक न घेतां आपण गांवांत मिक्षा मामून तिजवर निर्वाह केठा. नंतर
प्रति तीन वर्षो्नी आह्मणांकइन घर छुटवात्रें, बसे त्यानें तीन बेल केहें
पुढें, “भापण घर छुटठवितां, परंतु आपस्यापुर्दें गसा क्रम चाढणें कठीण भाहें.
ह्ाकरतां जें सतत चालेछ तें करावें ', अर्से त्यात लोकांनी सांगितर्से, तेब्दा
महीपतीनें श्राह्मणमोजनाकरितां पांडुरंगाचा प्रतिवर्षी जापाढ़ वद्च (० प्रासून
३० पर्यत उत्सव्र करण्याची योजना केछी. तो उत्सव भद्ाप चाह भाहे

मह्दीपति समाधिस्थ झाठछा तेव्हां त्याचें वव ७५ वर्षीचें होतें. जन्मशक |६३७-- '

समाधिशक १७१३ थ्रात्रण बच्य २.
महीपतीनें केलेले प्रसिद्ध ग्रंथ :-भक्त-त्रिजय, भक्त-डीठामृत, संत-विजय (१ ),
संत-लछीछामृत, कथा-सारामृत, तुब्ठशी-माहात्म्य, पंढरी-माहात्म्य, गणेश-पुराण,
हरिताडिका-ब्रत,. ऋषिपंचमी-ब्रतव,. अनंत-ब्रत, दत्तात्रेय-जन्म. है पंथ
अनेकांनीं प्रसिद्ध केडे भाहित- ह
विशेष माहितीकरितां पाहा :--महाराटर-सारस्त्त, भा. २--भाके-.
चेंचे, संत-लीलामृतांतील
आधष्या
गोपीचंदास्यान

गौपीचंद हा बंगाढचा राजा होता: ब्याच्या बाईचें मांत मेनावत्ी अत

दोतें; हिनें जालंघरनाथ हा गुरु केठा होता म्हणून गोपीचंदानें व्यास कूपांत
टाकून दिखें. परंतु पुढ्ें त्याच्याच हपेनें गोपीचंद विरक्त झाठा; हैं फेया
हा आख्यानांत सांगितली आह: हि

कूपांतोनि जालंधर | कानिफा का्दीतसे सत्र ॥ दृष्टटी पहाती नागर!

जैसा भाहकर उगबछा ॥ १ ॥ दिव्य रत्वाच्या समोबर्ती | जोहरी पर्राक्षयंत
जैसे मिव्ठती ॥ तैसे सात शत शिप्य निश्चितीं | दर्शन घेती सहुरूचें॥ » ॥
परर्णिमिचा निशा-कर | त्यासी आवडी छक्षिती चकोर॥ तेति नगस्थाण
नारी-नर । जाडंधर पाहत ॥ ३॥ मैनावतती प्रेमेंक्रेनी | मस्तक

- ठव्वीनि -

मददीपति श्ड्ष

सहुरु-चरणीं । प्रेमें अश्वु चाहती नयनी | तेणें चरण दोन्ही छुतछे || ४ |]
जाछंघर सिद्धमहाराज देख | कानिफा तयाचा साधक । त्यानें युक्ति करोंनि
अमोलिक | भू-पतीसी जीवबिजें || ५ ॥ भस्म न करितां त्यात्ी काया।
अमर क़ेलें सत्वर राया | निरसीनि सकत्ठ माया | केली छाया कृपेची ॥ ६ |
फयासि अनुताप जाला पूर्ण । म्हणे सहुरूचें धन्य महिमान | वार्ता
संसारमाया त्यजुन । बैराग्य वैणें निश्चित ॥ ७ ॥ मग प्रधानाति विचारोनि |
पुञ्न॒ वैसचिका भद्वासनीं ॥ जाठंधरासी नमस्कार करोनी | कर जोडोनी
बिनवीत ॥ ८ ॥ म्हणे, मी शरणागत पूर्ण | जोग दावा जी मजकारण |
कांही न कराबा अनमान | म्हणोंनि चरण धरियेले ॥ ९॥ यात्री सहुरु,
बोछती वचन। वैराग्य नब्हेचि तुजछागून । नको टाऊकूं संसार-भान |
शेत्रट होगें अघटित ॥ १० ॥ विष चेबबैछ ग्रासोग्रा्सी | पायी चालबेछ
भाकाशी | वाहीं पोहेनि सागरासी | पछः तीरासि पावबेछ | ११॥
मुर्ठीत धरवेछ कृशान | कुडी सांडितां धर्रेछ ग्राण | आकाशाची मोद
जाण | व्चांत बांधोन भाणवेऊ ॥ १२॥ पृथ्वीचें वजन होईछ कोर्डे |
करवेछ अक्मॉडाची घडामोड | परि वैराग्य बहुत अचबड़ | जाण शोक
नृपनाथा ॥ १६॥ आाम्हीं आशीर्वाद दिघठा साया | तेब्हां अमर
जाडी तुझी काया | आता ं वैणग्य घेत्रोनियां | व्यर्थ फासया शिणतोति ॥१४॥
गोपीचंद देत प्रत्युत्तर | स्वामीची कृपा मजबर । असतां माया आनिवार | बाघूं
न शके सर्वथा ॥ १५॥ पूर्ण अनुतापी वोलठ्खोनि चिन्ह | बैराग्य दिधलें
त्याजकारण । सैडी मुद्रा कंथा डेबोन | बिभूती-चर्चन सर्वोर्गों ॥१६॥ सदुरु
म्हणती ते अवसरी। भिक्षा मांगें बरोधरी | सयाची पद्णणी सुंदरी | गेठा मंदिरों
तियेच्या ॥!०»। भाडेख म्हणोनियां तेयें | म्हणे, मिक्षा टोकरी भाणी मात्ते।
प्रामबासी छोक बहुत | आश्चर्य करित तेश्रत्रां ॥ १८॥ वैशग्य-शीछ देखोनि
भर्ता | भाक्रोशें रुदन करी कांता | म्हणे, कैसी विपरीत जाणी यार्ता | काय
नुप-नाथा हें केले ॥ १९॥ म्यां क्रिंचित अन्याय फेंठा राया। यास्तव
टाफिणी प्रपंच-माया | नख न छगे तया ठाया। कुठार कासया पाहिने ॥२०॥॥
परम सकुमार तुमची कांती | यावरी चर्चिजी शूश्र विभूती | नाना उपचार
भोग संपत्ती । ठाकोनि बनुतापी कां जाटां | २१॥ तुमचे चरण
जुपन्‍नाथा | कौणती येवोनि धुईलठ कांता। देचि बहुत बादे चिंता | सांगा
तलतां मजपासों ॥ २१॥ मगोपीचंद देत उत्तर | गंगा यमुना साँस्ता थोर |

३३६ नवनीत

माझ्ते चरण निरंतर | धुतौछ माते सर्वया | २३॥ गोपीचंदात्ति पु
गोरटी । कौण बोढेड तुम्हांति गोष्टी। म्हणोनि चिंता वादते मोी।
उठाउगी सांगा तें ॥ २४ | यादरी म्हणे बैराग्यशीछ | किनरी सांगे
गोष्टी प्रांजड | तुम्हों टाक्ोनि माया-जाव् | व्यर्थ हछहछ न करायी ॥२५॥
यावारे बोछे कुरंग-नयनी | कोण तुम्हांस बैसवीक भोजनों | देचि चिंता अपार
सनी | मजढागोनि बाटते ॥ २६॥ गोपीचंद बोले प्रत्युत्तती | तुज -ऐेशा
माता घरोधरी | कर-तक मिक्षा निधीरी । निरंतर घालतीड ॥ २०॥
कतितसि त्ोछीनि ऐशापरी | तेथोनि निवाला झडकरी। सोव्णारों राण्या ते.
अवसर्र । शोक करिती आाक्रोरों ॥ २८॥ ते सब्रिस्तर सांगतां वार्ता |
तरी प्रथा त्रशेष बाढेल कथा। गोपीचंद त्यजीमि माया ममता | ननिये
तज्लतां बेंगेंसी || २९०॥ सहुरु-क्रपा होतांषि पर्ण | मन तें होवोनि गेलें
उन्मन | स्वरूपी छांगरें अनुसंधान | नाठवे मी कोण सर्त्रया ॥ ३० ॥
मिक्षा मांगता नगरांतरीं | गेछा मैनावतीच्या धर्दी। म्हणे, माते दुघ-मात
निधौरी | भोजन सत्वरी घाछावें ॥ ३१ ॥ पुत्र देखोनि वैराग्य-शीछ |
जननी दहर्षी ते बेछ | म्हणे, माश्ते उदरीं येब्रोनि सकछ | उद्धार्डें कुछ
सुपत्ता | १२॥ जैसें होतें मारतेच्या मनांत | तैसेंच तुज घड़े साय।
धन्य सहुरु जालंधरनाथ | महिमा बद्भधत तयाचा ॥ ३३.॥ निरतोनि
सकल ममता माया | अमर केछी तुझी काया | पूर्ण कृपेची फेछी
छाया | त्याचिया पायां चिंतावें | ३२४ ॥ मातेसी नमस्कार करोनि।
गोपीचंद निधाछा तेष्ञानि ) म्हणे, द्वादश वर्ष फ्रिसोनि । दर्शनाछागी
येईन ॥ ३६॥ माता सिकवी तये क्षणी | छप्पन्न देश पार नयनी | परी
चंपाच्ती तुझी भगिनी | तिज््या दर्शना न जायें | ३६॥ परम छाघबी
ते वेल्हाकी | तुज पाडडीकमाया-जातीं । म्हणोनि हि नेत्र-क्मत्टी ॥,
पाहूँ नको सर्वया ॥ ३७ ॥ ऐकोनि भातेचें वचन | मौर्नेसि केंढें गमन।
गोपीचेंदत्वसेकरोन । करीत गमन तिेधवाँ ॥३८॥ नाना-परीची
तीर, अनेगें ! दृष्ीप्ति पाढे मनोवेगें | तो म्रंथ्ी विस्तार लिंहितां सांग)
कथा विशेष बादे कीं। रे९ ॥ जअसो पादिले देश बहुत। गोपीचंद
महा-तरिरक्त | उदास स्थानें पहात पहात | पर-देशासि पातद्य | हण्वी
त्याची भगिनी चंपावती | भद्धावती-नगरी होती | तिचिया घरासी अरवीिती |
गोरपीचेद पातछा ॥ ४१॥ जादिश म्हणोनि अंगणांत | म्हणे, मिक्षा घाडी

मही पति ३३७

माते ॥ चंपावती बांहेर येत ] तो देखिला अतीत इृष्टीसी || ४३ ॥ दासी
म्हणती तिजलछागोनी । आम्हांसि विपरीत दिसे स्वामिनी। गोपीचंदा ऐसा
नयनीं । जोगी आम्हांसि भासतो ॥ ४३॥ चंपावती न्याहाव्योनि पाहे।
तों आपछा सहोदर होय | हृदय दाटलें परम मोरहें | सद्भदित होय तेघबां ॥४४॥
दासी पुसती जोगियाप्रती । तुमची जन्म-भूमि फोणती । कबणे देशी पूर्व-ल्थिती।
आम्हांप्रती सांगार्मे || ४५॥ ऐकोनि जालंघराचा सुत | तयांसी काय उत्तर
देत। गौडवंगाल-देशीं निश्चित। कांचन-नगर बसे कीं ॥ ४६॥ तेथें
ब्रैछेक्यचंदाचा सुत | गोपीचंद मी राजा निश्चित । गुरु-कपेनें मकस्मात |
जाडों बिरक्त संसारी ॥ 9७॥ ऐसे ऐफोनियां वचन | चंपावती करी रुदन |
मणे, बंधु ) वैराग्य पूण | काय निमित्त घेतलें ॥ ४८ ॥ सोका
शर्तें राण्या छात्रण्य-खाणी । त्यांविरहित पद्टराणी । दिव्य मंदिरें
हेमवर्णी । र॒तनें कॉंद्णी वैसविली || ४९ ॥ इंद्र-पदा ऐसें निश्चितीं | तुझे
राज्य होंतें भूपती | ते” विछास टाकोनियां प्रीती | उदास-हत्ती घरिली
कां॥ ५० ॥ शातां स्न-खचित मठ जाण। तुजढागीं देते बांधोन |
ये स्थछीं निरंतर राहोन | उदास न होणें सर्बथा ॥ ५१|॥ रख्न-खचित
मेखक्ा | करोनि देतें मी भूपावा | चंपावतीचिया डोव्यां | अश्रु-्पात
चहाती ॥ ५२ | यापरी भगिनी ते वेछ | घाद्ूं पहातसे माया-जाछ |
परी गोपीचंदासि वैरग्य-बत्ध | निश्चय न ढक्े सर्वधा ॥ ५३ ॥
सह्ठुरुकपा जालिया पूर्ण । प्पंची न चले त्याचें मन | चंपावर्ताच्या मंदिरांतून |
अति व्वेरनें निघाठा ॥ ५४॥ छप्पन्न देश हिंडोनि जाण । घेत
सिद्गपुरुषांचें दर्शन । ऐसी द्वादश बर्षे पूर्ण । ठोटोनि गेडी गनायासे ॥ ५५ ॥
# # # आ ॥ | सागुती आाठ्य कांचन-पुरा । आपुल्या मंदिरीं बैसडी
दारा । भिक्षा सत्वया तिर्सी मांगे ॥ ५६ ) गोपीचंद विचार करी चित्ती।
जन्म-भूमीस जाते मागुती | एकदां भेटोनी मातेप्रती | मग तीर्थासि
निधायें ॥ ५७ ।॥ जावोनी मैनावतीच्या घरी | दर्शन घेतलें ते यत्रस्तों!
मातेनें दुध-भात झडकरी | भोजन घातलें तेधवां | ५८॥ सकछ सिद्धांचा
मेत्य | ते देशा गोपीचंद चाडिछा। गुरुहूपेनें जिफोनि काछा | अमर
जझाठ्य अनायासे ॥ ५९ ॥

अध्याय विसरा-

का हब 6-22

श्श्ट नवनीत

बेचे, भक्तविजयांतील
जओोब्या
देव-शुरुना वंदन

जय-जय भीमात्तौस्विद्यात | भक्तत्वत्सछा कृपा-सागरा ! व्यापूनियां
चराचरा । आाससी निराव्ठ सर्वातीत॥ १ ॥ गगणेशसरत्वत्ीरूप | सूंचिः
नठछासे अनेक | म्हणउनि सारजा-विनायक | अंथारंभी नमियेणा | २॥'
आता नमूं महा-कबी | व्यास वाल्मिक-मुनि भार्गवी | शुक नारद उदना
क्री । जैमिनीमादि नमिछे | ३॥ ातां नमूं संत-सजन | जे हरिसी
जावडती जीवाहून | कालि-युगीं मवतार धरून | जड भज्ञान तारिठे | ४ )|
नमूं सहुरु तुकाराम | जेणें निगसिछा भव-श्रम | जापुले नामी देउनि प्रेम।
भ्र-मंधन निवारिलें | ५ || आारंभिछा मक्तविजय ग्रंथ | हा सिद्धि पाता ,
तुम्ही' समस्त | जेबिं दुर्वव्ठा घरी मांडतां झृत्य | साहित्य श्रीमंत करिताती ॥६॥)-
कीं डोल्ठस असतां कृपावन । अंधासी हिंडबी तीर्याटन । तेवि तुम्ही कृपा-दाव |
सरती बचने कराती || ७ || मंद-मती मी भज्ञान | नाहीं कैलें काव्य-पठण।
नाहीं पाहिली म्ंथ-पुराणें। नेणें भाषा गीर्बाणी ॥ ८॥ परंतु येयें
असे परी। जे भक्त-चरित्रें मात्रत्ती हरी ।ऐसें बोढिछा त्रिपुरारी |
भविष्योत्तरीं पुराणी ॥ ९ ॥ म्हणउनि धिंवसा चित्ती | मज उपजडी
श्रति प्रीती । चंचूनें ठिटवी अपां-पत्ी | कीरडा करीम महणतसे ॥ (०॥
ज्या हरीचे वर्णितां ग्रुण | श्रुतीसि पडछें भति मौन | शेपाच्या जिब्हा
चिरल्या जाण | केले अंथरुण अंगाचें ॥ १!॥ तअप्मा रुंद्र ब्राणि हर।
हैंह्ी नेणती ज्याचा पार [ तेथें मी काय पामर | गुण बर्णावया तयाचे ॥१९॥
बालकें अ्रधटित घेतली भा | माता पुरवी तात्काछ | तैंसा तो दीन-दयाछ।
बात मान्नी पुरवीछ कीं।॥ १३॥ मांगें संत-वस्दानी | एकनाथ वोडिछे
रामायणीं । तैशीं भात्ती असादवोठणी | बरदनाणी नसे कीं॥ १9 ॥
नामदेवमुक्तेश्वरंनी । भारती वर्णेछा चऋ्र-पाणी | सैसी माही प्रसाद-बोटणी ।
यरद-बाणी नसे कीं।] १६॥ अश्री-मागवर्ती टीका बामनी | हारै-विजय
केछा श्रीषरांनी ॥ वैसी माद्दी प्रसाद-वोलणीं । वरदन्वाणी नसे की ॥ |६॥
बोध-रयज रामदासांनीं | गीतीं ब्राव्थविछा कैवल्य-दानी | पैसीं मान्ती प्रसाद-
बोठणीं | वरद-बाणी नसे कों॥ १७॥ मी मति-मंद बसतां जाण।
निजन्भक्तांच बर्णितां ग्रण ॥ कृपा करी. रुक्मिणीरमण । भक्तन्भूषण

महीपति झे३०

कृपाछू ॥ १८॥ उडपजछों जयाच्या मोत्रीं जाण । तया वसिष्ठा्सी साष्टांग
नमन | तेंह्ी आपके अझर्षेकरून | प्रंथ सिद्धीस पाववितील ॥ १९ |
आातां नम मातापिता | जे सकछ तीर्थासी वरिष्ठता | ज्याचेनि नर-देह
तत्ततां | छाघका भवचितां निज-भाग्यें ॥ २० ॥ आमचे कुब्ठींचें दैवत |
उभय-पक्षीं श्रीरक्िमिणी-कांत | तयास नमितां देवता समस्त | तृत्त होती
निधारें | २१॥ तो बुद्धि-दाता चक्र-पाणी | जैशी वदवीछ कवित्व-बाणी |
तें सादर होऊनि संत-सजनीं | परिसावें श्रवर्णी निज-प्रेमें ॥ २२ || म्हणाल
निज-चुद्धीनें त्वास्त | आपुलेची मंतें रचिछा पंथ । तरी तैसें नब्हे निश्चित |
विकल्प चित्तांत न धरावा ॥२१॥ तरी उत्तर देशीं साचार । नाभाजी' विर्चीचा
अवतार त्यानिं संत-चरित्र ग्रंथ थोर । ग्वालेर भाषेत लिहिला असे ॥ २४ ॥
मान-देशी उद्धवचिद्घन' । त्यांनी भक्तर्चास्त्रें वर्णिडी जाण | दोहींचें संमत
एक करून । हा भक्त-विजय-मंथ गारंभिा ॥२५॥ श्रीमीमा-तीर-बासी रुक्रमिणी-
स्मण | त्यानें दिध्लें आश्वासन | ग्रंथ प्राकृत बदविछा गहन | तो परिसा सज्जन
निज-प्रीती || ९१६ ॥ वाहक बोबड़ें बोले वचन | परी माता चोज करी
ऐकोन । तैसें मानें आरुप भाषण । अंगीकाराठ बाटतें ॥ २७॥ कीं गंगेसी
ओहछ गेछा जाण । तिनें केला आपुल्या समान | तेविं तुमचे रृपेनें सरती
बचने | होतीझ ऐसे बाटतें ॥ २८॥ कीं कस्तुरीत मृत्तिका गेडी
मिल्लोन | मोला चढवी तिजसमान । तैसेंच माझ्लें प्राकत भाषण | कराठ मान्य
बाटतें ॥ २९ ॥ कीं दुग्धांत पढें किंचितू जीवन । परयें केलें आापुल्या-
समान । तेविं तुम्हांसी सलगी करितां जाण | सरती बचनें दोतीछ कीं ॥३०|
त॒म्ही संत ईश्वस-मूर्ती | ऐसा निश्चय इढ चित्ती। म्हणोनियां महीपति।
नमन करी सद्भावें ॥ ३१ ॥

अध्याय पहिला.

$ है जातौया दोंव अगून मोठा परमेश्वरमक होता भर्मे महृगतात, . ३ हा करीच्या
कालासंपैपान एक्मत नाद्दी, मांगे पृ० २५९ पदा.

डे४० नवनीत

भक्तविजयांतील
ओब्या
एकनाथ-चरित्र

त्या भानुदासास पुत्र सद्ृणी | त्याें नांच ठेविकें चक्रपाणी। तो परम
भाविक वैष्णव ज्ञानी ) श्रीहवरि-्मज्नी निमम् ॥ ? ॥ त्याचा पुत्र सूर्यनारायण |
जो ज्ञान-प्रकाशें देदीप्यमान | त्याची कांता मु-छक्षण | नाँव रुक्मिणी
तियेचें ॥ २॥ ते निज-उदरी प्रसवछी सुत | नाम तयाचें एकनाथ। तो
जगह्ुर अवतरछा साक्षात | परिसा चरित्र तयाचें॥ ३॥ तो दिवसेंदिवस
जाहछा थोर | ब्रत-बंध छम्म केले सत्वर | माय-बापें तयाबर | कृपा अपार
करिताती ॥ ४॥ तेथें जनादनपंत सुनज्ञान-रासी | दत्तात्रेय-दर्शान होतसे
त्यासी | एकनाथ उठोनी एके दिवशी। गेछा दर्शनासी तयाच्या॥ ५॥
बांगडें ठाकोनि मस्तकावरी | सद्गभा््रे तयांसी नमस्कार करी ) जनार्दनें
देखोनि ते अवसरी | विस्मित मंतरी दोतसे ॥ ६॥ महणे, तूं कोणाचा सांग
लारित | फशास्तव आछासी येथें | जनार्दन संवोखून होते | हर्तात पुसत
तेघबां | ७॥ कीं ठाकोनि माता-पितयांसी। झसोनि क्राठासि आम्हापाश्ी |
हैं यथार्थ सांगावें मजपासीं । संकोच मानसीं न धरितां | ८॥ मग
जोडोनियां दोन्ही कर। एकनाथ बोले मधुरोत्तर | म्हणे, ऋग्वेदी म्राह्मण-कुमार।
दर्शना साचार पातछों ॥ ९ ॥ मायनचापांवरी न रुसतां | उगाचि अनुताप
वाटछा चित्ता | कीं देहीं जडछी प्रपंच-ममता । काम-कोर्े चित्त
गांजिलें || १० ॥ छोम माया दंभ अहंकार | हे देही दिसती खनिवार |
म्हृणोनि स्व्रामि-दर्शनासी स-त्वर | आछों साचार निज-प्रेम || १९ ॥ भातां
हेचि इच्छा आह मानसीं | निरंतर रहायें तुम्हांपासी | सेवा कराबी घहर्निसी ॥
निज-भर्तेंसीं आवडी || १२॥ मी पतित शरण आार्ठों पा | अंगीकार करी
सहुरु-माये । ऐसें बोलोनि खबछाहें | धरिडे पाय स्तर ॥ १३॥ एकनाथाचें
ऐकोनि बचन । णाथ्चर्य करिती जनाईन | म्हणे यय तो दिसताई डहान।
परि विशाल ज्ञान अनुपम्य ॥ १४ ॥ मग जनाईने क्रमय देऊनि स्यात्ती |
म्दणितर्ढे मुर्खे बसें आम्हांपासी। हैं बचने ऐकोनि मानसी | उरदास

]

मद्दीपति ३छ१

चित्तासी वाठठा ॥ १५ ॥ जेैसा' द्वेपायन पडतां' संशय-बर्नीं | तयासी
भेटठा नारद-मुनी' । तेंबि जनादनावे अमयनवचर्नी | एकनाथ मरनीं
संतोपले ॥ १६ | स्वामी-सेवेसी निरंतर | बहो-रात्र गसे तत्पर। कोणे
दिवशीं न पड़े अंतर + भावार्थ थोर घरियिछा ॥ १७॥ रात्री निजता
जनार्दन | स्व-करें चुरीत वैसे चरण | निद्रा छागतां त्याजकारणें | परी नाहीं
उठणें सर्वधा॥ १८॥ बडा करूनि निज-हस्तें। सर्व साहित्य घालोनि
त्यांत | जनादनासी होऊनि बि-नत । मुखांत घाली निज-प्रेमें || (०॥
मुख प्रक्षाछावयासी तस्त | निज-करें पुर्दें आणोनि ठेव्रित | स्नान घालेनि
आपकस्या हातें | साहित्य देत पूजेचें | २० ॥ जेत्रित शेष उच्दिष्ट राहत ।
तें प्रीतीनें भक्षी एकनाथ | ऐसी सेवा दिवस बहुत | असे करीत निज-प्रेमें ॥२१॥
हैं जनादन दृष्टीस देखतां | मग गाश्चर्य करिती निज-चित्ता। म्हणे, मनुष्य म्ह्णों
नये एकनाथा | सकव्ठ गुरु-भक्तां वरिष्ठ की ॥ २२॥ एकांत पाहोनि एके
दिवशी | जनारदन हपेनें पुसती तयासी। तूं सेवा करिसी आम्हांपार्सी ||
माय-बापांसी न कलछतां ॥२३॥ तुम्ही तो विरस्‍क्त दिसतां जाण।
घरी पाहिजे बनद्नमन्न । बडीछ इृद्ध दोवेडण । चिंता दारण करतीछ
की ॥ २४ ॥ ऐसे जाणोनि जनार्दन | घरी पाठबीत वद्नअन्न | वडिटांसि
कतठ्तां वर्तमान । समाधान वाट्ें ॥ २५ ॥ जनादेन विचारूनि
भंतरी । म्हणे यासि सांगाबी कांहीं चाकरी | मग एकनाथासि आज्ञा
करी | हिशोब दस राखाबा ॥ २६॥ दूं तेथें मस्शीछ जरी प्राण |
तरी कब्ठों येइड अबधें ज्ञान । मग अवश्य म्हणोनि केलें नमन | जाज्ञा
प्रमाण स्वार्मीची ॥ २७॥ गुरु-सेवेसि म॑ पडतां अंतर । हिशेव राखी
निरंतर । जनादन म्हणती, हा परम चतुर | कटा विचार मजछागी || २८ ॥
तरी कांही निमित्त करून जाण । स्व--रूपी ठात्रावें त्याचें मन )
एकनायासी जब्रकू बोलावून | म्हणे, हिशेव दाखवर्ण आम्हांसी॥ २०९ ॥
पाहोनि खर्डा खताबणी | हिश्ेब दाखर्त्री आम्हांडागोनि | अब्य म्हणोनि
तये क्षणी । पुदती चरणी। छागठे || ३०॥ सेवेचा सागेनि नित्य नेम।

$ घ्यासाने आपल्या वैशपायनादि शिष्यांस जरी वेद-झा्े पढविली द महाभारतदी
रचहें तरी त्यास समाधान दोईन तेब्दां नारदानें येजन त्यास शोष केला डी, तूं
धर्मोदिकाचे दिगथ ढेजें, परंतु पामुरेवाया मद्दिमा पर्रिला नाहों म्हपून तुझा लात्मा मुप्रसभ
होते नाई, है नारदायें म्दृणमें ऐडन ध्यासाने भागवत रचे आानि देफेक्स्न त्याये
समाषान छालें झर्यी झूथा भाहे ( भाग० स्कुँ० ९ भ० ४).

३४२ नवनीत

रात्रीं दीपकासी घातलें मरण | एकनाथ, आइडइ़का .राहिला चुकोन। .

तोचि घुंडोनि पद्दातसे ॥|३१॥ तो कोठें न सांपडे तयासत | ताछा न

पडेचि दिशोवास | मग एकाम्र करोनि चित्तास। हिद्योव्र पहात बैसटा ॥३३॥.-

क्षणभरी कांहींच न करी शयन । न मानुनी निजदेहाचा शीण | तृपा छागढी

अति दारुण। परी उदक-पान करीना ॥ ३३॥ महणे, उप-हार करन:
उदकास चेतां। त्तरी निद्रा जाछस येईछ भातां | मग काय सांगायें गुर-नाथा | ,

विवेक चित्ता करितसे | ३४ || जनाद्दन जागृत होऊन त्वरित । सर्मोक्ते
बिछोकून जो पहात | तों एकनाथ न दिसे तेथ | म्हणऊनी विस्मित जाहछे ॥३५॥
संतर-गृहदी धुंडितांचि देखा । त्तों हिशोब पहात बैसछा एका। भरण
घालोनियां दीपका | धुंडीत आडका निश्वल्लें || २६॥ तो भकस्मात
ताक्छा पढतां | हरुप बराठछा एकनाथा | मंग आपुल्याचि होते टाछी
पिठितां | दुसरा नसतां सत्रिध ॥ ३७॥ मार्गें उमें राहोनि तेथ | जनादेन
कौतुक पहात | मग सन्मुख होऊनि त्वरित | स्व-मुर्से पुसती तयासी ॥३८॥
सदुरु म्हणती “एकनाथा | काय जाश्चर्य बाठछें गातां। म्दणउनि दर्प
माहुनी चित्ता । हांसछासि तूं ये क्षणी ॥ ३२९॥ ऐसे ऐक्रोनियां वचन |
बरतें पादे विछोकून | मग स-त्वर उमा राहोन । केछें नमन सद्भावें | ४० ||
महणे, सर्व दिशोव शोघून पाहतां | त्यांत एक भाडका चुकला होता | त्याचा
अकस्मात ताल्आा पडतां | उल्दहास चित्ता वाठडा ॥ ४१ ॥ म्हणउनी संतोष
पावोनि मनें | हांसें आंढें मजकारणें | ऐसे ऐकोनि वचन | जनार्दन वित्मित
जाहला ॥ ४२ ॥ मग एकनाथासी सहृरु बोठत | सुझें भाडक्याकंडे छामलें
चित्त | तैसें श्रीकृष्ण-चरणीं द्वोतां रत | तरी पावत्ती निज-हित जाएुर्०े ॥४३॥
ऐशीं झक्षेरं पडतां कारनीं | मनु-ताप जाहछा तये क्षणी। म्हणे, दे इच्छा
होती मनी । जे थाज्ञा स्वामिनीं मज यावी ॥ 9१ || धन्य दिवस मुदित
साजिचा | अजुप्रह जाहठा निज-#पेचा। . .विकार तुटीनि मायेचा।
ठाव प्रपंचाचा पुसिछा वैं ॥४५॥ हें बचन ऐकरांचि श्रष्णी |
जनाईन मित्मित झाडे मनी | म्हणती यास उपदेश थावयाझागोनि।
अधिकार दिसोनी येतसे ॥ ४६ ॥ मय उठबूनि एकलायाप्रती | जनाईन

+

॥

महद्दीपति ३४३

कृपेनें आालिगरिती | राम-कृष्ण मंत्र तारक निश्चितीं | सहुरु सांगत
तेघवां | ४७॥ तेथेंच विश्वास ठेवूनी इढ । परमार्थ योग साधिडा
पुढें | कीर्तनीं श्रीह॒राचे पवाडे | गातसे कोर्डे निज-प्रीति ॥ ४८॥
इतुकी कृपा झालियावर | परि सहुरु-सेत्रेसे न पडे अंतर॥ दिवसेंदिवस
अधिकोत्तर । सद्भाव साचार बैसछा | ४९ | हा निश्चय देखोनि
जनार्दन । म्हणे, यासी मनुष्य म्हणेंठ कोण | बविश्वोद्धार करावया-
छागोन । अवतार पूर्ण विष्णूचा ॥| ५० ॥ माता यावरी करूनी
क्ृपा-दष्टी | श्रीदत्तात्रेयाची करात्री भेटी । ऐसे विचारोनी पोर्टी |
जीबिंची गोष्ट सांगससे ॥५१॥ एकानाथासि न्णे जनार्दन । तुज
दत्तात्रेयाची भेटी करवीन | परी निर्भय असोनिया मन । चित्ती न भिर्ें
सर्वथा ॥ ५२॥ ते आपुरीं स्व-रू्पे कडोबिकर्डी | पाछट करित घडोघडी |
अज्ञान जन निंदिती रोकडी । काया चोखडी तेोचि धरिती ॥ ५३॥
मी जयासी बोढेन गोटी । तूं त्याचे चरणीं घालीं मिठी। आंछडिंगन
देऊकनि उठाउठी । सह्दुरु्शी पोर्टी परात्रें ॥ ५४ ॥ प्रसाद देती
ठुजकारणें | तरी तेथेंच भक्षी निज-प्रीतीनें | ऐशी जनार्दन देतां शिकवण |
एकनाथ चरण धरीतसे ॥ ५५ |॥ म्हणे, हेचि इच्छा बहुत दिनीं | बाढत
असे माददिये मनीं। परी स्वार्मीची मर्यादा उलुंघोनी। सर्वथा माश्ेनी न
बोलवे || ५६ ॥ ते आज आपसल्या स्व-मुर्खेकरून | मज दिधर्लें अमय-
वचन ॥ तें आाणि मनोरध पूर्ण कझून | कखाबें दर्शन दत्तार्चे [| ५७॥
ऐसा पूर्ण जाणोनियां हेत । एकनाथार्सी नेछें भरण्यांत । तंव तेयें अनसूया-
सुत | आाठे अकस्मात भेटावया ॥ ५८ ॥ वरिशाक्ठ डोछे आरक्त नयन।
ह्वार्ती शर्तें मश्व-बाहन | सब्रिध येऊन उतरठा जाण | मग केें नमन
जनादेनें ॥ ५०॥ यवन-मापेनें मनसूया-मुत । जनाद्दनाशी गोष्टी बोडत |
हैं दृषटीशी देखतां एकनाथ | भाश्चर्य करती मानसी ॥ ६० ॥ मग एकनाथ
बोठाउनी छवछठाहीं। उचछोनि स्व्रामीच्या घातला पायी | त्यानी भाश्वासन
देऊनी पाहदी | बर-दान काय वोटत ॥ ६१॥ शृति-शायरायें जें मथित |
ब्यासें कादिकें श्री-भागवत | त्याचा बर्थ स-खोठ मुठ्त | बदेड प्राउत

३४७ नवनीत

प्रसिद्र हा॥ ६२॥ आणीक भात्रार्थ-रामायण | बंदेल रसाछ निरोपण । -
तें निजप्रीतीनें करत श्रवण | तरतीझ जन सकछिक | ६१३॥ आणीक
पद-पदांतरें बहुत । श्री हरि-चरित्र अति अद्भुत। कीर्तनी गावोनि .सप्रेम-युक्त |
उद्धरीठ पतित श्रवण-मार्त्रे ॥| ६४ ॥ ऐसा बर देऊन स-त्वर | मस्तकी
ठेविछा अभयकर। निमिष न सोडतां साचार। अदृश्य झाले तेधवां ॥१५॥
एकनाथासी धरोनि हातीं। मंदिरा जाे सत्वर गती | एकएका्सी न
विसंबिती । जेबिं लेंकुराप्रती निज-माय ॥ ६६ | तान्हयास न पड़े मातेचा
विसर । हैं परस्परें साक्ष देतसे अंतर । तेवीं एकनाथ जनारद्दनें "निरंतर |
असती साचार एक-चित्तें ॥६७॥ तंब कोणे एके दिवशी। जनाददन
विचादिती मानसीं। आतां सेब घेणें याजपाशी | मनुचित मज दिसताहे ॥६८॥
मंग एकनाथासी बोढती वचन । माझ्ञी आज्ञा तुज प्रमाण । प्रतिषानाति
जाऊन | यहस्थाश्रम चाढ्यी || ६९ || हैं प्रमाण बचन करितां स्वर ।
तुज प्रसक्ष होईछ रुक्मिणी-कांत । जनाद॑नें मल्तकी ठेविा हात ।
प्रतिष्ठानासी त्वर्त चालिछा ॥७०|॥ सहुरुवचन हेंचि प्रमाण।
त्याहूनि वरिष्ठ नाहीं साधन। है गुरु-भक्तीची जाण खूण | इतरांकाएं न

घडेची ॥ ७१ ॥
अध्याय पंचेचाल्िसावा,

आए आए, का
मारापत

पुण्पाहून मुमारें ३० कोसांबर बारामती म्हणून गांव गहि. तैथें बाकाजी
विश्वनाथ पेशव्यांचा ध्याही वाबूजी नाईक जोशी म्हणून कोणी जहागीरदार
गृहस्थ राहत असे. त्याच्या पदर्री वापूजीपंत ऊर्फ रामचंद्रपंत पराडकर
म्हणून कारकून होता, हा जातीचा कन्हाडा ब्राह्मण, त्याचा पुत्र मोरेपंत,
हा कोल्हापुरानजीक पन्हाव्ठा म्हणून गांव अहि तेथीछझ राहणारा. कारकुनाचा
मुछमा असतां भोरेप॑त संस्कृत शिकून मोठा विद्वान ज्ञाछा. तो पुराण सांगत
असे. असें सांगतात कीं, बाबूजी नाईक मोगेपंताचें पुराण ऐकून ख़ुश झाला,
व त्यानें व्यास सालीना १०० रुपये वेतन देकन आपणाजबछ पुराण सांगण्यास
छेब्रिछें, मोगेप॑त जसा संस्क्ृतभापेंत निपुण होता, तसा देशभापेंतही निषुण
होता. त्याठा छहानपणापासून कब्रिता करण्याचा छंद अते. त्यानें पुप्कछ
कबिता केडी; कांही संस्कृत व बाकी सर्व प्राकृत. त्याच्या भार्यो फार
हित ; कछोक धोडे अहित- . स्यानें कांही साक्या भाणि कांही परेंद्वी केलीं
हित. मोरोप॑ताची वाणी प्रीढ, झुद्ध, आणि स्थरविशेर्षी फार रसाछ झाहे.
व्याकरणशुद्धतेकडे ह्याच्या इतकें छक्ष इतर महागष्रकत्रीत कोणाचेंद्वी गाइव्यत
नाहीं. ह्ाांच्या कर्रितेंत प्रासयमकादि शब्दालंकार आणि उपमा, रूपक,
उद्मेक्षा इत्पादिक अर्थालंकार फार अहित. द्याच्या कवितेंत संस्कृत शब्द
कार भाद्वित आणि रचनाही कित्येक ठिकार्णी कर्गण बाहे:

मोरीपंत शक्के १७१० त काशीस गेछा, तेब्हां त्यानें आपडी कब्रिता बरोबर
नेठी होती. ती कार्शीतल्या पंडितानी पसंत फेछी गर्से म्हणतात-

मोरेपंत आपल्या वयाच्या ६५ व्या वर्षी घारठा. त्याचे वंशज हलीं
पेदरपुरास बाहित.. जम्म झके १६९१. मरण शके १७१६ (चैत्र झुद्ध १५)

झानें केडेडे प्रंथ.--(१) भारत (१८ ही पर्व ), (२) भागवत (दशमस्कंघ वे

इतर स्फंधांतीढ फुटकछ आउ्यानें), (२) रामायर्णे (हीं १०८ आदेत अरे
म्दणतात )... हयाँवर व इतर पुराणांतीठ कांही माज़्यानांवर ( मुख्यलेंकरून )
यार्पी घ छचित्‌ छोक असे जाहेत. टांशिवाय दाने केडेडी पंें, साक्या
हींदी प्रसिद्ध बदहेत. प्राएखन धाचा प्रंधव्विस्तार फार मोठा दोता, हैं
दिसून ग्रेईल-

शैए६ नवनीत

मोरोपंतांचे अंध माथवचंद्रोवा (सर्वसंप्रह), निर्णयसागर ( फान्यसंप्रह )
व (स्फुट काव्यें सोडून ) रा. द. पराडकर यांनीं प्रसिद्ध केले भाहेत,
विशेष माहितीकरितां पाहा :--मोरीपत--चरित्रकाव्यक्निचन--छ, रो.
पांगारकर, महाराष्ट-सासस्वत--भा- २--भावे; मयूरकाव्यविशेचन--श्री. ना-
बनहड्री: !
स्फुट कार्यो, गीतिछंद
जार्या' भार्याति रुचे, ईच्या ठायीं जशी बसे गोडी |,
हि इतरां छंदीं गोडी, परि यापरीस ती थोडी॥ १॥
काव्य कराते म्यां, नच बचकातें दूपितों! परे छघूस ।
का न सदन बांधात्रें की त्यांत पुढ्ें बित्ठें करिठ घूस | २ ॥
मार्य-कथा-छंदानें' जार्या छंदेंचि जन्मठीं सरहें" |
यांहीं मां तमु-वाकर्म-मनः-पाप सर्वधा सरछें ॥३॥
गीर्वाण-झब्द' पुष्कठ जन-पद-भाषाचि" देखता थीडी ।
यास्तव गुण-ज्ञ लोकी यात्री घ्यावी हृत्दू हकू गोडी ॥ ४ ॥
प्राकृत-संस्कृत-मिश्रित यास्तव कोणी म्हणेठ ही कंथा |
भव-शीत-भीति-मीत-स्वांताठाट दाबिछा बरा पंथा॥ $९॥|
भगवद्भधक्तानुजञ्ञ कीं गाव्या सत्कथा यवा-मत्ति तें!
स्वीकार स्व-हित म्यां नमुनि स्व-सुर-हुमा" रमा-पतिते ॥ ६-॥
नमिला गज-मुख ज्याचे सेवुनि मृदु मधुर-बील कानांदी ।
चुंबुनि शंमु म्हणे वा, 'तुज-सम मान्नाय'* बोढका नाही॥ ७ |
ज्यांच्या इत्कातारी' होय गुण-स्नेह-बिंदुही!१ फार |
सार-ज्ष असूयोज्ित'* त्याठ्य माज्ा अतो नमस्कार ॥ ८॥ी

५ आयहिंद. ३ हैं शियापद भद्दे याचरा कर्ता लघु द्वा अध्याहुत घ्यावा, ३ प्र
लोकांल्या कपांचा ( लिहिण्यावाचण्याया ) 8द असल्यामुरें. ४ सोपी--सरण ५ हैं भाया-
छएंदानें विशेषण ). ५ शरीर घ याणी हांगें कम आणि मन एटोपासून झाहेसे पार.
६ संह्कृत शब्द. ७ देशमापा, ४ संसार द्वीय पंदी सीपासूत उत्पन द्वोघान्या मीठी
भ्याठेलवा कग्ा धंत:करणाच्या पुध्याग.,.. ६ आपल्या मक्तांस कल्पत्षासमान, ९ मई:
३१ द्वदयहप सरोवरांत. १३ गुधल्यी छेद ( ठेल ) त्याया दि ( येंर ) हे हक हु

+ अत्यर्पद्दी गण ज्यांस मोठा याटतो, झसे तात्पय, १३ कोणत्याही गेटीये ममझ-मामिर
तत्व समजपारे, १२ ज्यानीं मत्यर शोष्ठि भादे कड्े--म्दगये सवाच्या मर्तात देगा नाई.

मोरोप॑त ३७७

श्रीकृष्णार्चे चित्ती चिंतावें सु-चिर चारु पद-कमत् |
प्रक्षाती हृद्यीचा जें श्री-बक्षस्थकेक-पदक मत ॥ ९ |
सेबुनि संतत पाछा संत तपाछा यदर्थ' करितात ।

, पै प्रिय या स्तवना की यास्तव नाकींहि तेंचिर वरितात | १० ॥
भक्तीनें मन ज्याच्या पद-पत्नमीं मधुप करुनियां योगी।
ज्यायें गाता नाम त्यजुनि तनु-श्रमहि' मुक्ति-पद मोगी।॥ ११ ॥
जरि बोबर्ें पिल्याें मोहांवें मन तथापि तोकानें |
प्रभु साव्या-भोव्यांची बहु वात्सल्यें कथा पितो कानें ॥ १२ ॥
दूर असो दीन असो दासाची बिहछासि गाठबरण |
नामचि पुरे, न ध्यात्रे अर्ठॉंगी नमन करूनि आठ वण ॥ १३ ॥
गुरु-भक्ति ते स्त्र-माता, मभाऊ सत्संग, त्रिपय ते बाऊ |
भाऊ' माय मानस-वारू श्रीराम-कीर्तितें खाऊ ॥ १४ ॥
मारते त्यजुनि पछहि जाय न भलतीकडे जर्से बाव्ठ ।
सत्संगति सोडुनि मन नच जाउ तसेंच घेड हैं आठ ॥ १५॥
हलछु हछु झडो बहंता सन्नमनीं, वार्धकी जशी रॉडी |
कट विवेक विपया, निस्पृह-जन वस्तुतें जसा केंडी" ॥ १६ ॥
भगवज्नामा अपयश होऊं देऊं नकी, पतित सारे |
तरछे, एकचि उरतां कोपेना काय तो पति तसा रे ॥ १७ ॥
श्री-हरि-हर-नामें हो जारे बहु दोपी असा धुवा* दास |
दीनीं एव्वींच अदय-पण तें पोपी गसाधु-बादास"" | १८॥
चिंतामणिच्या धामा विसरद्रिसी स्वर्ग -तरु-कुमुम-दामा'
आम्हां बात्यों आमा** रामाचा प्रतिनिधीच तूं नामा ॥ १९॥

१ रुथ्ष्मीच्या पक्षःस्पर्टीडे अद्वितीय परकच. (भगवान्‌ शेपावर शयन वरीत असता

हस्ष्मी त्याचा एक पाय आपत्त्या बक्तःछ्यदीं पस्न सेवा करीत अग्रते, म्दधून तो पाय
'कपीनें पदक ' फल्पिता आहे.). २५ परमेशरासादी, ३ स्तवन, ४ हद
द्वाय मीं झसा भ्रम. ५ हवा कर्ता " योगी”, ६ मानो. ७ केंडसें- तुच्छ मानें,
€ भादान, % घुद करा. १० दुर्शक्या निदेणा, ११ बस्पक्‍्लास्या. फअ॑न्या
माझ्ला, येयें ' छुमुमदामा' दा झब्द क्वछ प्रासाकरितां बोझिटा भाई; भद्भत भौदा्यच्या
रुंपपानें नामास कत्पतहदी उपसा दाबयाची आहे, म्दपत का इददाच स्थासस्थ येये
दिसत नाई. ९३ थान,

ड्छट नवनीत

नामा वा माता ते वात्सल्यें त्वां उदंड .छामव्रित्षी |
उद्धदनि पतित राम-प्रभु-कीर्तिहनी स्व-कीर्ति साजविडी || २० |
बरसंलठेंसि! पिंगलेच्या* जैसें श्री-नारदादि-धीरांच्या।
राम-सुत-मयुर-मुर्खी) वत्त नामा बसति जेड़ें क्रीसंच्या ॥ २१ ॥

अभंग, सीता-गीत

राम वनवासांतून आल्यात्र सीतेच्या जाबा तिछा चौदा बीत घढलेडी *
हकीकत विचारूं छागल्या. तेब्हां सीतेनें त्यांस भयोध्येस परत येईपर्यत
झालेलें सर्व वर्तमान सांगितलें; हें हांत वर्णिलें बाहे :--

यज्ञासाठी मृमी नांगररीतां धन्या* | सांपडली कन्या सीतादेवी ॥ ! ||
जनकाची पुत्री दुर्जना दुर्मिव्ध। ती मार्या उर्मेव्ा रश्मणाची ॥ २ ॥.
जनकाना बंधु होता एक-निष्ठ | बयानें कनिष्ट, श्रेष्ट गुणें॥ ६ ॥
तेणें भसतासी मांडबी दुह्ठिता | दिछी जी मु-हिता" दोहीं छुछीं॥ ४ ॥ ,
शबरुन्नाछा दिली दुजी श्रुतकीर्ती | जीची गाती कीर्ती पतित्रता || ५ ॥ ,
चब्रघी बहिणी माग्यें शाल्या जाबा | त्यांचा गीती' गाता सुसंबाद ॥ ६ ॥
चन-वास-इत्त सीतेसी पुप्तती | प्रेमें त्या सु-सती तिधीजणी॥ ७ ॥
सीता म्हणे, 'ऐका वनन्यास-कथा । परी मनी ब्यथा न धराबी॥ ८ ॥
चित्रकृटाहनी पादुका घेऊनी। वि-योग” देऊनी तुम्ही आलम ॥ ९ ॥
आम्हीही तेथूनी तशीच निधालों | बनांत रिधाड़ों तिधें जे ॥ १० ॥
छश््मण भावोजी मार्गे, पुरदें स्वामी | मज मां धार्मी ऐसे वादे ॥ है| ॥
न बाधेची मज उष्ण श्लुधा तृपा | तुम्हांपाशी सृपा“न बोलवें॥ (३॥
जेब्दां कांही वादे चाछतां मी मार्गे | मुर्डोनि मार्गें विछोडीती ॥ १३॥
बाई काय सांगों स्वामीची ती इृष्टी | अमृताची शृष्टी मज हाोय।| १४ ॥
अन्रीच्या आश्रमी नेें मम बादे। माहेरची वादे खंएयुरे॥5॥
अनुसूया सती करी वेणीफणी | आनंदाची धणी* दिडी मज ॥१६॥
जआजवरी ओोडी चंदनाची ऊठी | ब्राढी नाहीं तुदी माव्या-्गुणी॥ [७॥

झन्‍्वब--नामा, (वूं.) जैसे फिंगटेप्या (य) भी-नारदादि-पीर्राष्या (मुर्गी)
परलेंसि (य) जे्दि पीरोच्या (सुर्ती) वध्षस्ि ( तेवि) रामगतमयूरमुर्सी बस. 5 ही एड
मूछची वेश्या शोती, तथापि ईश्वरमक्ति व्यभि सदाचरय दवांविपर्यी विरी पार प्र्िदि
पोती. संसारयातनांदूत दियी मुस्तता कशी झाठी, द्ादिषरयों मापपठांत वर्णन शा, !
३ रामाजीपहाचा मुठ्या भोरोफत त्याच्या सोंटांत, ४ घन्य हो फनइराजा त्पाप,
७ कार द्विकारक,. ६ मीतांत.. ७ झारदाटा वियोगुश्या उसपर कस्न,. ४ दे

९ तृप्ती,

मोरोप॑त ३४०

ऋपीते बंदीत गेछों गोदा-तटीं | जेथें पंचवटी पुण्य-स्थान ॥ १८॥
भात्रोजीनीं केठी माझा बहु सेवा | ती त्या महा-देवा ठावी असे || १९ ||
तेथें शर्पणखी भार्यो ब्हाया आछी | तिला माझ्नी म्याठी चित्त-इत्ती ||२० ॥
भावोजीनी तिचा कर्ण-नासा-छेद' | केछा, कीं ते वेद-शाज्ञार्थ-ज्ञ' |] २१ |
तिचा भाऊ खर होउनीयां कुद्ध | करात्रया युद्ध जाढा बाई ॥२२॥
चबदा सहस्न राक्षस पापिष्ट । रणीं केछे पिष्ट स्व्रामीनी ते ॥ २३ ॥
"तिणें प्राण-र्ते मुख मत्य्बीलें | इत्त कछविलें रावणासी ॥ २४॥
छछाचा उपाय मनीं आठवबीछा | दु्टे पाठवीला माया-मृगर ॥ २५ ॥
स्वर्ण-र्न-मय मृग म्यां देखीछा | तो सत्य ठेखिला* मनामध्यें ॥ २६ ॥
गृह्य आणात्रया मांगें हरीणा मी | दुःख परिणार्मी नेणोनीयां ॥ २७॥
मज रक्षाबया छक्ष्मणा ठेवूनी | निघाले घेऊनी धुर्बाण ॥ २८॥
माया-मृगामागें जगदेक-आर! | गेठे वहू दूर भरण्यांत ॥ २०॥
कपटी राक्षस जाणोनीयां प्राण- | ध्यावयासी बाण मोकडीछा ॥ ३० ॥
तो बाण छागतां हृदय विदारी | दुष्ट हाक मारी स्वामीजवाणी' ॥ ३१ ॥
“हा सीते हा बंधो रक्ष्मणा ये धांत्रें | मंत-कार्व्ठी पार्वें, भेठावया ” ॥ ३९२ ॥
मजे बाटे माया स्वरार्मीचीच हाक | शिरे कंप धाक हृदयांत ॥ ३३ |
भी म्हणे, 'भावोजी धांवा रक्षा प्राण | हे ध्या चाप-बाण उठा वेगी! ॥ ३४ ॥
भावोजी म्हणती, 'राक्षसाची माया | कोण राम-राया पाद्दों शके ” ॥ ३५॥
बाटलें तें धाक्य सत्य परी खोटें | झार्ले दुःख मोर्ठें माइया मनीं [| ३६ ॥
न वदावें तंची बोलील्यें मी कोपें | चित्त शब्द-रोपें” विदारिें ||३२७॥
'बांछितोसी दुष्टा अग्रजाचा” घात | माइ्या भांगा हात छातराबया ॥ २८॥
हात छावीतांची सोडीन मी प्राण | शिरी पाद-त्राण" कोण वादे ॥ ३९॥
माश्या इष्टीपुदें नफो राहों| साच | नरकींचा जाच मूर्त तूंची” ॥]४०॥
ऐशी बाई माज्ञी ऐकतांची वाणी | डोर््ाा गालें पाणी भात्रोजीच्या ॥ ४१ ॥
मांतेनें दापीतां चत्स पित्याकड़े | जाय तेसे घड़े टक्ष्मणासी॥ ४२ ॥
साधूसी गर्जीतां झालें सध्या'" फछ । सजनाचा छछ कर नये || ४३॥
बॉरदेत धनुप्यें मोदोनियां रेघ | गेडे दयामेघ'' स्वार्मीकड़े ॥ ४४॥
तो आछा रावण होवोनी संन्‍्यासी | न कछे अन्यासी छत्र१ त्याचें ॥ ९५ |

छान व नाक 3 कम व नाक धोया ऐप, .. २ बेद झाति शात घास पते जापभोरे 7 ससत शाह धाया अप जाधपार, ३ कपटाने
घाहेठा गृग,.. अपरा मानिठा,. ५ झग्तामप्ये अद्वितीय घर, . ६ रामबंदाज्या
सारणी, ७ धब्दरूप याणानं,. ८ यडीठ भायाचा,.. ६ दाय रासधारा--जोडा.

१० तात्ययड, ९९ ददेदे मेष (छत््मघ). ९२ छपट,

दैप० नवनोत

मिक्षा द्याया गेल्यें रेघेच्या बाहेर | सासूर माहेर बुंडबाया॥ ४६॥
न लंघीतें जरी धनुष्याची रेखा | तरी त्याचा' लेखा' काय होता || ४७ ||
रेघेच्या बाहेरी जला दिला पाय | ज्ञाछा महा-फायरे ददा-मुख ॥४८॥
जसा हरीणीतें हरीतो छांडगा | तसा तो दांडगा हरी मातें॥ ४९॥
त्या पाष्याच्या स्पर्श देह हा कोमेछा | जाकाशी तो मेठा रथीं चढे [| १०॥
हवा राम छक्ष्मण,” ऐशी हाक माजी । जटायु-मामाजी' भायकती ॥ ५१॥
सख दहात्थ-मामाजीचे आम ] सोडवाया प्रात झाले देवें॥५३॥''
जातीचे ते गृप्न इद्ध मोठे शूर | रथ केछा चूर रागणाचा ॥५१॥
चंचू-नखायुध! गृप्र युद्ध-दक्ष । रावणार्चें वक्ष विदारीती ॥५४॥
अन्‍्यायें रावण छेदी त्यांचे पक्ष | मज बाटे छक्ष-बंधघु-घात ॥९५॥
मूछीत मामाजी पढले भू-वरी | स्कंधी याहे अरी मछा वाई ॥५६॥
रडतां काढिछे पांच सात नग | वद्ध-खंडीं मग वांधीडे म्यां ॥ ५७ ||
पर्वतीं वानर देखिले म्यां मग | त्यांमथ्यें ते नग सोडियेठे ॥५८॥ . '
शतन-गांवें! सिंधू त्यांत एक छंका। तेथें ने क्ंका छाब्रायया ॥५९॥
नेऊनीयां ठेवी अशोक-बनांत | न शोक मनांत माये' माश्या | ६०॥
सहस्र राक्षत्री करीती रक्षण | चिंता-तीर” क्षण न सांपड़े ॥ ६॥ ॥
दिव्यात्नांचा: ज्यांत नानापरी थाट | धाडी नित्य ताट शक्र-मार्या* ॥ १२ ॥
दिव्यान्षा्चे ताट ये मम जब्ठ | भक्षी मी कपरक्र'' एक दान ॥६१॥
फिरले घेऊनी मारीचाचे*' प्राण | दिव्य धरुर्याण-पाणी'* मांगे ॥ ६४॥
मार्गी रक्ष्मणनी करीती वबंदन । श्री-रघुनंदन-चरणांतें ॥ ६५ |॥
महणती, 'वत्सा ला का भाज्ञा मोडिडी | एकटी सोडिडी का ती बनी॥ ६६ ॥
भावोजीनी सर्व शृत्त कब्वीें | मुख मत्य्यीरें अश्रुन्पातें॥६०॥
टेकोनी बोढीले स्वामी 'झाठें खोटें'१ । राक्षसांनीं मोठे विन्न कैट ॥ ६८॥
दोघांच्या हृद्यी धडघढड करी । आडे झडकरी धंवोनियाँ॥६३५॥
पर्ण-शाल्ठमर्ण्ये देखीछे काले | स्वार्मीचा मावव्ठे वैर्व-सूर्य ॥|७०॥
केछा आार्षी फार झोध मग शोक | धन जाता छोक फरी जैसा ॥७॥॥
4 सबसाया पद... २ मोटे आह छरीर ज्याचे लता, ३ एंडा विधा पहगायें हा गे
तो'ददारयराजाचा मित्र होता म्दघून त्वास सौतेने मामाजी झर्से म्ट॒द हाई, ४ या
भाभि नर्ते हीच झदेत आयुर्दे ज्यादी,. ५ मुमारें घारतों दोस, ६ मारे. ७ कहरीरा।

'शेषट, मी नेइमी दिताप्रस्त छ्से द्वा माय... < स्वर्यातील अप, ६ ईदी... ॥8 पडा,
३१ मारीय हा मुंग झासेता राक्षस, १३ एलुआ भांति पाप ज्यॉन्चा हाती मत झरे.

“१३ याईट,

मोरोप॑त झणर्‌

शोधीतां वर्नांत मामाजी पाहींके | धरूनी राहिछे कंठीं प्राण || ७२॥
पुसती, “बापाजी झाठी है कां गती” । मामाजी सांगती अर्ध-दब्दें'॥ ७३ ॥
स्वामीपाशी मांझें सांगतां हरण | पावछे मरण शोक-मेरं ॥ ७४॥
“हा तात हा तात, म्हणुनी सढले | मूच्छीत पडले घडीमरी ॥ ७५॥
मामाजीची सांग संपादिली क्रिया | त्या कार्लीं हे प्रिया नाठवीडी॥ ७६ ॥
पुन्दहां बनीं मातें रढत शोधीती | लक्ष्मण बोधीती नाना-यत्नें | ७७ ||
जालिंगिल्या वलीं बियोगें श्रमले | शोधितां श्रमले रात्नदिस ॥७८॥
चनीं कबंधानें! केला होता घात | चार कोस हात टांब त्याचे ॥ ७९ ||
घरीतां खड्गांनी केछा भुज-च्छेद | शाप-ताप” देख निवारीछा ॥ ८० |
मतंग-मुनीच्या आम्रमी शबरी | व्हाया यश बरी युक्ति' सांगे॥ ८१॥
हनुमंताबरी केंठी अनुकंपा | या प्रमूं्नी पंपानसरोवरी॥ ८२ |
सुग्रीवार्सी भेटी ऋष्यमूकी' झाली | त्याची इष्ठी घाी पाहतांची ॥ ८३॥
त्याच्या मु्खें दत्त आयकीर्ले मग | आणूनी ते नग दाखबीडे ॥ ८४॥
सुप्रीव वानर सूर्याचा तनय । ज्या स्वप्षी अन्नय नाहीं ठावा ॥ ८५॥
दोपात्रीणें रांगें सुप्रीधासी जाची | त्याच्या अग्रजा्ची* बुद्धी खोटी ॥ ८६॥
एके वाणें वाव्गी स्वामीनी मारीछा | मुग्रीव तारीछा संकटांत ॥ ८७॥
बानरांचें राज्य दिलें सुग्रीचाठा | तो फार निव्राठा ऊपकांर ॥ ८८॥
माझी वार्ता कोणा न कछे किमपी । पाठवी७े कपी शोधावया ॥ ८९॥
न छागतां माज्ञा शोध कपी सारे । म्हणती ते “ हा रे दुर्दष्टा' ॥ ९० ॥
मारीख सुप्रीध छंघीछा आवधी। मरायें नव-धी'" करूं नये ॥ ९१॥
समुद्राच्या ती। पर्बती रडछे । मराया पड़छे उपोपीत ॥ ९२॥
*धिक्कार माम्हांठा झाठों सेवा-चोर"* | व्यर्थ मृत्यु थार खेद बांटे ॥ ९३॥
श्रीरमाची भार्या सोडबीतां मेछा | जटठायू तो गेछा सद्भबतीसी'? || ९४ ॥
ऐसी जी बोलीडे वाणी दे कंपा ती। विचारी संपाती'१ गृप्र-यज ॥ ९५॥

आज 2 मल: कद :२ 0 आल अत मे तप अत प अखिल,

$ भ्राण य्याकुछ पास्यामुद्ें शब्दोघार पूं होत नव्दता, म्दघून स्पष्ट शब्दांनों,
२ मेलेल्याये उत्तर संहकार, से मी (सीता ). ४ राक्षसविश्वेष; ध्यास होड़ नव्दते, ५ कर्मंध
हा मूछया एक गंध छापून ऋषीच्या शापाने राप्तत झाटा होता ; सांप्रत रामाने स्पाया
घप ऐेल्थायुछें तो शापमुक्त घाटा; दें ताल. ६. ऋष्यमूरुपर्दतावर सुप्रीव थानर भाहि,
त्वार्ये साद्यप्य पे म्दृणने तुझ सीठेचा शोध छागून तुर्ते कार्य होछ अभी मुश्ति शाबरीनें
रामास सांगितली, ७ पर्वृतविशेष,. ८ याटीदी, ९ दवारे (दुस्ध्त्य )-दुश देवा,
१० हुपरा दिचार करूं मंये, १३ सेवेंद बुदराई बरणारे, ३३ सुस्तीस, १३ जठायया
यदील भाऊ.-

३५७ नवनीत

ऊार्मेछे, मूर्थ्ित तुझे मात्े घणी । ज्ञाढे होते रणों सेनेंसह ॥ १४९ ॥|
वांचवीले सर्व हनूमंतें बाई । सांगों याचे काई उपकार | १६० | '
ओपधी-पर्वत' सन्मूछ्त खाणीडा | घर्डीत आाणीछा, जैसा चेंडू ॥ १५१ ॥
हनमूम॑तें आम्हाँ दिलें चुडे-दान । ऐसा नाहीं आन आंत कोणी ॥ !५२.॥
डठले वानर, अमृत बृष्टीनें ॥ स्वार्मीच्या दृष्टीनें हेंचि सत्य ॥१०३॥ '
शिविकेत मज घाडोनी ब्राणिलें । देह म्यां न्हाणिरे अप्नि-कुंडी ॥ १९४ ॥
त्या कार्ढी देवांनीं केडी पुष्प-दृष्टी | आानंदानें सृष्टी कोंदाटडी॥ १५५ ॥
बढ दशरथ मामाजी विमानीं | धन्या जीीं मार्नी थापणा मी ॥ १५६ ॥
देवांची प्रार्थना मामार्जीची आज्ञा | केछी सर्व श्राज्ञा सुखबाया || १५७॥
म्रांडीवरी मज पिवलें स्वारमीनी | घर्नीं सौदामिनी जना बाटे॥ १५८॥
भृंगन्युक्तों' पति पुष्पक-ब्रिमानीं | पुष्प कब्रि मानी जैं बैसछे ॥ १५९ ॥
स्वार्मीनीं समुद्री दाखब्रीछा सेतू | भवान्धीत हेतू तराया जो॥ १६०॥
रंद दहा गांबें ठांव शत्त गांत्रें। पाप न तगावें जो देखतां॥ १६१॥
दाविढी किष्किधा भेटविली तारा | सुप्रीवाची दारा जाउबाई ॥ १६२॥
ऐसा भरतासी शमुप्ना्शी बोल | प्रमूंगी तो फोल केछा नाहीं ॥ १६३१॥ .
संतती संपत्ती वादे द्वोय हित । प्रेमें गातों गात शऔरीरमार्चे ॥ १६४॥
न बाघे पर्जन्य बात उष्ण शीत । प्रेमें गातां गीत श्रीगमार्चे ॥ १६५॥
धन्य धन्य होय संसारी जीतित | प्रेमें गाता गात श्रीणमा्चे ॥ (६६॥
काव्ठपासूनीही नन्हे चित्त भीत | प्रेमें गातां गात श्रोगमार्चे ॥ १६७ ॥
अंती बसे स्थर्गी अमृत्तातें पीत | प्रेमें गातां गात श्रौरामार्चे | १६८॥
श्रीरमार्ते ध्यार्वें, श्रीरामार्तें गार्वे | श्रीरामातें मार्वें आठवावें ॥ !६९॥
श्रीराम दयेचा मेघ त्यासमोर | प्रेमें दाल मोर नाचताती ॥६७०॥

आर्या। दाम-रामायणांतील'
श्री-पति झाठा दशरथ-सुत राम दशाननाति माराया॥
माँ राया जनकाची होय सुता बिजगदाधि! साराया॥!॥
4 ह्लोमाचल, ३ पति ये पुष्पक-विमानी बेग़ले (8) फवि ( ते विमान ) भृप्टुश
पुष्प मानी करा झन्‍्वप, है दाम हाथा अये हार भा भाहे, पुरे परात एड था
घून स्याप्रयार्गे त्यांचा डर करितात, त्याप्रमांणे हुआ आयपेकों प्रस्देख अरपदी झेछीड
सीन धरे दुमच्या अधोच्या भारी थाली बद्ेत; मरघून ध्या धार्यो एडॉत एड गुंठल्या
जाउन त्वांचा द्वारय घनून सेता भाहे, हएयसन ख्वीनें दा रामायधाम का 7
नाप दिछे आए... ४ सथ्मी. ५ स्पर्ग, मत्यु व पाताल हांतील स्पा दुःख.

मोरोपंत श्ष५

सारा' या प्रम॒ची हे छीढा गाती सदेवही सुकवी ॥
सुकवी भव-जल-निधितें, निरुपम सुख रतिक-जन-मर्नी पिकवी ॥ १ ॥
पिक बीत-बाघ' कब्रि या चरिताम्र-बनांत' कृजती*; सु-रस' ॥
सुरस्रीचा' छाजे, यश हैं श्री-शिव म्हणे शिव परिस॥ ३ ॥
प्रिस सुवर्ण करितसे छोहा, जीवास शिवचि हा महिमा" ॥
महि मान्या* स्वगोही ; स्व-कुछ म्हणे धन्य यत्मभा८ अ-हिमा* ॥ ४॥

आया; परंतु-रामायणांतील*
श्रीराम-चरित करितें मुक्त सकृत्‌ किमपि'” सेवितां भाव ||
पार न छागे दश-शत-बदनाहि'' परंतु वाटतें गायें ॥ १ ॥
संकल्पीच सुर-द्विज-पीडक-रक्ष:-क्षयें'१ स्व-मजन-रसा ॥
देता; परंतु झाका दशरथ-भक्त-प्रियार्थ' अ-ज नरसा'१ | २ ॥
एकेचि मूर्तिनें प्रभु॒ करिता त्रैडोक्य-कामना-ूरति'४ |
क्रीडार्थ परंतु धरी चार त्रिजगन्मनोहण मूर्ति ॥ ३ ॥
ते राम भस्त लक्ष्मण झात्रुप्तन कुमार सारसाक्ष जना |
दिसती वाल्ठ, परंतु स्त्रन्गु्णाही हरिति गुरुमुर्नींदरमना ॥ ४॥
स्री-बध निय परंतु अक्षोक्ते'* तूर्ण ताठका मारी॥
त्या प्रमु-यशासि मानी अमृताचें पूर्ण ताठ कामारी || ५ ॥
मुनि मिथिलेशि निधे की जनक स्वाध्चर-विडोकना*० बाहे ||
नेणाण परंतु म्हणे प्रभु शिव-्चपेक्षणस्पृह्द!* जाहे || ६ ॥

१ श्रेष्ठ, + गेली भादे बाघा ज्यांदी म्दणने निभेय... ३ (राम ) चरित्र दंच भांम्यांचें
बन त्यांत. ४ गातात-शब्द करितात, ५ स्वगातील मुनस-(भम्रतरस ). ६ है पार्वती,
७ हा ( रामाचा ) महिमा. < (रामावतारामुद्ठ ) एय्वी ही स्वमंलोकास मान्य झाली ;
(व) यद्यमा (ज्यांयी कांति) भद्दिमा (उप्य) (तो सूर्य ) (आपल्या पंदांत दाम
जन्मल्यामुद्“ें ) स्वउुछ पन्‍्य म्दुणे,. ९ हाय रामायणांतील प्रत्येक शार्यत 'परंतु ! हा शन्‍्द
घादलन कवीनें त्यास परंतु-रामायघ दी संज्ञा दिली आह. १० थोडेंही, १९ दश्मशत
मदणजे दजार भादेत बदनें (ोंदें) ज्यास कसा जो दोष त्यालांदी, १२ देप शाणि
बाह्य ध्यांस पीश देणात्या राक्षमाच्या नाशानें, १३ दशरय द्वाय भक्त स्वाल्या
मंतोपारुरितों, १४ मजुष्यासारसा, ३५ प्रैलेक्थाज्य इच्ठेची नृत्ति,
३६ विधामित्राल्या सांग्ग्यायशन, ३७ (स्य+सप्यर + विदोदन) झापरठा बज पाडाइशांस-
३८ (द्विप 3 चाप+ ईसथ) महादेदाचें भनुष्य पाह्मष्यायी इच्छा,

शेप नवनीत

जाता गौतम-मुनिचा आश्रम ठागें पुसै कथा राम ॥
तात्काढ् बहल्ये्चें! चिर-मष्ट, परंतु वाढवी धाम ||७॥
अति-कठिण भर्ग-धनु अतिसु-कुमार प्रमु, परंतु गुण' जोडी ॥
भोढी स-छीढ-ऊीढा-नर-तनु' तें; इस्षु जेईिंगज मोडी ॥ ८॥

+

आया सुभद्वाहरणप्रकरणी
(कृष्णत्रिजय उत्तरा्ध अ० ८६. )
धर्म व द्वीपदी हीं उमयतां एकांती असतां कांहीं कारणानें त्यांस पाहाण्याचा
दोप भर्जुनाच्या हातून घडला; व्याच्या निवृत्तीकाँर्तां तो तीर्धाटनास गेंलाः
तेब्हां फिस्त फिरत पश्चिम दिशेस द्वारकेजबत् प्रभासतीर्थी आल्याबर, त्यानें,
कृष्णाची घाकटी बहीण सुभद्रा ही बत्वरामानें दुर्योधनास देण्याचा निश्रय
केला गा, हैं वर्तमान ऐकिलें. तेव्हां ती आपणास प्राप्त ब्हाबी महणून
कृष्णाच्या अनुमतानें त्यानें कपटसंन्‍्यास घेतला, आणि संधि पाहन मुमद्वेचें
हरण केलें. मग हा अर्जुन असे समजल्यावर बढ्टरामानें त्यास मोठ्या
भादरानें वोठावून भाणून सुभद्रा दिडी. ही कथा हांत भाहे-
तीर हिंढत गेला धर्मानुज भर्जन प्रभासाढाए ॥
बात-मु्खें निज-मातुल-कुछ-वृत्तांतासि! ऐकता झाडा ॥ ॥ -
रृष्णानुजा धुभद्रा ठक्माठा योग्य जाहछी भाहे॥
तीतें स्व-मर्ते हल-धर धृतराष्ट्रगसुतासि' यात्रया पाहे ॥ ३ ॥
तातादिक" ः'हणति मनी, 'छु-मति खब्छाठा अ-चक्षुदा रतन ॥|
झद्दास श्रुति देतो राम, न चालेचि यापुदे यना॥ रे ॥
ऐडुनि मनी म्हणे4 * मज तीर्य-स्नायास' जाइठी थादे ॥
या सुन्कृते हे ब्हात्री प्राम विनक्तात जेति सहुदि॥ ४ ॥

के

$ दृल्व मदणने विय; अदल्या म्दणने अरनिया--रुपगुपानी शुक्ठ.. २ दोरी चाबी '
(भरतुष्य सल करों). ३ झेवछ मोमेनें मानवी तनु घारण करघारा (राम):
ड द्वारकजदजील एका तीर्षछा,. ५ भाफ्त्या मामायें (यगरेबाये) इस रहने
, ग्रादबुल, त्याज्या इतांतास, . ६ हुर्येधनाला, ७ अमुदेव आदिकहन,. <हाया दवा
भर्जुन.. ६ तीर्योयी स्‍्माने करमारा जो मी त्यास- न

मोरोप॑त ५७
निज-सुख-पद्वि! सुभद्वा साधाया होंइन त्रिदंडि' यती॥
प्रिय तीहूनि नसे मज; ती* कीं ही रोति गति, अहो नियती' ?॥ ५ ॥
पार्थ त्रिदंडिब-वेप स्त्रीकारी हछ्थरासि वंचायाए ||
युक्तीनें स्व-पर-विहित-हित” कारितां कपट-दोप कंचाया ॥६ ॥
द्वास्वतीत बसे तो यति वार्षिक चार" मासपर्यत"॥
हर्यत:-करणासचि* ठावा तदयोग" जो. सदर्यतता" || ७॥
मौन, सदा एकांत-स्थिति, साथु-समाधि-योग, सु-विरक्ती'' ॥
सक्ति न छोक-समाजी; छागे पौरांसि पार्य-यति-भक्ति॥ ८ ॥
रामासहिं कछलें कीं योगी मोठा असे म्हणे, 'पाहूँ॥
साहों अह्मण्य त्या जाणूं भिक्षेसि शिर पर्दी चाहू | ९ ॥
तो यति एके दित्रशीं बढ्देवें माणिझा स्व-गेहास॥
पूजुनि मु-श्द्धेनें जेबबितां माधवास ये हास॥१०॥
यति-दर्शना सुभद्रा येउनि बैसे निजाप्रजाजवत् ॥
न बल प्रेक्षी, परि यति-हस्तीचा पाहतां' गले कब ॥११॥
कन्या-रत्न हृसया अवसर पाहे जसा खश चोर ॥|
घोर-प्रताप परि भी भीमानुज, कीं अर्नत-बछ ” थोर ॥१२॥
दामोदर" दासा दे अनुमोदन ती हरावबया नत्ररी॥
दादास देब दात्री दारक-रीति' स्वयें सदेव बरी ॥१३॥
ताताछा मातैछा एकांती गुह्य बृत्त हैँ कवब्यी॥
बल-बीर-मीति-कोपोपदमोपायाति'* सांगुनी पव्थवी ॥१४॥

१ झापल्या सुसाची साशात्‌ सिद्धिच. ६ तीन दंड धारण फरणारा संन्यासी,
३ झन्वय-ती (मुभद्रा) की दी रीति (रंस्यारी रादणे) (होीच) गति (परिणाम), अद्दो
नियति मुद्दा प्राप्त द्वोइल तर बरें; नाहों तर भैन्‍्यासीय राहणें यरें. काय प्रारब्धी सेल
कोण जाएे.. ४ फसवाबयास, ५ आपके व दुसच्यावें योग्य मार्मास अनुसस्त केलेफे दिल,
६ कशाचा-सेध्रता, ७ चातुर्मास्यमर. ८ फक्त इृथ्णान्या अंतःकरणासय, «९ त्याची
संन्यासारी युक्ति,. १« प्र्॑द दातूचा नाशझ,. ९१ संफ् बैराप्य... १३ हावें कमे
मुमदा,. १३ अत (शेष) यब्राम, त्यानें बट, मराम हा इपावतार होता म्द्यून
त्यास छवीनें अनंत म्टूटके भाहे, ६४ शृष्ण... १५ रुद्वान झुसंची रीठ, १६ राग झांत
करप्यायी युक्ति,

३५८ नवनीत हि
अनुकूछ ब्रह्म ते तों झाले तम्मनोरथा पर ]] |
तीर्थ-स्नाव क्या पुस्चासी लोक ,चालछे सर्व ॥१५॥

वर-हय-रथ-गज-शिविकारूढ सकत इृ्णि-दार-जन ' चाढे|)
झाले सिद्ध बन्हाडी तैसे यदु-मट; धरा बढें हाके ॥१६॥

दिव्य-रथांत सुभद्रा राकारजनी तसी बढीं शोमे॥]
यन्मुख-सुधाके/ नस्वस्पार्थाशय-पयोनिषि" क्षोंमे [|१७॥
तेब्हां धांवुनि वैसे पार्थ सुमद्वा-र्थी जसा पार्टी ॥
मु-चिर-झ्षुधित ब्राह्मण हां हां म्हणतांहि बाढिल्या ताटीं ॥१८॥

समय-क्ष चतुर सेवक, घनु तूण' तशांत देति आणोनी ||

धांबति रक्षक सैनिक कपटन्यति-कृतात्यनर्थ” जाणोनी ॥१९॥

त्यातें म्दणे सुभद्वा-मुक्ता-हर< वीर अज्ुुन मराल*|) ;'
* समर ढक्षहि या परि काक तुम्ही गति" विसजुन' मराठ॥ रण...

धर्मानुज मी गर्जुन सिंह, तुम्ही शश-किशोर, आठोपा ॥
या ठोपा कब्रचाक्या भीना वल्गा' उगेची आठटोपा! ॥२१॥
ऐसें नीट दठावुनि जाय सुभद्रा हरूनि तो पार्य॥
मारिति हाका केवल, नागविछा वनि जसा बणिकूसार्थ। ॥२२॥

सार्थक पार्थ करी, ती कैरत्रिणी'* तो मुधांझ गौरबिता ॥
सविता बिसिनीसि** बरी, की भेटे तो गुण-ज्ञ ती कविता ॥२ ३॥

श्रुति सत्किय '* घर्मे-पथा शोभब्रिती दंपती तसे स्व-रथा ॥
अन्योन्य-प्रिय संगम तो प्रेमठ भक्त सती मुर्कुंद-कथा ॥२४॥,

- १ परबरक्षक्रृष्ण, ३ ज्याप्रमाणें कृष्ण त्याच्या मनोरघास भनुकूल (साहकारी )
होता, त्याप्रमाेंच एक पर्वददी त्याछा अनुकूल झार्के. पर्व असल्यामुर्के आपला
हेतु सिद्धीस न्‍्यावयास त्यास संधि सांपडली, हें तात्पर्य, हे यादवांच्या लिया.
४ जिज्या सुखचंदाच्या योगानें. ५ नरवर (पुश्य्रेष्ठ) अस्ा पाथे (अर्जुन) त्वाचा
आशय (मन) द्वाव पयोनिधि (समुद्र). ६ भाता. ७ खोव्या संन्‍्याशाने केडेला
मोठा कनथे, ८४ सुभद्रा दीच मुक्ता (मोती) तिचें दरण करणारा बीर अनु हाच
हंस, - ५ थरकून.. १० घोब्यांचे लगाम. ११ ब्यापारी छोकाँचा तांडा, १२ कमलिनी.

१३ सत्कर्मोनें वरागणारा,

मोरोपंत क्षण

झटिति भठ-कठक बहु करि कन्या नेछी म्हणोनि बोमाट ॥
वाटे बब्ठासि सांगे' जो जो त्या दस्युचाचि तो भाट' ॥२५॥
प्र-स्फुरदघर-दल" प्रभु बठभद्र म्हणे खरेंचि सांगारे॥
कोर्ठें तो कपट-पट्‌ू गांठितसे जो पढांत आंगारे ॥२६॥
कोर्दे रथ, मुसछ पुरे, कंबच कशाछा, धनुष्य राहीं था |
बत्सेछा निज-धर्षण-कर-ख्5-दंडोत्सवासि* पाहों था ॥२०॥।
पर्वी*ं अर्णत्र तैसा भगवान्‌ बत्थभद्र पुष्कछ क्षोमे ॥
संध्या-राग-सुरंजित-शसदभ्राहुनि! फार तो झीमे ॥२८॥
कोप-ज्यर-भर-कंपित-काय* प्रभु” छोचने करी शोणें ॥
होणें पुरे सुदुर्घट* बारें त्या महेश्वरा कोण ॥२९॥
जाय हछूच विनय-नत-काय चतुर दृष्णि-तप देव हरी ॥
माय सुतार्थ पतीचे काय ग़ुरूचे नभूनि पाय घरी ॥३०॥
नमनीं प्रकटति रूह-भब सहुण झांति-क्षमानुकंपादी ॥
कंपा दीनन्सख नुरतरि अधरी, प्रणतीहि भव्य संपादी ॥३१॥
हांसे बलछभद्द म्हणे कृष्णाक््रोद्धवां, “भहो कत्ल ॥
बढलें मन, मत्पदमय*" सोडा," आदान"* बंधूर्चे टब्टलें |३२॥
जाज़ा उठा मुठीला पाहूं बाहूं'* बरा घा आणा॥
प्राणाधिक तो येना तरि घालाब्या मदंधिच्या' आणा ॥३३॥

१ जो जो बढासी (शटरामास ) (हैं वर्तमान) संग (तो तो) त्या दस्यूचा (चौराया-

र्जुनाया) भारय (स्नुतिपाठकच ) बांट. प्रत्येक मनुष्य अजुनाज्याय पराक्रमाये बरेन
करूं छागला ; हा भाव. २ रागानें दांपत भाहे अपरो४ ज्याचया,. ३ भापऊे बलात्कारारनें
दृरण करणाय्या हुशला जो दंड द्वाच उत्साद, त््यास, ४छामावास्या थ पूर्णिमा ह्या
दिवयोीं, ५ सायेक्रालथ्या तांबदेपणानें रंगविव्ेल्या दारत्काट्ल्या मेधपिक्षों अधिर धोगे,
म्टणने रागाने फार छाल झाछा. ६ धत्येत कोपाने ज्यायें शरीर फॉपत छाहें मामा,
७ बब्राम, ८ अन्यय-(त्याज्या) पुरे द्वो्ने (देखी) मुदुर्घट (मूंग) त्या महेखरा कोने
बरायें-- त्यावेटी बट्रामान्या पुद्े जाते देसीझ क्‍्टोप; मग त्यायें नियारध करप्यास
कोग समय! ५६ जन्मत: असभारे-स्दानाविझ, ३० मत्पयय सोश व भय मसोदा,
६३९ में भय. १२ अर्पण कई. १३ मत्अंग्रि--मा्मे पाय त्यान्या,

३६० नचनीत

अथवा कशास झासन-भय धहनि मनी पत्छेल तो दूर ॥
शूर झ्यात पत्केना नेऊं दा पारिबहँं' भमकूर ॥३५॥
धाडा भूपा कसनें दासी-दासाश्व-हस्ति-सथ-रत्नें ॥
झाछा भगीस्थाचा' पार्थ! सखा' आजि या महा-यत्में ? ॥३५||
हैं? रसिक-कर्ण-तर्णक-शत तर्पायात्ति*े काम-घेनु कथा ॥
कारिती प्रमु-बर अनु चर-पर-सुख-कर अनुसरोनि छोक-पथा)॥३६॥)
आदिपरवातील कचोपारूयान
(म० भा० अ० ७६-७७, भोरोपंत अ० ९, )

पूर्वी देव आणि दैत्य ह्यांच्या छदाया होत असतां युद्धांत मरण पावरछेल्पा ,
दैत्यांस त्यांचा गुरु झुक्राचार्य हा संजीवनी-व्िद्येच्या योगानें पुन्हा मिंवंत करी;
पण ती विद्या देवांचा गुरु बृहस्पति ह्यास येत नब्हती, म्हणून देवांकदीठ
योद्धे मस्त. म्हणून सर्ब देबांनीं वृहस्पतीचा मुठगा कच हा झुक्राकडे
गुरुसेंबेच्या मिपानें ती विद्या शिकण्याकरितां पाठविछा, त्याढा ती विद्या-
तध्यापासून कशी प्रात जाली हैं दया आख्यानांत वर्णिजें गाहे-

जनमेजय-ठपति* पुसे वेशंपायन” कथी स-बिस्तर, तें ||
बहु, मी छेशचि यातों, जग छेशेंही महद्यशें' तरतें | ! ॥
झाला ययाति कविचा* जामाता, तीच सत्कथा पारिसा ॥
या चरिताम्ृत-पानें या छोकीं सर्म रसिक हो हारिसा: ॥ १॥
मुस्शज्नांहीं जे जे भट होती संगरात अमु-रहित ॥
संजीबिनी-बढ्ें त्यां उठबरि करे काव्य" मित्य अम्लुरूहित ॥ ३ ॥
ती विद्या सुस-युरुछा ग्रवगत नब्हती म्हणीनि समरांत ॥)
बहु मरती, तें पाहुनि न टिके उत्साह घैर्य अमरंत | ४ ॥

९ लवाजमा, २ भगीरथाला गंगा पृृथ्वीवर आणण्यास जसा मह्दाप्रयास पहला, ,
तसाच अ्र्जुनाला झुभद्रा ह्रण करण्यास पडला, सद्रब अजजुन द्वा भगीरथाचा सखा झाला,
म६० त्याज्या बरोबरीवा श्लाछा; असा भाव, ३ अन्वय-प्रमुवर (बलराम वे कृष्ण) ,
कोकपथा 'अनुसरोनि रसिककर्ण हैं (च) तर्णकशन (वासराचें शत) तर्पायास्ि
अनुचर-पर-सुसकर-( मक्तांना भत्यंत सुख देघाप्या ) कथा (लीला) कामभेल करिती,
४ परीक्षिति राजाया मुल्गा. ५ व्यासाचा शिष्य. हागे जनमेजयास सर्व भारतांतील
कथा सांगितलथा, ६ शोरांच्या की्तीनें, ७ श्ुछाचा, ८ &रपित म्दणजे धानंदीत व्दा.'
*, झुक, हु

टिठा सोहन दस्स्छा म्दघगें देदबानीयें थैय मुरलें, ८ तिच्या उराठा,

2५५०२२२४६-----०- ८5 लय नन०+ 575: 20:72. ८०
हि गुरुची सेवा करण्यादी इस्छा, + कचाठा, ३ संजीविरी-विदयने,
गाईडदो रासण, ५ यन्‍्य पशुंस, ६ पैये हाय परठ, ७ देवगानीरी घुईि

मोरोपत ३२६१

ती विद्या साधाया देवांनीं सद्विचार आठविला॥
जुक्राकडे स्व-गुरु-सुत कच विनवुनि युक्ति कथुनि पाठविछा [| 5 ॥
शिष्यत्वें जाउनि कच सांगे गुरु-दास्य-काम' पद नमुनी ॥
प्रणती शत्रु-सुर्तीही द्रवछा तो सुन्प्रसन्न-बदन मुनी॥ ६॥
भाराधिछा कर्चे गुरु, ग़ुरुची कन्याहि देवयानी ती॥।
गाली प्रसन्न सत्वर शिकविति तैशीच देव या* नीती | ७॥
असुर म्हणति विद्ेने' प्रबठ्ठ करायास देव या नीचें॥)

मन मोहिलें गुरूचें गुरुनचत्ताहनि देवयानीचें || ८ ॥
गुरुगो-रक्षण* कारितां देव-द्वेपें हरूनि अस्त रानीं॥
कच-मांस दृकांसि' दिऊे वांदुनि भक्षावयासि असुरानी॥ ९ ॥
गाई गृहासि आल्या, मावत्ठछा रपिहि, फच न आइव्यडा ॥

तेब्हां सोडुनि धृति-नग* चुक्रमुता-चुद्धिभूमिडा” ढलछा | १० ॥
झुक्र-सुता गहिंचरठी नहाणी तदुरस्थव्यत्िः अश्वु तिचें ॥
कवणाछा न प्रियतें* गुण-माणि-मय'” केढि-मंदिर' श्रुतिचें'” |] ११ ॥
ताताप्ति म्हणे, * जाला नाहीं अद्यापि कच, नसे अवधी |

रब धीर बुद्धि न धरी माझ्की, ताता सु-निष्टरा तथ थी॥ १२॥
येतामघांचि, असता जरि कुशली, करिति खछ अघा, बरी ॥

गति न दिसेची कचाची, कुशलि-जन-तरिरह जसा न घावरवी || १३ ॥
कच आजि न येतां, मी प्राण त्यागीन न भरता घटिका ॥

आण तुझञ्ञी जाण खेरें; केछा निश्चय नब्हेचि हा डटिका' ॥ १४ ॥
काब्य म्हणे, 'घीर धरती, आहे संजीविनी सुधा-धारा'' ॥
उठबूनि आणितों कच, चिंतुनि विश्वेमरा घुधाघारा'? ॥ १५ ॥|
मंत्र-जप करुनि तो कवि, “ये रे वत्सा कचा” असे बाहे ॥

भेदुनि बृकोदरें पठ सर्व निवे, त्यांत छेशहि न राहे ॥ १६ ॥
होता तसाचि जझाठा, उठछा, आचार्य-देव तारी; तो ॥

शक्ति तशीच निमुपमा, भिन्ना मुर्बन्यदेवता-रीती॥ १७ ॥

४ गुश्ण्या
द्वि हीव एप्जी
६ फनसूप,

९० सद्गुण द्वीच रत्न त्यांनों सचित भरने धतीचे (देदायें) प स्मिंदिर म्यघसे औद्ास्पान,
११ धषगदायी धार, १२ ( युपन्‍्भापारा ) हात्यांस आश्रयमूत त्याला,

३६६ .. नवर्नीत है

तो पुण्य-्छीक रणीं करिता रिप-बीरूहानि' वासवसा ॥) -
तत्त्कीर्ति महणे, “गी-श्री-वी* हो या योग्य हा निवास वसा? ॥ २॥ी -
वैदर्म' भीम-राजा होता वहु बिल हीन* संतामें* ||

तो भेदोनि सुखविल्ा दमनानें* स्वपद-छीन-संतानें। ॥ ,३ ॥
नृप-दास्य-तुष्ट” मुनि्चे मन त्या मुनिका महणे, 'सखे दमना ॥|

झाठा शुद्ध, करावा संतति-सुख-पात्र हा स-खेद-मना“? || ४ ॥
ब्रह्मर्षि-परें* दमनें वर दिधछा त्या नृप्रासि संततिचा ॥

झाले तीन सुत, सुता चबथी, गाती गुणीब"" संत तिचा || ५ ॥
ठेबी दम, दांत, दमन, दमयंती हों बर्शीं तयां नांबें॥

ज्यां मुनि-वर-प्रसाद-प्रभवांतें'! त्रि-मुबनेंहि मानावें | ६ ॥
भीम-नृपति दुग्धोदधि दमयंती श्रीच बएु सुुचिर तिचें॥

त्याहूनि देह दिवसों-दिवस दिसे दीन, जारे सु-ठाचि** रतियें॥ ७ ॥
ती पाहिल्यात्ररे गमे कोणासहि न स्व-रूप मुंदरसे ॥
श्री-बनमाव्ठेहि पुरढें मिखवील स्वन्मद'र काय दुंद रसें॥ ८ ॥
श्रीकृष्ण"! रुक्मिणीछा, श्री-कृष्णा रुक्मिणी जशी गातां*१ ॥|
दमयंत्तीस नल, भव्य दमयंतती आयकों जनें गातांश]॥ ६॥
न्ठ नृप म्हणे, “शिवा ती नवरी हो, मन दुजीस न बरी हो ” ॥|

मैमी महणे, 'शिवे! तो नवरा हो? प्रेम नित्य नव रही ॥ (०)

एका समयीं धरिछा हंस नें तो महणे, “कृपा कर गा.
सोड मछा जारे व्हावी ती दमयंती वधू नृपा करनगा”॥) ११॥

१ शप्नुभूत बीराचा नाश, २ सरस्वती, संपत्ति व विद्या ह्याँचा बहुधा एकन्र वास नगत:
परंतु नरापाशी त्या हत्या हैं तात्पयं, ३ विदर्भ-देशचा, ४ संततीने रहित भरत्यामु5
५ ऋषिविशेष ह्यानें.. ६ भाषणादा शरण आलेल्यांस जो कल्प्श्ञाध्ारखा, ए्यॉन
७ राजाच्या सेवेने सेनुष्ठ झालेल्या, ८ सेदयुक्त भाहे मन ज्यायें असा, ६ अद्यव्निर्ये
ज्रेप्ठ, १० शुणांचा समुदाय ११ मुनिश्रेश्नाच्या वराच्या असादानें उत्पन्न झाटेल्यॉर्त.
१२ उत्तम भाहे कांति ज्याची झ्तें, १३ भापदा गव, १४ आता म्हणमे सांग्रत कृषटाी

' थस्किमेणी हीं दोचें जर्शी एकमेन्नांस शोमतात असे छोझ म्हणतात तपीं पूती बैठ व
दमयंती हीं परस्परांस अवुरूप होतीं अर्तें छोड गात होते; हैं आम्दी पेरतों आते फहि
मइणतो.. १५ हे पार्वती. १६ होदो. १७ इल्तगत- *

कर

प्र

मोरोपंत श्द्छ
करिन तुझें ग्रुणवर्णन जे्णें होइल तुझीच नव्ररी ती॥
सत्य प्रिय हित बदती झुद्धात्मी न घरितीच नव रीती | १९॥
नत+मुक्त'ं राजहंसासह हंसांची नभःपर्थे' आली॥
आदी प्रमद-बनीं! तों मैमी' ही घेउनि प्रिया बाली" ॥ १३॥
मैमी म्हणे, 'मंग़छू-प्रहणेच्छा” मन्मनांत जाली हो ॥॥
एकासि तरि घरूं: या श्रिखरा मुक्ता बनांत आठी हो” ॥ १४॥

इतर हुंसांनीं त्या नेल्या बहु छोभवूनि दूखर॥
भैमी त्यासि घरुं: ये ज्या दे असु-दान दान-शर्बर ॥ १५॥

एकांती तीपाशीं स्‍्तब्रिठझा निप्रधेंद्र तो खगानें हो॥
जाणों रधेछठा दे खग-भगवद्वेणु* तोख"* गानें हो॥ १६ ॥

४पुण्य-छाक निपध-पति नव्ठ खत्-बठ-जल-घि-बाडवानड'* गे॥
लोकां महोत्सव-प्रद'* तोचि सदा'*, त्यांसि पाडवा** नठगे || १७॥

स्मए-बुध-दस्न-रुचिस्तर'४ ऐसे म्हणणार जे न ते लठिके ॥
हैयेंगवीन'” जैसे सु-रसिक-रसनेपुर्दे* न. ते टिक्रे ॥१८॥

अनुपम” अनुरूप'*८ अनध** जरि वरिला लां नृपात्मजे न नर ॥
द्वोइल*" केबत ताप-द*", की जो नर नत्ठ न होय तो अनछू॥ १९ ॥

नत्अ-कस्तूरी टठाकुनि कां तूँं घेसीड अन्यनर माती।॥
जा परिती न हृस्प्रिति घेती म्हणयूनि धन्य न रमा ती ॥ २० ॥
९ निर्मल भंत:करणाये,. २ नछानें सोदडडेला.. ३ आकाशमार्गनें,. ४ पंक्ति,

७ फ्रीडेज्या बागेत, ६ मीमराजाबी मुंठगी दमयंती. ७ सस्या, ८ हंस घरण्यायी
इस्छा, & टंस-झपी कृप्णाया चेघ,._ १० तोष, आानंद. ११ दुषटायें सैन्य द्वाय समुद
हाणा पडवार्नीसारणा,._ १३ मोटा आनंद देणारा.. १३ पाटवा छोड्ोंस एक दिवस
भात्न क्षानंद देतो, परंतु नत्य सर्वशक शानेद्‌ देणारा द्ोता; अस्ता भावाथ, १४ मदन,
शुप ये अग्रिनीयुमार (है तिपेदी स्पाविषयी प्रसिद्ध आदेत) दयपिक्षांदी दवा सुंदर,
१५ ताजें तूप, (ठत्तु ईयंगवीन॑ यद्धों गोरोहोद्धवे पृतमू-काल कादिलेस्था साईज्श दुघापायून
कलेल तप). १६ रुचि पेण्यांत मार्मिफ क्या छोड़ांच्या जिमेपुरं, १७ ज्याला उपमा
नाड़ी क्षमा, ८ योग्य. १९ निः्याप, २० उच्ता-नछास टाझून तू जर इतर पुरुष
(भनढ) बरशील तर तो घुठा संतार देणारा दोईल; कारण थो नद्ठ सम्दे तो शनछ म्दणने
हम होव,

श्द्८ पर नवनीत

नर-ज्न तोचि, तूंचि त्ली-स्त, उदड आडब्नांत्रांची*॥]
न शुडविति न वा तारिति चित्रें बींहि आड-नावांची? ॥ २१ ||
ती सुन्‍्मति म्हणे, ' आर्या त्वां तिकडेही अरसेचि कब्टवाें ॥ .-
साधी हकुहरु म्रृदु मधुर हित मित बीछोनि चित्त बब्यावें! ॥ २२ ॥
“आज्ञा” म्हणोनि येथुनि कब्ययुनि हैं प्रेम तेशानि* उडाछा ॥ २३ ॥
इकड़े ती उपभर झाली बाहे असे भीमराजानें समजून तिच्या स्‍्वयंबपची
योजना केछी, आणि राजेरजत्राब्यांस निमंत्रण कैलें, त्यानंतर :
देवर्पि*मुखें परिसुनि शक्र करी धरुनि हरिख' गमनातें |
त्याच्या विमान येडछ काय न येतांचि हरि-खग" मनातें |] २४ ॥
जो निकट कुंडिनाच्या गले यम-तरुण-मूमृदर्यनक्ृ'॥
तो तोहि सकछ-सद्गण-निधि'" पुण्य-छोक चीर-वर्य'* न!) २५ ||
ते सुर म्हणति, “बहाहा नव्ठाचि सकछ-पुरुंप-मुकुद-हौर-मणी ॥ -
नवरी न बरील कशी याछा पाहोनि मुन्‍्मति ही स्मणी ॥ २६ ॥
आम्हांडाचि न केवछ छावितसे व्यक्त छाज हा रावेंढा ||.
आम्हीं निज-तेजो-मद याचिपुर्दे स्व आज हारबिला ॥ २७॥
भेटोनि त्यासि म्हणती, कार्य-परें सर्वथा न छाजातं॥
हो अस्मइत, विमुख' न जरनें; सत्य-त्रता नठा जाबें' ॥ १८॥
'होतों दूत', न म्हणे, 'कार्य बदा कोण हो तुम्ही चबघे” ॥
योल्ख देउनि म्हणती, 'भाम्ही भैम्यर्थ प्रात॒ों भवधे | १३९॥
मैमी स्वयें बरू या आम्हां चौघांजणांत अन्य-तमा* ||

/ हैँ कार्य, दूत हो गा जा गा बा तिजकडोचि धन्य-तमा?॥३०॥

१ नररत्न, स्रीरत्त अशा नांवांचीं मनुष्यें पुष्कक भाहेत, परंतु त्या मांवाच्या अयात
अलुसहन तुम्हां दोषांवाचून कोगी साप्डाबया्ची नाहींत अत्ता भव... ३ विदिरी झ्ागि
गाव हयाची... ३ मधासारखें गोड, ४ नव्यकइन, ५ नारद. ६ हपे. ७ विष्यूया गएढ
उत्तराव दमयंती मंडे येष्याची इंद्राा इतक्री उत्कंठा झाली कीं, अतिवेगवान्‌ जो गद तोड़ी
त्याला बाहनार्थ आावंडेना, मग विमानाची कथा कशाला ? ८ कुंडिन--हें भीमक राजाच्या
राजपघानीचें ' नाव. ६ ( यमक्वरण+भूमृदरिजअनब ) तथस, चढ़ण, (बता
शत्रु ) द्र आणि अम्रि, १० साच्या सदुगुणांचा ठेवा.. ११ वीरांमध्ये श्रेष्ठ, १३ ही
८आ्ष ? हा भष्याहत कियापदादा क्तो, १३ पतिडूल, परादुमुख, १४ कोणाला करी
एकाछा. डे

मोसेपंत ञ्च्

स-स्मित-बदन नव्ठ म्हणे, 'प्रमुजी जो हेतु सुस्वरागमर्नी' |॥
माइ्याहि तोचि, सर्वाहि मगांच्या तुल्य सु-स्व-्राग' मनी ॥ ३१ ॥
दूत करने मज तिकडे कार्यास्तव पाठ्यूं नकी पाया ॥
कोणावरिहि' सु-नय न स्वातिक्रम आठवून कोपावा ॥ २९॥

शक्र म्णे, 'बदलासि प्रथम तसें वचन मग बसे बदसी ॥|
अ-चछ करीोंच असावा व्यवहारी शब्द संगरीं सदसी/” ॥ ३३ ॥
भूप रहणे, “या* कर्मी पवनहि होईछ मज न सांगाता"॥
अंतःपुर-प्रवेशी, जी प्रभुजी, साधु युक्ति सांगा ती! ॥१४॥
शक्र मणे, ' जा गा तूं चिंता आाधीच करिशि कां गाती ॥
आम्हांसिहें काठिण जरे, तारे, स॒ज्ञ प्रमु म्हणीनि कां गाती !” ॥ ३५॥
शक्र-घरें नकछ गेछा शिरछा अंतः-पुरी सखें सुर्सा |
भैमीच्या हा, यात्या ती सेवी, रूप-संपदा सुरसा ॥२६॥
भैमी हर्ष त्याच्या* विधृच्या तशि कुमुदिनी न आगमनीं ॥
सत्काखनि म्हणे, 'जी यांवें मद्भापणं न आग" मनी ॥ २७॥
सुंदर-वर कोण तुम्ही गुरुच्या** वाटो न हें" पराग** मना ॥
कींजेंजें अंत:पुर तें तेंहि विषय नब्हे परागमना'* ॥३२८॥
जाला कसे म-बारित'", का्योथ* प्रगट आयकों दावा" ॥
चाटे कर्णी तुमचा वास्मय/" सौवर्ण-आय"< कोंदाबा” ॥ ३९॥

१ देवश्रष्टांच्या आगमर्नात. २ मधुरध्यनीयिययी भावठ, ह कृपा करा, ४ (मुनय
रवातिफम भाठ्यून बोणावरिद्दी न कोपावा, धसा धन्दय ) तातपय-ठुम्दी य भी एकच
कार्याकरिता भार्लो णाहें ; म्दणून त्याच कामासार्टी तुम्द्दी मा तिकड़े दूत करन पाठवित!
हैं उचित नाहीं; परंतु तसें न कराल तर कंषाच्याही हातूत नीते।ये उाटपन होधार
नाहीं, ५ (सत+अभसी )- उत्तम सड्ग, उत्तराध-व्यवहारों शब्द कद्यल क्षमाया; ये
संगरी यरींच सदसी अचल झागाया, छसा क्षम्दय, ६ हा (अंतः:पुरप्रदेश सप ) कार्यात
दायुद्दी मजबरोगर चावयास भिरल स्टृपने यारा देसीऊ जेथे दिरू धाकत मार्दी,
७ राद्दाय, सोयती, हल नलाच्या, द्याचा संदंप भ्राग्मनाकड़े, ६ छाप, मी जे पुदें
योठते त्याची मापी हैं तात्यय.._ १ पित्थान्या, ११ तुमये अंत:पुरात येफें,
६९ सोदा क्षराप, ९३ योस्थ, पाप्त १४ परस्याच्या देष्याद्य, ३५ कोणी ध्टयाय
न फेछेने छसे, १६ (कार्याये प्रगढ दावा झायरों)-स्पेणत्या फामगकरिता शाएण शारों हैं
रपट भांगा. ते मठा ऐड. था... १७ वाभीरप, १८ सेन्‍्याना; पर्ठी, उत्तम, ( क्षशरादि )
दर्णोनी युक्त, ( क्रायस्आाकार ).

छ ४४७ ६१....३॥

इ७० नचनीत

बाहों छागे गुरु-धन-रस-पूरित' वीस्सन-भू-पन७' ॥
“सुंदारि, मी पाशि-पितृप-पात्रक-पुरुद्त-दूत* भूप नत्छ | ४०॥
सु-मुखि, ग्रा्थिति बहू तुज ऐसे प्रभु छोक-पात्ठ ते चत्रधे ॥
अवधे उणचि रस; तूं दिव्य रसाचीच सर्वदा चब थे || ४१ ॥
सुजै, तुबां बरावा आम्हां चत्रधांजणांत अन्यतंम || ह॒
धन्यतम-त्व तुछा यो" न शिव्रो प७ दयित-विरह-जन्य” तम? ॥| 8२॥ *
हांसोनि म्हणे मैमी, “ प्रणति-प्रिय देव गुरु, असें म्हणती ॥
त्यांहीं क्षमा कराबी, स्वीकारावी यशोर्थ मत्मणती ॥४३१॥
बरिले हेचि चरण म्यां, त्यजितां ज्वछनांत काय होमीन ॥
यजीवन' जीवन तो दुम्धीं बांचेठ काय हो मीन! ॥ ४४ ॥
नछ हृप म्हणे, 'सु-बुद्धे या दासाबारे तिहीं न कोपार्वे ॥
मदधिक कोटिव्युणें ते. आग्रह कांहीं धरुं& नकी, पावें | ४५॥|
भृत्यु असो, पर-बंचन करुनि सुधेच्या जिणें नको पानें |
लत्पाणिग्रहं मी देवांच्या बहु शिणेन कोपानें! | ४६॥
विदुपी" म्हणे, “म्हणा जा कीं “म्यां कथिलें परोपरी, पण ती ||
प्रणति प्रभूंसि कारिती, (अनुकंप्या मी स्वये-बरा“” म्हणती | ४७ ॥ ,
संत्समत-स्वयंवर-विधिनें वरस्ता तुम्ही न अपराधी ॥ पे
काय करूं त्यजुनि तुम्हां माझी पक अनु-संर न अपरा" घी | ४८ ॥
होईक देह रेगीं सुरूपति-नर-पति-समक्ष नछ-गामी*" ॥|
हा जन तुमच्याति असे इतरा कोणाचियाहि न ठगामी ” ॥ ४९५॥
: होय अ-कृत-कार्यहि'* नक्न सुरबरूसंमत खरें मिवेदून |
सत्य जसा तसा न प्राज्येंहि सुधा-रसें निव दून॥५०॥
१ भोठा आणि पाण्यानें गद्य भरठेला; हें पन्‍काने विशेषण. तात्थये कीं, गंभीर वे ':
शर्त्यंत रसाल कस भाषण बरण्यास नलाने आारम केला... २ वरुण;यम, क्षमि व ईद हांचा
दूत, है अतिशय कृता्थता, ४ येवो. ५ प्तीच्या वियोगापासृन उतन्न द्वोणारें डुःस,
तात्पर्य सूं मजुध्यास बरिलेंतर घुछा परतिवियोगाबें दुस सोसावें छाग्रेल ह्याररितां आम्द्मां

देवापैकी एकास वर. ६ ज्यज्वें बांचण्याचे साधन, ७ शाहणी. _<८ स्वत: पति पाहुन
_ त्यास बरणारी. ६ दुसच्याकड़े, १० नव्यक्डे जाणारा.. १३ वेले नाई कार्य ज्याणे,

मोरोप॑ंत झ्जर्‌

रंगीं. सर्व मिकाले तेब्हां आाढी तयांत दमयंती ॥
जाणी चकोर ते, ती मूर्तनज्योत्स्नाचि ताप-दमयंती' | ५१॥

सद्दे न परीत्कर्पा ज्याची मति सच्छव्हीं! सदानलसार ||
त्रैसे तिधांजणांसह हारेहि अधिप्टूनि त्या सदा" नछसा ॥५२॥

रंगीं पाहों जातां दिसछे चौवेहि ते धवासम जे ॥
मेमी देव-कत-च्छक् ऐसे चित्तांत तेघषवां समजे ॥5%३ ||

पांचा नव्णांत जैब्हां काय दिसेनाचि भेद छब' तीस॥
बुद्धि" महणे, “कां भीसी गुरु-चरणों त्यज्ञान खेद छवतीस”? | ५४ ॥

कर जोडूनि म्हणे ती, “न भर्ता भीम-कन्यकेछा हो॥
प्रमुजी स्वप्नांतहि जरि संकल्प नसेल अन्य केछठा हो ॥ ५५॥

नव्ठ पति, इतर पुरुष पितृ-ब्ंधु जारे मनांत मानिले असती ॥
तरि ताराछ इला हो प्रभुजी कैसी तरेठ जी ज-सर्ती ” || ५६ ॥

तीचा बलवानू निश्चय सुर-हत* नव्य-झूप थे हिराऊनी॥
बहु तेज प्रफट करो शाचि सत्व-गुण* च्छत्टीं हिए ऊनीं ॥ ५७ ||

झुद्ध सवांग "९ छुश नझद*१ परे उप-भोगो चितत्व** नझदासी॥|
ऐसें मनांत आशुनि दमयंती सु-मति हाय नछन्दासी ॥ ५८ ॥

पत्ति-्झप सोडबुनि ती छोकेश|चा'न प्रसाद साघूनी ॥
घाछी नव्यासि माठा स्तविदों प्रेम-प्रमन्न सापूंनी ॥ ५९० ॥

१ साप शमदिणारी, हे साथूचा छछ फरण्याविययों, ३ ( सदाउभतऊसा ) >सर्वदा
थारस्यरद्रित,. ४ समभेला (संदसूज्समा ). ५ पति जो न त्यासाररी, ६ लेशमाप्र,
७ नप्त दोत भादेस, मस्दणने गुदगरणी ( भ्रेष्ठ छ्वादि देव स्यॉच्या चरणी) राोद त्यतुनि
(जर ) ठाप्तस ग्दणने शरण जाज्यास मिद्द क्षादेस (त्तर) तूं को भीसी-मिनेग,
< देवानी घेत> लें, ६ दिरा उन्दांत उसा (जारत) तेज प्रद करितों तमा शुद मो
सह्दगुण तो ( त्यादा छल केला झसती ) ज्यास्त सामच्य प्रकट करितो, . १७ ( सप+
अंग )>यक्षाम क्ेंगभूत,.. $$ काटा, १३ उपनेगाला ब्ेग्य भरे, . तात्पर्य कीं जमे
देव पत्र, ढगा सच्द्री पित्त, से जने प्रेमाद हमा द्वादी प्रमाई; पय ते गुझ स्दघून प्रेमाई,
यहा पति रदपूत प्रेगाई शर्पे समझने लिने नदाझाच बरिठे, १३ दंशादि छोफप:अंचा,

रे७२ नवनीत

न तीस म्हणे, 'छुछ-जे तां जारे* देवां-समक्ष मज बरिलें॥
जों सामुँ तों तुझा मी होतांहि प्रेम 'ऊन मजबरिलें? || ६० ॥
झाला विवाह गेठा स्व-पुरा नव्ठ मगर तिशीं सदा रमछा॥ -
भूमि महणे, * ताराया अबतरा विष्णु हा सन्दाररे मा ! | ६१॥

चनपवीतीलछ जयद्रथ-कृत द्रौपदी-हरण-
( म० भा० अ० २६४-२७२. मोरोपंत ,अ० ९. )
धर्मोदि पांडव काम्यकबनांत असत्ां एके दिवशी मृगया करण्याकरितां सर्व
बनांत गेके होते. आश्रमांत द्वीपदी एकटीच होती. त्याच दिवशी जयद्रय
हा नांवाचा राजा विबाह करण्याच्या उद्देशानें नवरी पाहाण्याकरितां सैन्यासह
चाछ॒छा असतां त्या आश्रमाजवठू उतरा होता. तेथें द्वीपदी त्याच्या इृष्टीस
पडली. तेब्हां तो ततिच्या सैंदयोनें मोहित झाठा, आणि तिछा भापत्या
रथांत घाहन घेऊन चाछछा. पुढ़ें छागलेंच पांडवांनी त्यास गांठ्रन त्याचा
पराभव करून द्वीपदीस परत गाणिलें. हें हा जाख्यानांत वर्णिलें भाहे.
राया* धृतराष्ट्राचा प्रिय जामाता” विवाह-कार्मा' बर्नी ॥
आद्य जयद्रथार्य स्व-बल-भरें" कांपबीत ती गचनी || १ ॥
मृगयार्थ पांडुन्‍्नंदन गेछे असतां निजाश्रम-द्वारी-॥
होती उभी हुपद-जा, जैसी शंपा: नवांबु-भूद्वारी' ॥२॥
तींतें पाहुनि झाछा तो रावणसाचि पात्र अन्‍न्‍याया॥ -,
मिन्नासि म्हणे, 'चित्ता हेचि बहु-मता नकोचि अन्या या" ॥ ३ ||
जा कीटिका सखझया तूं पूस तिचें वृत्त, हो मत्कर-गा' ॥
ऐसे आरषी चतुरा, सामचि'* निज-कार्य सिद्धिमत्‌' कर गा।। ४ ॥
सांगुनि निज बत्त तिचें गत्त पुसे तीस कोटिक विहितसें'* ॥
स्वल्पांत तीहि सांगे, बोछों शकती न कोटि-कबिहि तसें ॥% ॥
$ ज्यापक्षी, २ (स+भमु )-निवंत, ३ स्रीसद्दित. ४ जनमेजया. ५ धृतराष्ट्राची
हुःशला नांवायी मुल्यी जयद्रथास (सिंधुदेशाच्या राजास) दिली द्ोती, ६ हग्
करण्याची ज्यास इच्छा शाहे असा. . ७ आएल्या सैन्याच्या भारानें, . ८ बीज,
९ (नव-अंग्रु-भ्ृतू-धारी ) नब्या मेघाल्या पाण्यांत. १० हा मला, ३१ माघ्या
इस्तगत, १२ सामोपचार, $ ३ घट्टन येइ्ल अस. १४ पुसण्याद्ा योग्य, 0!

मोरोप॑त केजओे

मंतर कोटिकानें सांगितल्यावरून जयद्रथास समजलें कीं, द्वीपदी ही आपडी
बहीण जाहे; तरी तो तिछा, तूं मछा बर, अर्से म्हणून आणखी बोढतो :---
+ राज्य-च्युत-संगें' श्रम-पात्र करिसि दिव्य देह कां गे हैं॥
श्रीमद्रेह् मिलात्या सेवार्वी निर्धींचि कां गेहें॥ ६ ॥
त्वां फेडिलेंचि त्यांचें तत्संगें करता करूनि देह रिण॥
हो मदयिता, देइन' मन* तुज, गानासि जेर्बि दे हरिण”॥ ७ ॥
कृष्णा म्हणे, 'कु्बुद्धे खयग्ोती कीटकापमी मिनी ॥
दु-मणि-प्रति* सोडूनि प्रिय-भात्रं' धरील काय रे नडिनी!॥ ८ ॥
स्पर्शीच मृति-प्रद' हा वीर-परिप्रह" महाहिचा“ मणि: कीं ॥
अंड-घर्टा* यु-मणि-द्युति योग्या नांदाव्रयास कीं मणिकी'*॥ ९ ॥
त्यजितिछ मठ तुज समयी त्यजिति हारे'' जसे नगासि नम-दाहें'॥|
भीम-प्रिया प्रिय-स्खी'' छवहि न साहेछ लंघन*४ गदा हैं! ॥ १०॥
धांबोनि बत्ठात्कारं हां हां म्हणतांहि तो शिव कपिसा॥ ११॥
पावे व्यसन अन्नाथा जाणों बिन्जनांत तापसी ते, तें॥
खछ दे तिछा, जसा तो पाप-मत्ति दशास्‍्ष्य ताप सीतेतें।॥ १२॥
कृष्णेनें मावि-नस्क-पाताच्या प्रत्ययासि जड छाहों ॥
म्हणउनि झछृष्ट-निजोत्तर-पठ ९ आसुडितांचि'5 दुए पडछा हो ॥ १३॥
भीम्पासि म्हणे, 'धांवा मजछा हैँ मूतत-पातक"* ब्रिठाब्यी ॥
रक्षा मज कीर्तिसही, की स्व-पर-व्यसन-पात"** कवि टाछी? ॥ १५॥
पुनरपि कपिसाचि पिसा क्षिप्र धरायास तीतर उगारे" |
तो धांउनि धीम्य म्हणे, “न उठ धराया सती-बर उगा रे” ॥ १६॥

६ राज्यप्रष्ट (पांठव) हां ल्या सेगतीने, ३ तुस्‍्या भाहत रादीन, ३ छाजब्याविपयो
हा आपला णावडइता भद्दे की बुद्धि... ४ सूर्यात,. ५ कमलिनी,.. ६ मरणदायर,
७द्दी (मी) पीरपत्नी. ८ मोठपा विपारी सर्पाधया मणिय केवछ,. ९ अद्मांछेदरांत
१० मदक्यांत,.. ९१ सिंद. १३ बण्ब्यानें पर्दत पेदला असताों, (नगन्यक्ष, पंत )
१३ माझ्नी प्रियससी, ९४ मज्शी दुषरचपशाने बाय, ९५८ माकणशसारसा,
१६ (जयपधानें ) झोडलेले क्ापल्या आंगायरीक यरह (द्रौपदीने) जोराने शोडताय,
१७ जयदप देंच मूर्तिमित पातक... ३८ भापले ये शुसच्यानें सेस्टांत पहेगे शद्दाया शाब्तो,
१९ उठने धरावयास भांवछा,

३७४ मवनीत

ती नमुनि महणे मुनिछा, *न वदादें व्यर्थ, दुए हा निपठ ॥॥,
ओोढिझ तरि जीवनहीं परवेछ न एक मात्र हानि पट ॥ १७॥
भवदक्षेने बैसो हे दुछ-रथी दृकोदर-गदासी ||

न हरि-प्रसाद-कविची आपन्ना खक्ठ-इकोदर-ग" दासी! ॥ १८॥
बसता स्वन॑रथी हें तो, जेडि दशास्य जानकी-छा्में |

धरि पर-स्थासि ती, कीं स्पर्शाया अंत्यजा न कीछा" भें॥१०॥
ती बहु ध्यासि दठाबी कार्पाता काय दापिना कीछाह॥
काय बचेछ पराछा सती त्यजुनि काय-दा' पिनाकीछा ॥ २०॥
“जरि तूल-राशि-मध्य-स्त्र-बिव्हीं" नेईछ भाखु वातातें ॥

तरे वाति आउुर्तें था सहसा भक्षीक भाख़ु वा तीतें! ॥ २१॥ -
रे तत्कालचि साध्वी-धर्षण-कर* जरि महा-तप्रा मस्तो!॥।
धीम्य मुनि असे सांगे हित, परि जोडी न हात पामर तो ॥ २१॥
कृष्णाहि म्हणे, “काय न कापिछ गिल्तां इकानना श्री |

वधि दश-मुखा मग करिठ एक-मुखाचाहि कां न नाश ज्री/ ॥ २३॥
भप-शकुन-श् युधिष्टर समजीनि मनिष्ठट सानुज परतछा ॥

जो मृगयेंत न, चित्तें त्यजुनि दया राम नामन्‍जप रतढा ॥ ३४ ॥
तो मार्गी भृत्याची भार्या धात्रेषिकाचि'" गाढत्छी ॥

धावे पडेहि *असहृन्नग-शिखराहुनि जशी शित्वा ढब्शली॥ १५ ॥
इत्त कथुनि कोपानल दीत करायासि पांडुन्योफ-मनों ॥
सरला** सु-वंश-जा** ती झाठी धात्रेयिकाचि हो धमनी'॥ २६ ॥

१ ही (मी द्रौपदी)... २ गदेसारखो.. ३ शुक्राघार्वादी,. ४ खत्म इ+उदरग
(हु जयद्रयरूप ) लांडग्याच्या पो्टांत ग्रेलेली; ( अन्दय--द्वरिप्रसादकविची सब्यफोदरग
दाध्षी आपन्ना न; इृष्णाचरा प्रसाद द्वाच कवि (शुक्राचार्य ) त्याची दुड छांशयाच्या
(जयद्रधरुपी ब्रकाज्या ) उदरांत (रथांत ) गेटेली अशी मी दासी इःफ़ित दोणार ना.
संदर्माकरिताँ ए० ३६१ आर्या १६, कचोपास्थान पह्ा.) 5 अग्नीबी ज्वाला, ६ थाई _
धर्धोंग देणात्या मद्रादेवास. ०७ (हैं थौम्यायें भाषण ) कापसाच्या डियामधील आपल्था
विव्यंत,. ८ परतिमतेची, बल्नू घेणारा जही ग्रोढ्ा तपत्वी असला तरी तो मरतों.
५ शाद्धधारी, १० हा नांवाची, १३ वार॑बार- १२ रारक, पक्षी, निष्कपठ-
५३ चांगल्या बेद्धची कैलेटी, पक्षी, चांगल्या इुच्यंत झालेली, १४ पुकणी,

मोरोरप॑त £

रिपुला गांठाया ते पांडव देती भरों न घढिकेतें॥
खत्-बलू बहु भी, जाणों न पलहि साथृपुरदें अघ ठिके तें | २७॥
री गांठिति रिपु-कटकातें हरिणांच्या सिंह जेविं कब्पातें ॥
रक्षीझ काय पत्तिछा तें व्यसनी होय जें' व्रिकछ् पति ॥ २८ ॥
स्व-रथावरूनि भूत्रारे उतरुनि देवीस, जारिहे नाक-दो न-॥

बरिलें पछायन खत्ठझें, की न पहलाधि छोचना कदन' ॥ २९ |
धर्म स्व-रथीं छीतें मुनिते घेठनि म्हणे पुरोध्यातें ॥

“ ब्हां! शांत, अ्सेचि प्रिय राज्य-श्री-मोचनें* पुरो घ्या तें' ॥ ३०॥
अर्ज़न भीमासि म्हणे, “न करांबें व्यर्थ भीत-भट-कदन ॥

गेला पछोनि बहुधा दुष्ट जयद्रथ न दाखबी बदन” ॥३११॥
भीम म्हणे, 'स-पुरोहित राया तूं भआश्रमांत जायेतें- ॥
निवबीं, तेंचिि करावें तेणें जें स्त्रच्छ कर्म ज्या' येतें॥ ३२॥
जा सहदेवा नकुछा तूंही जा या तिथांसि सांमाछा ॥
ठावावा गेढें धन येतां हातासि बार का भाका ॥३३१॥
येतों भातांचि नकी साधाया श्रु-त्रध' मा उशिर॥
कृष्ण” असो*, जा जायी*, त्वचरणा तो न अधम ठाउ" शिर | ३४॥
धर्म म्दणे, '२ वा त्या निज भगिनीच्या"" न उम्र हा तिछ॒की ॥

नित्य सुता-सौभाग्य-क्षय-शोकें'* पितर'* साथ्रु होतिड की ” ॥ ३५ ॥
ऋष्णा म्हणे, ' महे। जरि मत्प्रिय करणें बधाचि तरि त्यातें ॥
मारवेंचि नय-ओं श्रीतें छीतें बकछचि दस्यातें' ॥३६॥

९ जें घटक, २ पह्ण्यानें, ३ स्वगे देपारें (पठायनाये विशेषण), ४ संदार,
५ शांति य्दा, राज्यपरीमोचते ( शापलें राज्य सोटविल्याच्या योगानें ) अगेथि प्रिय (4४)
पुरी (मिल्ये) से ध्या (कर्मे चिता). ६ ज्याडा जें फर्म उसम येें तें, त्याने करायें.
७ भर्दनमाप्त मजदोरर छसू था... ८ है धर्मा, $ तो अपन (जयदथ ) तुटा शरण न
येयो; रस तारयाने ल्यादी हुला दया ग्रेड हरा भाव, ३० शापत्या यदिषात्या (दु.शरलेच्या)
लिलकाबियटों ग्दुणने एुंबवाविषयों कहोर होऊ नहझे, म्दृपने जयदथास मास्न तिल वैधब्य
देके नपी. ९३ बन्देच्या दैधय्यास्या दुःखानें, १३ सांधारी य पृतराफ्ट,

श्७६्‌ नवनीत

क्रीश-मितांतर' असता बीमत्सु* म्हणे शरांतस, “कछ्या जी-॥ «
भारलों असे भरिसि,' तो दूर न जाबा, वधा सकक् बाजी? ॥३७॥
अ्जुन-नामांकित-शर-हत हय पाहन फार तो म्याझ ॥
कुजनाति कुजीबितही* प्रिय; जैसे पाप-वित्त छोम्याछा ॥ १८)
धांवोनि त्यासि सार्जुन भीम महा-वत्त पढ्ांत आठोपी॥
ज्यात्रें चित्त म्हणे, 'स्व-क्रोधा-भौवी! खलाब्धि आटो पी” || ३९॥
अर्जुन म्हणे, “उभा रे सिंहन्व त्यजुनियां न कुतरा हो॥
उत राहो, क्षण पाहों, जा यम-मट हो तत्णीं न उत्तता हो ॥४०॥ _
रे रे जयद्रथा हैं योग्य नब्हे तुज पछायन, परत रे॥....,
अभिन्‍मुख” मरोनि चर तेरे पछतां न महा-वलायन" पर तरे?॥४१॥
भीम रथावरुनि उडी टाकुनि धांधुनि धरी तया शभरितें॥
बाटे प्रभुचें भीमाकृति* खल-बढू-दढन-लब्ध-यश* भरे तें॥४२॥
ब्यसनीं न पडेछ कसा व्याप्र-व्रिष्यीं जो मदांध गीतु* निधे॥
की पत्रराग मानुनि जो पदरी विंगव्यांपि जोतुनि थे॥४३॥
घुकठी भीम, बुकछिती जैसे यज्ञांत बोकडाछा हो॥ ।
कीं तो साध्वी-धपण-दोप-फछानुभव रोकडा. छाह्दो ॥ ४४ ॥
वि-कठ& जयद्रथ होतां वारी धर्मानुजा गुडाकेश"*॥
कीं तत्सत्सेग्य-गुणा'' कोप न दूपू जसा गरुडा' केश ॥ ४५ ॥
भीम म्हणे, ' गुरु-दुःख-द तो '* छ्ली-जितसाचि** हा दया-जित*! की ॥
चाडों न देचि कर्म मी करेतों तीं हितोदया जितकों ॥|४६॥
१ कोतमर अंतर, २ भर्जुन,.. ३ जयद्रथास, ४ दुअचाराने. घालविसेलें
भआयुष्य, ५ है क्रोधह्प वडवानला, हवा खल (जयद्रथ ) हाय समुद्र पी, हा भाई दे,
६ उत्तराई--(भर्जुन) उत (८भयवा ) राहो (भर्से यमभटांस मदपूत जयद्॒थास माराववास
तयार झाला; परंतु युद्धांत माहन उत्तम गतीस णाण्याची त्याची इच्छा भाहे किवा
नाहीं हैं पद्ावें महणूत तो पुनः ह्यांसम्दगतो) क्षण पाह्दों--क्षणभर वाट पाहूँ था ह०.
७ पर (शहन्लु) जरि मद्ावदायन (मद्दावलिष्ठ ) तरी पद पद्टता न तरे, अमिमुख
मरोनि तरे. ८ भीमाचे स्वरूप घेणारे, डुष्टॉच्या सैन्याच्या नाशझ्षापासूत मित्बिी
भहे कीर्ति ज्यानें कर्से प्रभू (विष्णुचें) तें झरि (चक-सुदरशन) चर, वादे:
« थोका, १० शज्ुन,. ११ त्याच्या (धर्माच्या) सजनानीं सेन्य अशा (दुयास्प)
* शुणास, १३ (छु्ता) राम... १३ शुछाप्त. १४ हो दशरथ, घायकों (कैंझथी).
मदणेल तसें वागगारा. १५ धर्म

मोरोप॑त £

हा धर्म' दया-जित तुज योग्य सखा ज्लो-जिता दशरथा' रे ॥
शर सहा पार" जाता हृदययांच जनापवबाद-शर थारे'॥ ४७॥
बत्सा जैसा तो गुरु होतोति तसाचि तूंहि कां, पार्वे ॥
या पापातें पाहनि सन्नयनें न, नरकेंहि कांपाये॥४८॥
देऊ॑ दे प्राणांतप्रायश्रित्त स्वकीय हा नर कीं॥
मूर्खी, सुदत्‌ बसावा स्वर्गी चिर्काछ कीं महा-नरकी” ॥ ४९॥
चध-सम बिडंवन भर्से सम्यींच स्मरण शाद्ध-पाठव दे॥
अर्घेदु-रारं_ त्याच्या माथां काह्ानि पांच पाट बदे ॥ ९०॥
/४ $ मरी पांडव-दास ” अर्से स्व-मुर्खे सर्वत्र बोलशीछ तरी ॥
देईन जीवित तुछा तारी विपदन्धिमाजि शीछ-तरी ” ॥५१॥
बंदुनि म्हणे जयद्रथ, “ऐसेंच म्हणेन मी सदा साचें।॥
मारू नको बुकयांनी रक्षावें जीवित स्व-दासाचें! ॥ ५२ ॥|
ज्यापासुनी घरावी प्र-बव्ठतरारातिच्याहि' भी मानें ॥
बांघुनि केतु-स्तेभी खठ नेछा स्वाश्रमातति भीमानें॥५३॥
प्रेपूनि' कोटरेत प्रेम्यानें जेबिं. बाण राखब्रिला ॥

. तैसाचि निजाड़ेनें जेणें” तो त्या प्रभूसि" दाखव्रिछा< || ५४ ||
धम तशासि विछोकुनि भीमासि म्हणे, “अगा महा-बाहो ॥
सोड, न विछोके मज, या या असु, मृत्युछा न हा बाहों” ॥ ५५॥
भीम महणे, ' देवीझा सांगा ती जारे म्हणेछ सोर्डान॥
नाहीं तरि मी थाचा सत्यंचछ-कर्ष* पाणि तोडीन ॥ ५६॥

_ पहिल्या झोढीचा भाव-वा दशरथा, तुला जसे कैकयीनें पृर्णपगें जिंकलें तससे धमेराजाला
दयेनें जिंकके भाहे ; म्ह० तुम्दी दोपे सारसेच झ्ादां, ३ दुसच्या ओडीचा माव-गाण
शरिरांतून पार निधून जातो (म्द्॒घून) तो सता ( होय ) परंतु छोकर्निंदासू्प माय हृद्यांत
दतून रातों ( म्हपून तो असह्म ). ३ धर्म, ४ ज्या भीमापुद्दे पराकाष्ठेया दण्वद धमुद्द
ग्ेदीन' होतो ; द्वा भाव (श्रवदतर+भराति ).. ५ भय. ६ पुत्रपरेमानें फो्रेला पराठवून
जसे बागामुराचे रक्षण केले ; बाणामुर य हृष्ण झांचे युद्ध चाललें धूमतां देवर्दी भापल्या
उम्राया नाश होतो अरे पाह्ुन बाणासुरादी आई कटरा नप्र होऊन रघांगरांत झुष्णापुदरें
दैऊन उमी रादिली, हेब्दां कृष्पानें साडी मान घातली, नंतर यादामुर सुद्धांचून परहस्थ
धगी रूपा भाहे.. ७ जेजे ( धर्मानें ) अभूसि ( धर्मास ). ८ (भीनानें) पुरे उमा केग्य,
$ (सदीस्भंयड-+-रर्ष+पाणी ) सतीचा पदर ओदणारा द्वात-

३७८ नवनोत

का सोडितां बसों द्या हा निज दासांत दास राबावा ||
था काम्र-हता रक्षा पायांचा द्यावि आसग बाबा! ॥ ९७॥
कृष्णा धर्मासि म्हणे, “देवा सोडाब्यासि सांगा जी |
भेज देखबे न शित्रती निर्देयतेसह अनकी्ति आंगा जी? ॥५८॥
धर्म म्हणे, “रे साधो जाऊं दे, सोड, दे मछा वा हैं ॥'
जातें त्यजुनि भंढेपण न बिठातें सु-यद' तें तया* बाहेँ? | ५९॥
भीम महणे, “ “मी पांडब-दास”, असें तीन बेछ मोठ्यानें ||
हा ख् म्हणी, भल्याला बिनत्रावें धरानि पाय खोय्यानें ”” ॥ ६० ॥
धर्म म्हणे, * गा भीमा तुज जरि आम्ही प्रमाण तारे सोडीं॥
न वर्दे निप्ठुर कांहीं अ-भय-व्रितरणें सरदीब्ध' यश जोडी” ॥ ६१ ||
भीमें गुरु-मंत्र-बश-्ब्याप्रें मृगसावि सोडितां नमनें-॥ ,
धर्मास करे, ठवे बारे मात्र शिररें, दुष्ट अंतरी न मरने ॥ ६२ ॥
नृप ध्यासि महणे, “ घ्याया भुजगीच्या झोंबता नर मणीतें
बांचेट, परे पराच्या चित्तेंहि स्पर्शतां न स्मर्णीतें ॥ ६३ ॥
जा, यावरि न करायें पाप असे मागतों, मछा दे हैं ॥
जें कर्म धर्म-शर्म-दर त्यासचि संपादितों भछा देहें!॥६४॥ *
ख़छ न खत्म त्यागी जार सामें गौखूनि बोत्वविछा.॥
छकुच* कठाचि अमृत-कणाकरवींही झर्करेंत घोकावैा ॥६५॥
हर-दशैनार्थ गंगानद्वारां तपतां तया कृपा-पर तो ॥
भेटोनि म्हणे, “थे वर, कष्टापातोनि मति नृपा' परतों” ॥ ६६ ॥
+युद्धांत पंच-पांडब-परिभव हो मत्करें' असेंच बंदे॥ ,
प्रमु-कर्णी तें बहु कट्ठ बच जाणों गर मुखी रसें चब दे | ६७ ||
शंभु महणे, * नारायण-सख नर अजुन प्रराणऋषि, तातें- ॥ जे
धनसे पाशुपतहि* स्‍्यां त्यासि दिखें, जेविं अमृत तृपितातें | ६८ | _
“मजपारसी तुज दयाया तद्भंगावह* असा नसेच वर |
हो मशक-मक्षिका-हर' गरुडा-उडनी असे नसे चवर'* || ६० ||
९ (झा कर्मानें भ्रापणापासून जाणान्या) छुयशास चाह (प हक

६ यारद न नाप न, तनुकमगज्भवाइ )...'

. ५ दयाशीछ शिव... ६ हे जयद्॒था, _ ७ दा नांवाचें अल,
अर्जुनाचा पराजय करण्यासारसा, ६ हैं चवरायें विशेषण. , १० चबरी,

मोरोपंत इ्ज५्‌

यश एकदांचि अर्जुन-रहितां चत्रवाँ रणांत भंगुनि थे ॥
मेरु असो, बहु हेँही जरि रंंघुनि कुत्छ-गिरीशि' पंगु निधे” | ७० ||
शाला गुप्त महेश्वर तो वबालिश मनुज-देव बेदा' त्या॥
प्रभुसहि विटबी मागुनि जें तेशाही न देवबे दाया॥७१॥
मागावा कामायरि-परिभत्रनवर वरद-मायका, परि तो ||
सर्त्परिमव-बर मांगे, खछ न पराहित निजाहितहि कारितो ॥| ७२ ॥|
स्व-्यूहा जाय जयद्रथ विसरुनियां दुःख तें परिभवाचें ॥
दासासमंजसलें* क्षोमे मन शांतही पर भव्राचें' ॥ ७३॥

कक
चनपवातील सावित्रीचें आख्यान-
-(म० भा० अ० २९३-२९९. मोरेपंत अ० १३)
मद्रदेशच्या अश्वपतिराजाची कन्या सात्रित्नी (सात्रित्रीदेवीच्रा अवतार ) हिनें
शाल्व्देशच्या चुमत्सेनराजाचा मुछगा सत्यवान्‌ द्यास बरिलें. सत्यवान्‌
अत्पायुपी होता. त्याच्या प्ररणाच्या वेढीं यम जातोीनें त्याचा प्राण घेऊन
३४६४५ असतां, सावित्रीनें त्याच्या मायून जाऊन यमास आपल्या भाषणानें संतुष्ट
केलें आणि सासरा बरांधव्य व राज्यरहित होता त्यास डोन्यांची ब राज्याची प्राति,
आपस्या बापास शंभर पुत्रांची प्रातरि, थ आपणाछा शंभर प॒त्रांची प्राप्ति, असे वर
व्यापासून संपादिले ; आणि शेबटीं सत्यवानाचा प्राणही परत माणिणा हैं हा
बाज्यानांत सांगितर्ले अहि.
धर्म पुन्हां' त्यासि म्हणे, "मार्कडेया मुनीखरा आर्या॥
गआइल्ली तुज छोकी सत्ताब्वा" गामुची जद्यी भार्या!॥ १॥
मुनि त्यात्ति म्हणे, 'होती साबरित्रीनाम< अख्वपति-तनया* ॥|
तच्चरित श्रवण करी, ऐकाया योग्य साधु, परतित न या** ॥ २॥

१ कुलाेतांस-है बुछूपरवत सात अहेत स्थायी नायें--मदे, महण, सर, शकिमान,
डश्ष (गंधमादन ), विध्यन्भाणि पारिषुत्त (पारियात्र ). येथें हाया ( मेसन्या संय्याने )
हद्दानया दोपर असा इए दिसतो, . २ श्ञानस्वरूप (भज्ा शिवाठा ).. ३ कामादिक सह्दा
सिंपा परामप छ्ट्ाबा असा वर... ४ जयदयाच्या मूर्यपण मुछे. ५ शयरायें, ६ रामझषा
मा।तलल्यानतर, ७ सत्त्वगुदाने युद्ध म्दयने कमाही ध्रसग गुइरछा तरी जी शापते रूदूदन

गत मा अशी, ८ नावानें प्रसिद्ध, ९५ अदपरतिनामर राजाबी मुठगी, ९, 6
सरिप्राम,

बे4० नवनीत

होय प्राप्त पिपि-ल्ली-सावित्रीच्या' वरेंचि तो राया' ॥
यत्की्ति जना म्हणती, 'कर देत्यें रे अधान्पि-तीरार या! | ३ ॥
जाली भक्त-छुता ती अश्री-सात्रित्रीच॒ उद्धरायाठा ||
श्री' क्षीरधिछा जन्मुनि जें दे यश तेंच शुद्ध रायाछा॥ ४ ||
अश्वपति म्हणे, “बत्से चिंता मज हेचि एक परमा गे ॥
झालीस दान-योग्या* पारे कोणीही तुठा न बर भागे || ५ ॥
जा शोघुनि ये वत्से बरुनि मनें मानिल्या कुलीनातें॥
की' तुजकडेचि आहे शत-पुत्रांचेंह गे मुली नातें१” ॥ ६ ॥
5 स्व-वर पहा जा, * ऐसे योग्य जनीं तोचि तीसचि बदाया॥
गरुच्या बचनें गेठी आपण घेऊनि ती सचिव" दाया"॥ ७ ॥
अनुरूप वर विछोकुनि भी तो त्या छुपा परम-हर्पी- ॥
सांगत होता सुनकथा श्री-नारद जो कृपा-पर महर्पी ॥ ८ ॥
ती दोघांतें बंदी, तों तीस ब्रह्मन्काय-भू' पाहे॥
स-स्मित असें पुसे की, 'लत्तनया होय काय भूपा है॥ ९ ॥
कोरठें गेठी होती श्वश्ुर-गृहाहुनि काय आणबिछी ॥
हा'* | सचियांनीं आझुनि दानोचितता इची न जाणबिली ” ॥ १० |
भूप म्हणे, 'परिसार्वे तेंचि तुत्रां सर्वसाधु-कुछूगीतें'! ॥
म्यां पाठविलें होतें स्व-बर पहाया स्वयें स्व-मुछ्गीतें ॥ १६ ॥
बद वत्से, काय कर्से! चर बरबा पाहिछा! न छाजावें ॥
या गुरुनें * धन्य ? अर्से म्हणुनि स्व-मुखें तुछा मला, जावे? ॥ १९॥
सांगे ती सावित्री, “नृप शुमत्सेन'' शाल्ब-पति' जाहे ॥
जारि शद्ध अंध रिपु-हत-राज्य** बन-स्थहि** न काव्ठजी वाहे || १३ ॥

१ अद्षदेवाची बायको. २ हे राजा धर्मा, ३ पातकसमुद्राज्या तीरास, ४ लक्ष्मी
५ देण्यास योग्य,. ६ इंमर-पुन्राच्या ठिका्णी तूं आहेस दें तात्वर्य,. ० मंत्री आमि
उपमाता हांस. ८ ग्द्यानंदांत निमग्न, ६ द्धदेवाज्या झरिरापाप्तून गहणने माशिपायून
झालेला नारद... १० खेदसूचक अव्यय,...पूर्वाधानें “ नाहीं ? कस उत्तर राजानें दिल्यावर
नारदानें भाषण या उत्तराधीनें सांगितलें आदे,. ११ सब साथूंच्या समुदायाने स्तविदेला,
६२ युमत्सेन मांवावा, . १३ शाल्द देशाचा राजा... १४ शर्मूरवी दरण के भह्टे राज्य
ज्यायें कसा. ५५ भरण्यांत राह्मणारा,

मोरोपंत झ्ेटर्‌

कुल-शीडनसत-गुण-निधि तो. पुत्र-कलब्र-मात्र-पास्रार' ॥

परि वार सर्व सण त्या, कीं मथिला स्वांतर-स्था अस्जारं ॥ १४ ||
तो श्रशुर मानछा मज, चित्तें त्याचा कुमार म्यां वारेा ||

जार छाजबिति सख्या, अनुसरली गौरी हरा, न त्या हरिका '॥ १५ ॥
नारद म्हणे, 'नृपा हे चुकली योजूनि सत्यवान्‌ नवरा॥

न बरावा जारे गुणबान्‌ , योजू अन्या, असे उणें न वर ॥ १६ ॥
भूप म्हणे, 'सर्व-ज्ञा देवा उमजे अर्सेचि सांग मडा।॥
गुणवान्‌ युवा कुछ-ज-बर जरि तरिहि तुला अन्योग्य का गमठा ॥ १७॥
काय इणें न धरावें अ-धन-्वें भूप-जन-ण! जीजीं॥

कां न प्राशार्वे मथु मधुपानें कूप-ज-नव-राजीबी' ” ॥ १८॥
मुनि सागे, “ वर्षातीं येइक त्या मभूप-पुत्रका ब्यसु-ता/ |

अन्य बरू, दृतहि कच त्यजुनि बरी भृप-पुत्र काव्य-सुता*? ॥ १९॥
भूप म्हणे, * न वरावा बत्से जरि सु-गुण-सागर छवायु*॥
शीतछ मंद सु-गंधहि वद सेवावा कसा गरढ वायु? ॥ २०॥
ती सु-मति महणे, “ताता न त्यजुनि पयोधिला नदी परतें |

न पतंग-चित्त-बृत्ति'" क्षणही रत्नीं, त्यजूनि दीप, स्त'" ॥२१॥
वरिछा तो वरिछाचि, स्पर्शाना या न अन्य कायातें॥ा

हा इढ निश्चय माक्षा, स्तवितील कुटोन कन्यका यातें ॥ २९॥
आयुप्य असो कितितरि, मज तदितर'* पुरुष तुज-समाचि राया॥

मन न चलेठचि येइछ जरि चरचर हा गढ्ग यम चिराया ! ॥ ३३ ॥
देवार्प महणे, “ त्यासचि दे साध्वी-बत-पशा* सुता गाया ॥
शुचिनिश्चयाहानि अधिक अमृत-रस नसे परामु ताराया ॥ २४॥

$ पुत्र भाणि कलन्न (स्री) एवटाच आहे परिवार ज्याया. ३ परि (तथापि)
स्या (दुमत्सेमाला) से बार (दिवस ) संग. ३ आपल्या #नःकरणांत राहुदारा,
४ फामशोधादिक शर्पृंचा समुदाय, ४ राजप्रेष्टास, ६ पिद्ोगित उत्पन्न सझाल्सया सत्या
कमर्टात, ७ (वि+अपुक्ता ) गतप्रानता (मरण)... ८ ध्रद्यचायायवी मुझी (देवयानी ).
$ हाल्पायुपी,...._ १० अखय-पर्॑गचित्मृत्ति दीप स्थजुनि क्षरद्दी रत्नी ने रहे,

$१ सत्यवानाटून निराशा, 3३ पत्सितेन्या शायरणाविय्यों हत्पर, १३ गेले शाहत
ज्याये ध्राण अता,

रेटर नबनीत

होतें सद्र्माच्या कासेछा छागतां सदा शिव हो॥
यतां, बसा, प्रसन्न प्रभु मृत्यु-जय तुम्हां सदा-शिव हो ” ॥ २५॥
गला मुनि जो भगवत-कीर्ति-महा-काम-घेनुचा' दुहिता'॥

नेउनि दिली नूपें ती सद्दिधिनें सत्यवत्करी दुहिता ॥ २६॥ '
झाठी तपीवनांत स्वीकारुनि बल्क तापसी ते) तें-॥

अद्भुत संत्त तिचे बा, तितका नब्हतालि ताप सौंतेंतें || २७॥
वेंद श्र, श्वथ्ू स्मृति, ती स्वाचार-पद्धतीच' सती ॥
मुनिम्हणति, 'या नृपाच्या उटजीं सिद्धि स्नुपा-मपें * बसती '॥ २८ ॥
तो सत्यवान्‌ म्हणे, “हे पितृ-राज-श्री* तपोव्नांत पती-॥

हो आपस्पुक्त* महणुनि बहुधा आपणहि या* मिर्पें" तपती* !॥ २९॥
तत्सहुणें प्रमुदितें झाढीं केब्रठ मनांत न तिथें ती॥

सककें स-देव-तापस-इंदेंहि* तपोबनांत*" नति चेतीं"" || ३०॥
ती स्त-मनांत म्हणे, 'तुज तनु सडबरिछ सर्वकाठ, जीता है ||

सोड इछा वेज्या, बुध न कु-संगति धरुनि काल्ठजी वाहे” ॥ ३१॥
ऐसें चिंती, बाढे, मोजी उर्बोस्त** दिवस महिने ती ॥

नसतें तसें, तारे सुखें वय, भोगुनि** तदाधिक'' श्रमहि, नेती ॥ ३२ ॥
उरतां चार दिवस ती कारिे बांचाया पति बतारंभा ॥
तन्रियमी') प्रिय-बाकू'* की झु्कीं विदोकी न तीजता रंभा ॥ ३३ ॥
अ्र्युर ग्हणे, 'त्रि-दिन-बत झाें कीं? बंश धन्य केठा गे ॥

कर पारणा, श्लुधा बहु पूर्व-तया-माजि कन्यके छागे! ॥ ३४॥
ती, “संकल्पी भाहे सूर्यास्ती पारणा कगयाची” ॥

ऐसे खशुर-धरश्रू-चरणातें जोडुनी कंस याची ॥ ३५॥

७ १ भगवंताची कीरति दीच कामपेसु तिंये दोहन करणारा (थार कादणारा). रेदी

सावित्री... ३ सदाचाराया क्रम < मुनेच्या रुपानें.. ५ बापाचो राज्यदद्षगी:
६ विपत्तीपासून मोकद्य झारेला, ७ हा साविश्यीच्या रुपानें. < तप करिते. ९ देवांसदित

ऋषीय समुदाय. १० त्या पत्तिबरतेन्य नमस्कार मोत्या आर्नदार्ने स्वीकारणारी, है

१॥ बाकी राहिदेछझे,. १२ ७-न्‍्यय-तदधिक भ्रमद्टि भोतनि क्‍य नेती.. १३ साविश्रीग्धा
नियमांत, १४ मधुर भाषण करणारी हं रमेचे विभेषण उत्तराधावा, अत्यय-तप्रियर्मी (ं)
तीम्ता (होती ) ती ग्रियवाकू रंमा थी (ही ) न बिलोकी. . १५ वबिनंती करी.

+

3 5

मारापत इे८३े

फल-मूलाथ निधे पति, त्यासि म्हणे, “मजहि सत्तमा नया हो ||

चन पाहेन, तुम्हां हे न प्रथम-प्रा्थना भ-मान्या हो” ॥३६॥
चित्राश्व* म्हणे, 'दयिते गमली वन-सरणि'* काय कोमत ती ॥ ४
श्रमशिछ्य, शिविका-स्थाही * दुर्ग-बन-पथांत' बायको मत्यती" || २७॥
उपवास तीं दिसांचा तूं आधीच प्रिये सु-मृदुल' गे ॥

न्यावें कैसे चरण-युग नवनीता-परिसही सु-म्ृदु झागे॥३८॥
मज सोसेठ कशी, जी न पहावे छ्ली-व्यथा नरा नीचा”॥
श्रम-दा प्रमदा-हृदया कथितीहि कबी कथा न रानींच्या ॥ ३९.॥
येणारचि तरि साध्वी, श्रधू-श्रश्ु॒रांसि पूस मंग ये, तें- |)

योग्य तुज मजहि, मानिति गुवीज्ञाधिक मुनबुद्धि न गयेतें*” ।| ४० ॥॥
सात्रिन्नी त्यांच्याही भाज्ेते तत्मयसाद साधुनि' घ॥
उटजांतूनि सतीसद वंदुनि तो स्व-पितृ-पाद* साधु निधे ॥ ४१॥
ती न ज्ली, रक्षाया त्यासि निधे भात्त-मूर्ति" जनकाशी*१ ॥
परमशिव जींत' * नांदे म्हशुनि जिला'* म्हणति सुज्-जन 'काशी ॥४२॥
जै पक्षी जे श्वापद-संघ अधिप्ठानि/ कानना वसती॥

त्यांचें तदचनामृत-पानार्थ" पुसेछ कां न नांव सर्ती ॥ ४३॥
पात्र भरूनि फल्ठांनी काटे फोडी वनांत, स्त-रतें-॥
पाहूनि तत्कलत्रें स्मस्छे मुनि-बच मनांत सत्वर तें॥४४।॥
जो साध्वी हकुच म्हणे “हा नाथा नियत्त-मान-दा*» रुचिय ॥

मूर्ति श्रमग्ये, भ्रमत्ये मति, की जी प्रियतमा न दारु८ चिरा ” ॥ ४५ ॥
तोंचि म्हण तं।, ' उठल्या कौरत्या'" स्मृति-दानि"* चेदना, ठागे- ||
घूल-शत शिरी, जाणों सखि अ-क्षम हार निवेदनाणा गे॥ ४६ ॥

5 रत्ययान्‌, ३ ब्नातछा मार, ३ पाठ्सोत ब्सस्ली, ४ रानांदौल गध्तर मार्मात:
५ हुए पावते, ६ फार नाजूछ, ७ निरय झा, ८ गया सैत्रास, ६ झापल्‍या यायाये
प्राय, १७० सूर्तिमती, १ (जनश्क्शाह्टी ) बापाना काम 8३ ज्या धार
१३ जय कासीटा, १४ छाप बरुन, ६५ त्था सत्यपानायें वयन इसे मत ध्याये
गहणएन, ९६ पर्पशील-डे तत्कादं हां विशेषण,. १७ निधयेबमन मान देदात्या £
म्फ्फें पदन यधी ने मोदर॥,.. १८ बाएं... ६६ इम्म्ण मादीमे फर्णान्या-हाता
शैदना, ० भी.

रे८४ नवनीत

वाशिया मृदु-शीतांकी' ।शिर टेबुनि वाटतें निजावें गे|)
त्वत्स्पर्श अमृत म्हणबुनि या मत्तापें पत्णानि जाबें गे! ॥ ४७॥
« मांडी देउनि पतिचें मस्तक हस्त-कमत्ें सु-धी रगडी ॥*
दे धैये सर्तास तिचा निज-निश्चय जो खरा सु-धीर गडी || ४८॥
सीता दश-कंठा जसि तशि सच्चे भी न तीत्र-तापा है ॥
तों पाश-पाणि-पुरुषा-प्रति' पति-पाश्वीं पति-ज्रता पाहे ॥ १९॥
क्षितिबारे पति-शिर उतरुनि स-त्रिनय झडकरे उठोनि कर जोडी॥
नमुनि म्हणे, ' देव तुम्हीं, झशि कैंची अन्य-दर्शनी गोडी ॥ ५० ॥
केछेंचि धन्य दर्शन-दानें येऊनि कानना मारतें॥
अजि देवेश, निवावे वहु है सेबूनि कान नामातें” ॥ ५१॥
देव म्हणे, 'सति यम मी ?; “कां जाढां १ * 'न्यावया तुझ््या पतितें॥॥
*हैं दूत-कार्य कीं जी; ” “जें सेवक-कृत्य वेगत्ठे सति तें॥५२॥
हा सत्यवान्‌ सु-कतवान्‌ गुणवान्‌ न्यावा न सेवकांनी कीं ॥ |
ज्या कर्मी योग्य-त्थ स्वामीचें तें न सेवकानीकी' ! | ५३ ॥
अंगुष्टमात्र* पुरुषाप्रति यम पाशेंकरूनि आकर्षा॥ '
तैं "हाय हाय ” म्हणती बहु सद्गद-कंठ साथु नाकर्षी! ॥ ५४ ॥
स्यात्तें बांघुनि घेठानि यम-धर्म प्रभु निघे अवाचीते' |
म्याछा सतीस बहुधा जें अद्य-डिखित बेरें न वाची तें ॥ ५५॥
त्यामार्गं तीहि निधे धर्म म्हणे, “भागठीस, जा परत ॥
स्नेह-ऋण फेडिलें त्वां, करुने स्व-पति-क्रिया” रहा समस्त ! ॥ ५६ ॥
"साध्यी म्हणे, “ प्रभो पति जिकडे जाबीच मूर्ति हे तिकडे ॥
स्व-गुरु-अत-प्रसादें८ मद्गातिसि' न रोधितीऊ द्वेति” कड़े? ॥ ५७॥॥
- संत म्हणति, ' सम्-पर्दें सह-वासें सख्य साधु्शी घड़तें ! ||
सम्मित्रचि'* न्‌ व्यसनी अन्याखिल-मित्र"! संकर्टी पडतें ॥ 5८ ॥
॥ मृदु आणि छीतछ अशा मंडीवर, २ पाश भाहे इार्ती ज्याच्या छा इुश्लाढ़ा,
३ (सेवक+अनीकी ) चाकरांच्या मेड्लीत,. ४ शांगटया एवल्या,. ५ स्वगल्थ ऋषि
६ दक्षिण दिशेश,. ७ उत्तरकाये, < माश्या वडिलांच्या आणि मताच्या श्रत्तादार्न,
< भाध्ष्या गमनाला. १० इसे व्‌ डॉग्राने के... ११ साए ज्याचा मित्र शहे धर्ये

कोणीदी दुःखांत पढ़त नाहीं, त्यांवाचून इतर सर्व जरी कोणाचे मित्र शसले, त्तरी शैंक्टांत

पदतें,

हैः

मोरोपंत बट

तुज संत म्हणति, 'पितृ-पति समनचर्ती' धर्म-राज बापा, हें- ॥|

सत्य यश म्हणुनि याही कन्येसि दया करूनि वा पा” ॥ ५९॥|
ऐसें सती बंदे, ते बो शशी, देव तोहि सागर-सा-॥
प्रेमें उचंबत्े हो, धरि कारुण्यें द्रवांसि साम रसारे ॥ ६०॥
धर्म म्हणे, ' साध्वी बहु श्रमछीस स्वाश्रमासि जा मार्गे ॥

जो मागशीछ तो वर देतों, घे, इष्ट तें मछा मागें!॥ ६१॥
“देवा प्ले चल्लुस्तेजस्संपन्न/. आमश्रमा-माजी ||
मामाजी ऐसे या, मति साहेनाचि त्या श्रमा माजी ! (झी) ॥ ६२॥
“दिघलें ” धर्म म्हणे, परि जाताचि होती त्शीच मागूनी ॥

देव म्हणे, पुनरपि, “जा वत्से, घे वर दुजाहि मागूनी? )| ६३ )
ती सु-मति म्हणे, “राज्य-म्रंशें बहु खिन सासुरा होतो॥
पादुनि भवख्सादें निज-पद चहु काछ सास" राहो तो” ॥६४॥
“होइल जा, धर्म म्हणे परि करे अनु-गमन स-बहु-मान सत्ती ॥

कीं जी हंसी हंसावांचुनि मानींड न वहु मानस ती॥ ६५॥
पुनरपि मार्गी काढी जें धर्म-रहस्य जेबिं नव" पुसती” ||

तें होय वशीकरणाचि, की “भासों दे “तयाशि न बपु८ सती ॥ ६६ ॥
धर्म म्हणे, “ गे बाई करिसी कां च्यूथ या श्रमास, तिजा-॥

बर थे, नकोचि भागों, आठीस मु-दूर, भाश्रमा सति जा! ॥६७॥
त्यासि रहणे सात्रित्री, ' संपन्न असो पिता सु-तनय-शर्तें*! ॥

दा ठक्ष्मी-सुत-कत्रि'" किति छिहिल, सत्तीचें उमा-सुत्त'* न यश त्ते॥ ६ ८॥
उडुपा" उड़सें!१ धर्मदा्या'” छाजोनि अश्न मुर्डे हं।॥
सावित्रीच्या सु-यज्ञीं न दिसे पति म्हणुनि अश्रमु रडे हो॥ ६९॥

१ सर्याश्ी रामद्टीने वागशारा, २ पर्वतासद्िित, ३ एय्वी; भतमाश्राठा करुणा भाली
है चौष्या चरणायें तात्पय, ४ होव्य्या्या ( पहाष्याच्या ) शक्तोर्म युस्‍्त, ४ जिवत
६ भानसमरोवर, ७ नपीन फादलेली पुस्ती,. ८ “तयाहि सती यपु न भागों दे मदणमे
त्यायें दृह्दभान नादीरों दरी. ९५ उत्तम शंभर पुप्रांनी, १० सूथमी हैं मोरोप॑ताब्या काईें
नॉप, १९ गणपति, १२ चंदाम ३३ नप्षप्रामारसें, १४ यमान्या क्षीदार्यास: उत्तरार्ध--
साथिप्रीजग अतिशभ्र दशानें विय इतकें भहन गेलें होते की. स्नमूषा पति एरायत दवा
झत्येत शुघ्र अमल्यासुद्ध तथा यर्शात युद्न ऐोठें दिमेनासा झाठा, हप्दां सी रए लाम्मटी
ताशर, माविद्रीयें यश कारों मि्ण ध््यून गात्या मैलेसयांत भरें होते, बशाया दणे

ग झाह क्रम बदि मानितात,
की ॥४७ €!...25

३८६

नवनीत रे
ऐसे शिगेनि चित्तीं घेठनि भारहि तीन चर देवा-॥
सोडीना, सोडविल्यावांचुनियां ती सती नवस-देंबा | ७०॥
देव म्हणे, ' 'तूं स्वच्छा स्व-च्छायाशीच मागतीं' सति थे ॥|
बर घेठनि जा चत्रथा देतों मागोनि* मागतीस तिये'? || ७१ ||
४ ब्हा सु-प्रसन्न, 'वत्से तुज हो सुत-शत' असे बदा, नया हो- ॥|
सु-यश्ो-राशि स्वर्गी, छज्ञा-प्रद सुर-नगा' वदान्या' ही ” || ७२ ||
भुछ्छा धर्म युतिल्ा धृतिछा मतिला तिच्या तथा स्वुतिठा ॥
न करुनि विचार जावी मारे म्हणबुनि म्हणे, “तथास्तु” तिछा || ७३ ॥
हलुचि म्हणे सावित्री, “पावेन वरेंकरूनि संततिछा ||
तुमचा प्रसाद म्हणुनि प्रेमें गातीक सर्व संत तिछा || ७४॥
तारे मत्पति मेज था कीं तुमची प्राव्रेठ मान सत्या गी ॥
यश रक्षाया प्राणहि सत्य-ग्रुणासक्त-मानस त्यागी! | ७५ ॥
रोमांचित धर्म म्हणे, “बाई गातिछ तुझा प्रभाव सती ॥
पतिशीं अ-व्रिना-भाषें” चसशिलछ रविशी जशी प्रभा वसती* ॥ ७६ ॥
राज्य चतु:-शत वत्सर करिल तुझा कांत सोडिला जा गे ॥
हा लन्‍्महिमा जागो, सौतनें जेबिं जोडिठा जागे!॥ ७७०॥
तें इत्त* वर्तमान" स्वल्पहि न केले तिच्या बरा" पी ॥|
जाता यम साबित्री धांवत आली कठेबरापाशी ॥ ७८॥ :
पुनरपि तशीच बसछी बंकी घेऊनियां स्व-पति-शिर ती ॥
जशि चेतना धवांगीं होय, इची जीवितांत** मति शिरती'* || ७९ ॥
चन-देवता म्हणति त्या. * वा गा मूच्छोश्थिता'' चकीरा ही- ॥
स्वस्थ, ज्योत्स्ना की है, ुत उठाचि, नमावया नको राहों” ॥ ८० ॥

९
(येत

देव म्दणे तू स्वच्छा (व) स्वच्छायाशीच ( माइया सावरीप्रमा्गेच ), मागती (मांगे)
भादिस ) (म्दघूल) (है) सति, तिधें (तीन) पर मांगोनि [ही)' चौया

मायतीस (तर) देतों पे, मदृणजे पेकन जा, २ अन्वय-तिपे मागेनि मागतीस चदथा देहों,

इत्यादि, ३ कल्पव्श्चाता, ४ उदारा, ५ सत्याविषयी तत्पर भोद्दे मन ज्या्चे तो.

ध्सो|

जाऊन

डितो. ७ वियोग न होतां. «८ रादते. ६९ झाललें काय व॑ होत छाहे फाप, '

१० सत्यवानाला, ११ पाशांत असनाँं... १२ तिच्ण जिवांत जीव काला... रे मुच्ो

| सावध झालेला भग्मा,

मोरोपंत इ८ट७

नेत्रें उघडुनि पांहे तो दप्तिच्या मुखासाचि बनीं, तो-॥

दे त्यासि जसि नृपासि व्यसनी देती सुखा सचिब-नीती' ॥ ८१॥

ख्रीस म्हणे, “ सु-भगे* त्वां मृदु मोंडी मोंडिडी उशी, स्मठा-|॥

आत्मा निद्रेशीं, रवि मात्रछा छागछा उशीर, मंढा॥ ८२॥

पुरुष श्याम महीजा' जोढित होता बल्ेंचि मजठा जो-॥

तो कोण, पुर्सेन तया नसतां स्पप्नोत्तमर्णं' मज छाजो ” ॥ ८३॥

* कथिन उर्या, जाली वहु रात्रि, बक असेठ तर उठा एाया- ॥

देत्यें हात। चछा जी, घेत्यें फठ-भाजना कुठारा या ! | ८४ ॥

न्न्न॑ पुसोनि पर्दर पतिस म्हणे, “ भेठतीट मामाजी ॥

“बाई” म्हणतां रडतां पडतां दादन कां श्रमामाजी॥ ८५॥
भेटवित्यें ताताडा मातेठा, या उठा,” असे बदढी ॥
थाली घेउनि, अद्भुत वाटे कठभाशि” सांबरी कदडी ॥ ८६॥
अएठा प्रकाश नेत्री, अंध-लाचा बरें नुंरे गंध ॥
परि भूष पुन्रन्मेहें' केठा पहिल्यापरीसही भंध ॥ ८७॥
स्याठा म्हणती गौतम दाल्म्य भरद्वाज धीम्य तापस, 'हां-॥
बा गा उगा मुहर्तोपास्थित" दुर्देव-दत्त७ ताप सहा“॥ ८८॥
सावित्री शुभ-छक्षण-गुण-संपत्ना महा-न्सती था हे॥
जी जी साध्वी" स्व-धव्ानुमतें* दवास्था'" महास'* ती बाहे*" ॥ ८९॥
वाखाणिति बहु पाहृति मुनि-दारहि'' भामुर-ब्रत** तिला ने ॥
साध्बीच देवताहाँ साध्बौछा वा सुर-त्रतति'! ढाजे ॥ ९० ॥
शोके रडतां डोछे जाबे, गेंडे क्धी न यावे गा॥
दिसतें कल्याण पुरदें, होऊँचि नको शधीन या वेगा? ॥९३१ |
ऐस समजाबिति त्या राजाछठा जो दया-पर महर्पी ॥
तो प्ञांढझे अबठोकुनि सावित्री-सह तया परम हर्पषी॥९२॥

॥ मंत्र्यानी सॉम्तिलेली चॉग्ली ममठत, रहे सुंदरी प्रिये, ३ मोटा तेजस्वी.
४ (स्वप्न+उत्तमण ) रपप्नांतटादी सादवार, . ५ बाल्यनाठा, ६ पुप्रशोरानें, ७ क्षपमर
प्राप्त झो्े ; हुर्दैवानें दिखेसे दु.स. < राहन दर, ९ साध्यी कापत्या नपस्यास्था
झतुमताने (दायत).. ० दारांत उमा राहिलिलथा (किया जबछ झसटेल्या ) उत्सयाग
शेलायित, _ उत्तर झानंद हा पतिमनच्या नेदमी दारी उगा छगतो, म्टखजे ठिल्य मुझभ
झअगतो, हैं सात्पय.. १) भरषिपत्नी, १३ उत्हृष्ट लाचारयुक्त. १३ इल्परदी,

३८८ नवनीत

मुनि म्हणती, * हा आहा, नेत्रें उघडुनि पहा कूदाराया।।
मोठा भाग्याचरा तूं प्रदित यांसह रहा सदा राया |९३॥
दे आलिंगन, अंकी थे, मस्तक-पत्म हुंग, वाशाया-॥ ह
आत्मात्मज-तापातें' दे जराशी राज-सच्तमा राया!॥९४॥ « '
पुसतां बिलंत्र-कारण चित्राश्व* म्हणें, 'शिरो-व्यथा-शयन! ||
मुनि म्हणति हैं नन्‍्हे, “वद वत्से, हो तूंचि आमुर्चे नयन” || ९५ ||
साबि्रीनें कथिरें तें बृत्त अ-्शेष साधू-सद' नमुनी॥
तेब्हां झाले अतुछ प्रीति-क्रीडेशि केलि-सदन” मुनी ॥९६॥
मार्कडेय म्हणे, “बहु वर्णीवें काय, जेबिं शिक-सेत्रा ॥
मेज काव्छपासुनि तशि मुक्त करी त्यारि* ती? मनुज-देवा“” | ९७ ॥
दुसरे दिवशी प्रकृति* प्रार्थति येऊनि भापुल्या पतितें ॥'
+या राज्य करा, सचियें वधिढा, हरिली स्व-भूमि ज्या पतितिं? ॥ ९८॥
मुनि म्हणति, “अनुभवार्बें स्वस्थ-म्नें राज्य-पद नता राया ॥
न तपोबन वर तुज बहु सावित्री-युक्त सदन ताराया! ॥ ९९ |
सिंहासनी बसबिछा सात्रिन्नीच्या अरतेचि, हा नियम" ||
बर-सामर्थ्य म्हणा, परि गेछा होता करूनि हानि यम ॥॥००॥
साबित्रीन केछठा उभय-कुछोद्धार हा भसा ग़जा॥
कृष्णाहि! भशौच, स्तुति येती न मुखाशि या अ-सारा ४ जा (ज्या) ॥ ६ "||
राम-धन-मयूर** म्हणे, “नित्रवाछचि धु-रसिकांशि केका'* हो॥
शंमुहि* म्हणे, “न सेविति मंद म्हणुनि झुरासि काशिकि!” कां हो! ” ॥१०३॥
१ कआपणाल्वा व आपल्या मुछाठा झाहेलें जें (वियोग) दुःख त्यांत.. २ शत्यवानः
३ मल्तकब्ययेमुद्ें निज, . ४ साधूंचा समुदाय, _ ५ क्रडिंगे स्थान... ६ सत्यवानाड़ा,
७ साथित्री, ८ हे धर्मराजा. ९ प्रजा. १० ईंच सरें समजामें, ११ हैं पमंतता,
१३ द्रौपदीदी, १३ निरर्यक, १४ राम द्वाच मेष त्याला मोरासारसा मोरोपत कवि.
१५ मयूरवाणी दो. १६ अन्वय-पंभुदि (काशिकेश ) म्दणे (हे) काशिढ़े मंद (ध्पाल)
(हुज ) न सेविति, म्दणुनि का दो झुरसी--अहान जन तुजमध्ये येकन वास करीत नादीत,
सहणून हुला सिन्त द्वोग्याचें काय कारण हे १ जे साक्षाव झंमुद्दी काशीला म्दूधवों, तरमायु
ह केका हो अत्ञान जनांनी मुमचा भनादर केला तरी तुम्दी सेद कह नये. जे रखा साय *
_ त्याना मुम्द्दीपासूत भार्नद सीत दोईछ... १७ हे बाराणमि,....*

मोरोपेत झट,
विराट-पर्वांतील उत्तर-गोग्रहण-
(स० भा० अ० ३५-६३. मोसेपंत अ० ३-६.)
प्रांडव अज्ञातबास करण्याकरितां विराटाज्या नगरींत राहिले होते. ते्द्ा
पिराटाचा सेनापति कीचक झानें द्वीपदीविषयी दुबासना दर्सबिल्यामुलें भीमानें
व्यास ठार मारिलें, हैं ऐकून विराटापासून फार त्रास पाव्रलेछा त्रिगर्तदेशाचा
राजा सुशर्मा क्वानें दुर्योधनास सुचझिछें कीं, ही संधि विराटनगरावर सवारी करण्पास
बरी भाहे. तो विचार दुर्योधनास पद्टन त्यानें त्या नगराच्या दक्षिणेच्या बाजूस
सनन्‍्यासह सुझर्म्यास पाठविलें भाणि आपण स्वतः मोर्ठे सैन्य घेऊन त्याच्या
उत्तरेच्या बाजूस आाठा, शा प्रकरणांत उत्तरेकडील सैन्यानें तिराटाच्या गाई
हरण केल्या, हा प्रकार वरर्णिठा गाहे, हासारीं द्यास उत्तरगोग्रहण म्हणतातः
मत्स्य-पुरेत्तर-भार्गी' प्रातःकाब्ठींच ये मुन्योधन हो* ॥
ज्यासि' जय-प्रात्ति म्नीं म्हणती मीप्मादिही सु-येंघ न हो ॥ १॥
सहसा ब्रजांत गांठुनि बहु ताडनि करुनि बद्ध-भुज गचढछी ॥
पछि-सदस्र सुगोषन तो कुझ-कुछ-चंदन-ढु-भुज-ग बत्ठी ॥ २ ॥
गोपाध्यक्ष स्थावरे बैसुनि धांत्रे नृपासि सांगाया॥
चित्ती म्हणे, 'घुडाया कुवंधमा' हरसि धेनु को गा या! ॥ ३॥
तो राज-गृहीं जाउनि रायाच्या उत्तरास्य तनयांतें- ॥
नमुनि म्हणे, 'हो नेतो दुर्योधन धेनु कराने अ-नयानें ॥ ४॥
कवची धन्द्री सद्गी व्हा, चित्ती रामचंद्रहि असा" ध्या॥
वैसा सथीं, जय-श्री गो-विप्रावन-परासि' ने अ-साध्या ! ॥ ५॥
उत्तर म्हणे, * असे जरि मी एकाकी छहान परे सबसें-॥
यश जोशितोंचि मसनता सारभ्ि तर कथन मज न पस्सत्रतें ॥| ६॥
फर्णादिकांसि देता” समरी बैगाटि-क्रेसरी* करित्ता' ॥
जिप्णुपुदें।* अ-मुरजनी कोणी वैरा टिके सरी करता ॥ ७॥
__+ मत्ययरेशान्य राजधानीय्या उत्तरूया बाशूस, ३ ज्यासि (हु्ेपनाग) जब्पात्ति
(भर्जुनायी गांठ किया जय मिलने) मे हो (असे) भीष्मादिदी सुयोप मनी म्दश्मी, कमा
धन्वय, ३ ढौरवांने हुछ दान संदनपृप्त द्ाजर्चया सपच (दुर्दांधन), ४ पुरदु्लादील नीया,
७४ फययी, पन्‍्यी ये राइमी झगा. ६ माई झावि दामन हाँच्या रसघाविपयी शो तत्पर
र्यास, ७ देणारा झाठा क्ममता, ४ विगदयुत्र हाथ लिंद,. ६ दृहोपदा, १० ईंदाउरे.

३०० नवनीत

मिव्ठवा कोणीतरि. हो पैयाचा मात्र उदधि सारथि जो |
कुद-भट-समृह पाहुनि मज जैविं हिमासि सु-दथधि-सार' घिजो! || ८॥
ऐसे बहुतचि बोढे तो बालिश बोछ वायकांमाजी |
चित्र-पट-कटकसें' शिक्चु-भापण येईेछ काय कामा जी || ९॥
तें परिसुनि एकांतीं पार्थ म्हणे, “देवि कृष्ण-साखि जाते ॥
उत्तर-सारथि होठनि म्यां, त्वां मजबरि कदापि न खिजातें ! || १०॥]
कृष्णा म्हणे, “ बहु बरें, व्हा मारुत, हो पछाठ खक-बढ हें ||
मदृदय ने अरिसन्यें तुमच्या दैन्येंचि फार खत्बरतें॥ ११॥
त्या उत्तरासि सांगे, “सारथ्य बृहन्नडा करिछ यातें॥ /
सूत करुनि विजयानें नेंडे बहु खांडबीं जरि छयातें॥ १९॥ «४
सारथ्य-गीत-नृत्य-प्राताचा हेतव जिप्पुनसहनयास॥ ,
पूर्णत्बाचा छागे पश्ु-पां' श्रमतांहि विष्शुसदह वास ॥ १३॥
भगिनी-मुर्खेचि ब्रिनना तनन्‍्मतिछा उत्तराधि बल्वीक॥
मति-सहवासि-बच मना कतक कलुपिता+ बना निवत्दवीछ' ॥ १४॥
उत्तर म्हणे, 'कुरु-कटफ न पशूंस यशासहि स्वसे नेंते
अवकाश पव्ठहि नाहीं कब्यवाया वृत्त हैं स्व-सेनेतें | १५ ॥
माझ्ें सारथ्य करू तुझिया बचने बृहन्नडा, गमठछा--॥ -
हाचि सदुपाय बत्से, छागो अप-कीर्तिचा न डाग मछा? ॥ (६॥
ती धांबत जाय महणे, 'गानादिक हैं बृहलडे रहो |
समयी” सारख्य-गुण न उघइ्टनि कदर्युच्ा न" डेस हो! ॥ (७॥
उठल्या उत्साहाच्या त्या शांतश्रीमदुदधिवरि छहरी ॥ '.
4भरितां हनु न 'जु! महणतां प्रणताचें का ने सुद॒धिट वरिछ हरी॥ १८ ॥
उत्तर म्हणे, “बहु बेर, देडनि वचनास मान आडीस ||
बोले ब्रृहलडा स्मितपूर्चकझ, “ विटविड कोण आडीस ॥ ९५)
3 दूए, ३ चित्रपटावरील सैन्याप्रमागे.. . ३ केरक्सपट, ४ शृष्णाब्या सदवागराते
गोपाव्यंस (््ान गुराख्यांस) परमेश्वर जो कृष्ण त्याये सर्व युण श्राप्त झाके. ५ चिवरदीने
वीं. ६ गद्ढढ पाण्यात, ७ कृपणानें डेन्यात पुन खेवटेदलें दल्य कर्पीच कोणाज्या उपयोगी
न पहल्यामुदें ध्यर्य होव... तसा मुसा सारख्यशुण समर्यी अदट ने द्वोईठ चर ब्यगे ऐप,
भरें तात्पर्य, ,८ प्रेमल्ठ भक्ताने भाजवानें दिलेलें सदधि (उत्तम दही) दरी यु (नशे) गे
म्दृणतां का ने स्‍्वीकारील ? तप युद्रश्रिय ,अर्जुनास डुर्योधनायगोवर युद्ध करण्याबी परर्षना
कशी न रचेल है... है - ४

््य

7

मोरोपंत ६34 4
वाद्य असो नृत्य असो हो अमिनय किमपि' गीत अथवा हो ॥
जाणोनि कसे म्हणतां समरांत वृह्नडाचि रथ बाहों ॥ २०॥
बैराटि म्हणे, “नर्तन' हो की वादक तथैत्र गायनों हो॥
सारधि हो या समयीं एकदि वश कौरवांसि गाय न हो !॥ २१॥
ऐसे बंदे, कबच दे त्या श्रित-कुशछावहास" ल्यायाठा॥
तद्वार्णी चुके तों, कन्या पाहूनि हांसल्या याठा ॥ २२॥
स-त्वर बृहन्नडा नृप-सुत-स्थ घेऊनि जाय वाहेर ॥
त्यासि म्हणे, ' हेराबरें म्हणसी कुरु-कटक' काय वा हेर” ॥२३१॥
कुरु-कटकासि पहातां तो उत्तरबाद् फार गडबडला॥
स्व-पर-बव्ठाब७ नेणुनि वाडिश बहु बायकांत बडबडछा ॥ २४ ||
बोले, “बृहलंड हूँ. कुरु-बठ कल्पांत-सिंधुसिं" गमतें|
ने रथ पुरांत, माझं मन नयनहि पाहतां बहु श्रमतें॥ २५॥
दुर्योधन दुःशासन कर्ण कृप द्वोण भीष्म ज्या कटकीं॥
ध्यांत मरेनाचि शिरतां कांव्यावारे घाटितां चिंरे पट४ कीं!” ॥ २६॥
पार्थ म्हणे, “राज-सुता आता बदतोसि हैं अहा काय॥
शस्येबरि न पडाया योग्य रण-क्षितिबराौच॒ हा काय॥ २७॥
तेब्हां श्लियांत तैसे बोडुनि आातां असें करसे बदसी॥
एकहि बाण न मुटठा नाहीं गद्यापि झत्यकल्य सदर्सो'॥ २८॥
निज-जत्ति-रसी'* लोभी हो.'* साधो बुद्धि अन्यथा न करीं॥
निज-हित-छोभे धरितो शियुहि मुर्खी एक, अन्य थान करी ॥ २९ ॥
मस्तीच न दाखबिती पाउलहि पत्ोनि तोंड छेंक पित्या' ||
महणती ' सद्यः-कीर्ती-प्रशा-प-स्परश १९ तोंडर्ले” कबि त्या ” || ३० ॥

$ (कि+भपि ) + कोपतेंदी; हें गीतायें विशेषण, २ नायगाग, . ह याजविणारा,
४ (प्रित+कुशल-आपदाण) भाषितादें पल्याण करणात्या (अजुनाल).. ५ था, दुसबटक
हरायें ग्दघसी काय ? हेर (पद्ता) अम्रा अन्यय,.. ६ झापने तगेंच इपू्यें इट य भर,
७ प्रण्यशचच्या समुदासारगे, ८ यसत्र, ५ (सुतु+असी) चॉम्मटी तरबार, १० सप्रियाच्या
फर्माची (युद्ाची ) शायद घर, . १३ डापाटा,. १२ बो्तोरुय प्रहा (बुद्धि) दिया
ताइब्तोर नाश बरणारा भाहे रफप्शे ज्याया, हैं छोदल्थाने विशेषय,

रेडर चवनीत

ऐसे पार्थ वदे तों मिउनि कटक-बागुछासि पोर पढे ॥
शब्रु-प्रताप-दाब-ज्वाठांनी तो. कुरुंग ' होपके ॥३१॥-
उत्तर म्णे, 'नकों गे पायां पढतों 'बृहन्नंडे सोड ॥

जोड दिल्ली, दुखबुं नकी, केबव्ठ पितृ-कर-तल्-स्थ हारे फोड'॥ ११॥ -
कुखाव्ठोनि म्हणे, “ गा राज-सुता योग्य तूं न कांपाढा ॥ ;
मरदुल-त्व म्लान-त्व स्वीकारुने जाहछआतसे का प्राक् ॥ ३३॥ , '
तुज उत्साह नसे तरि करितों घेठडानि घनुस मी रण हो ॥

मेज मेधासि कराया शर-हष्टि” सहाय तूं समीरण हो ॥ ३४५,॥
थातां सोडवितों पशु खछ-बछ पछ न छगतांचि पत्वीतों || '
मी “विजय ” असे तुजचि न सकब्लांही कौसखांसि कब्यीतों ” | ३५॥ '
धृतत-रर्मि' कुमार म्हणे, 'दारक कीं बाज मातठी ठाजों | ४
दंड करात्रा या कुरुसेनेछा योग्य मातठीछझा जो? ॥३६॥
कादूनि शंख-बल्यें' ल्‍्याठा पु-भूपणें सितें बच्चें ॥

बांघूनि केश माथां प्राइमुख" होऊनि आठ्वी भर्रे ॥ २७॥
जातां कुरु-कटकाब्रि वाजबिछा दिव्य देबदतत दर॥

तो होय जनां जैसा कल्पांती रुद्-देव” दत्त-दर'॥३८॥
भ्याठा उत्तर त्यातें जिप्णु महणे, “पावढाति कांप दरें ॥|*

भयापि बांघिढेंसे तुश्िया मतिंनें अ-पैय का पदरें! ॥ ३९ ॥
हांसोनि म्हणे हरि-सख, हो गाढासन'“ वि-कंप-घी'' घीट||

न धरी बा दरा* हा दर, सादर** दे वाजवूं पुन्हां नीठ ॥ ४० ॥
३ तुला हवी ली देणगी देतों, धास आधार-मद्रामारत विराटपवे झ० ३८

खो» ४३, ४४-- 7

शातकुंमस्य शुद्वस्य शर्तं निष्कान्ददांमि ते ॥

मणीन्टी च॑ मैदूयान्देमयद्वान्मद्ाप्रभाव्‌ 6 १ ॥

हेमदंडप्रतिच्छन् रथे युक्त थ॑. छुमतेः ॥

मत्तांध दह्य मातंगान्मुँंच सा र्त्व बृदमछे॥ २॥

२ बापाच्या करतछावर भसणारा, ३ ट्मा मी (करतकावरील फरोडप्रमाणे बाप मं
जपतो) हैं तातर, ४ वाणांची गृष्ि पक्षी, जलशष्टि,.. ५ दोन्‍्या (ठ्याम) धरव्या आहत _
क्ष्ता, ६ आंखानी केलेटीं वढयें टुडे). ७ पूर्वाभिमुस. « मददेव. ९ दिलेंशाई
भय ज्यामें असा.. १० दृढ आहे भासन ज्या्े भत्ता (दो )-पब्सठ यबैस,. १ निभेष
भद्दे पुद्धि ज्याची भा. १२ मय. १३ छंख, १४ मनापासून, '

मोरोप॑त झ्ष्३

द्रोण म्हणे, “न दिसे जय का करितां आननें नत पहा रे |
आला विजय जयाचें' श्री-शंमु-तपापुदें न तप हारे! ॥ ४१॥
गांधार' म्हणे, “गुरुजी पण न करुनि पूर्ण हा प्रकटछा हो ॥
पुमरपि वन-बास करू गुरु-यातक-पातकर प्रकट छाहों! ॥ ४२॥
कर्णायात्रांसि म्हणे, ' तुमचे त्रि-ज्यी असोत हात रणीं ॥
शर-पठछाच्छादित* हो अजुन-शत्र-प्रताप हा तरणी ॥ ४१॥
गुरुजींस काय पुसतां चापी गुण मदर्चेचि चढवा हो ॥
यांछा हेँचि म्हणावें कीं आम्हां धर्म-शात्न पढया हो॥ ४४॥
पढवार्वे मात्र इही भेदावें पर-हृदब्जन' कठुक ब्चें॥
की दूरूनि दिसावे प्रेक्षक-ब्टीस युद्ध-पठु कबचें” || ४५॥
प्राथैनि पुढें करांवे हे यज्ञी कीं सु-भोजनावसरी ॥
सिंघूँत तरेछ कशी जी केछी केढि-हेतुट नाव सरी? || ४६॥
खत्द-कृत गुरु-निंदेतं वर्णीठ की न विस्तरें सु-कत्री ॥
की ती' श्री-गुरु-मक्ति-प्रेमामर-पादपांकुरा'" सुकवी ॥ ४७ ॥
कर्ण म्हणे, "सत्य बदसि पारि आधि तुझ्या नसो मनी कांही ॥|
ययपरि समसेत्साह त्यजिठा अ्जुनभयें अनीकांही'' ॥ ४८॥
म्यां जोडिीं सदझ्नें शलें जाठीच आजि अनपार्थे' ॥
देउनि दर्शन केछें मां अतिमात्र हृष्ट मन पाधे॥ ४९॥
श्रीमागवाद्धतेजें. भंगावें.. संगरांत. स॒न्नाम्यांँ ||
आश्चर्य काय, त्याच्या केछें जारे भम्न आाज्नि पुत्रा म्यां! ॥ ५० ||
१ जयायें तप भीशंभुतपापुर्दे न द्वारे असा धन्वय; हयाची कया अश्जी शाह की पाशुपताख
मिट्यावें म्दणून भजन हिमाल्यावर सिव्रसादार्थ उप्र तप करीत असतता त्याच्या बठाची
परीक्षा पद्ाण्याकरितां शिवानें मिठरयें रूप पेतलें भाणि एड रानहुकर उत्पन्न देखा, सो
रानडुकर अज़ुंन तप करीत होता तेथून कांदी अंतरावरून जातांनां त्यावर दोधांनी एकदम दाण
सोहन त्याचा प्राण चेतला, तेम्दों तो मीं मास्लि, मी मारिणा छर्से म्दगून दोपेद्दी त्याविस्यी
भांह छागले भाणि दातघाईवर आछे. त्या दहरमंर्गी कर्जुनानें मदान, पराश्म सुन घझियाठझां
जैर केले; तघेंकलन शिव प्रसप्त होऊन स्यानेंअप्नुनास पाशुपताम्र दिले षा एथम हल हैं
लिट्िले भादे, ९ दुर्भेघन, ३ गुरदत्या वरघारानें पातक, ४ शा्ाल्या ममुदायाने
पक्षी, मेषानी झांकलेला,. ५ (४४, ४५ प्‌ ४६ ) दा आरयोतीऊ दोदने कर्णायें कहे,
६ गुसच्याने ट्दयकमछ, ७ झथवा कदय चातल्यामुदे ह शुरु पादाघाराच्या दे युद्धपटट
(रम्बतुर) असे दिसावे, ८ गरीश द्वाय भदे उर्देश जिया करी, ६ गरर्िश,
१ भीगुरुमस्तीदे प्रेम हाथ वल्पक्षाचा रद र, स्यास, १९ सैन्‍्यानी, १३ सफछ, १३ इंदाला.

इ्थ्छ

है

नवनीत

त्यासि कृप महणे, “कर्णा सु-ब्षाही ऐकतांलि डोलायें॥

ऐसेंचि बोलणें जारि तारे पुरुपानें दहांत- योछानें | ५१॥
तूं नीति-विरद्ध चदसि साहस हैं फू न दे वचनन्यज्ञ'॥

अद्भुत कर्म करूनिहि वा न वदति एकही बच नय-ज्ञ |५२॥
घादूं पाइसि, दंगा उपडाया अहि-मुखांत बांगोली |)

ऐसे साहस करितां होईठ तनुची क्षणांत गंगोल्ी ॥ ५११)
कंठीं बांघूनि शिव्य बाहुबबर्ें सागराशि तरशील॥|

परि साहसे न ब्रिजया, हें शीछ* नसो असो इतर शीढ || ५४॥
सर्वहि मिछोनि भांडूं कर्णा ब्हार्बे न साहसा मान्य ॥

यत्नें नृपनयश रक्षूं आाजि, नव्हे श्वेत-बाह'ं सामान्य! ॥ १५॥
द्रोणि म्हणे, “एकाकी तूंचि क्षम जिप्णुलआारणा* सूत' ॥

बहुधा बद्ध करीठसि द्घतेचें' जिष्णु-बारणा* सूत ॥५६॥'
करिसि विन्‍कत्थन जिंकुनि नेलें नसतांहि गो-धन शिवेतें ॥
सत्पिय शुचि यश कर्णा, भर्त्या न करूनि शोध शिवे तें ॥ ५७॥
पात्रोनि सर्व महितें बि-गुणाहि गुरूसि जे कुछ-ज नर ते- ॥
सत्कारिति, भडि कमी तेविं गुरु-पर्दी महा-कुल-जन* रते | १८॥
राधेया,' उद्धत तू हा दुर्योभपनहि फरार उद्धत रे॥
गुरु-निंदक हो स्पष्ट ध्यतनांत घुडे अन्घुद्ध, थुद्ध तेरे ॥५९॥ '
सिंहांसीं द्वेप करनि कोण बढ्ढी वारणांत उरणोरे]ा

कां श्रमकासि कसा त्यां जय पाबावा रणांत उरणा” रे! ॥ ६०॥
दुर्योधन नमुनि म्हणे, “ गुदुजी मज भर्र-कर्री न सींपावें॥
तेजो-जननार्थ'' गर्से बदों, त्वन्मत्सरीं नसों, पार्वे ॥६१॥
हांतोनि द्वोण म्हणे, “आम्हा कोपों न देचि वत्सलन्ता॥

नसतें क्षमा-कबच'* तरि हृदयी ध्वच्छन्द अशनिवत्‌ सब्ता ॥ ६३ ॥-
ड अजुताया परामव

शुष्क--सतोड्चा यज्ञ... २ द्वा सादसाचा स्वभाव. ' ३ भर्लुन

करण्यास, ५ सारथी-कर्ण, दवा एका सारथ्याच्या राधा साँवाच्या बायशेत्त शदानप्णी

सांपडला प तिनें त्यास वादविंलें म्दपून त्थार्ची घूत, -सृतपुत्र, राधेय झरशी नावें भाहैतः

६ कोलपार्ये इंद्राच्या इच्तीझा ग्हणजे ऐरावताला,
, $ राषापुत्रा कर्णा, १० है सेंब्या.. ११ ईर्ष्या उत्पन्न झझयी म्दपून

< मोटा झुलांत झाठेसा जन.
३२ क्षमास्‍्म

चिलखत,

मोरोपंत श्््५

मीष्मासि मग रहणे नृप, * पुसततों अ-ज्ञात-बास-पण पुरछा- |

की कांहीं मास तरी पक्ष तरी दिन तरी असे उरला? ॥ ६३ ॥

भीष्म महणे, 'गांधारे' पांडय पंडित खरे न दश्न-मती' |

न भ्रमले, जे प्राकृत तेचि मनीं धरुनियां मद श्रमती ॥६४॥

कामी कीपी छोमी जे संसारांत पावती श्रम ते॥

प्राकृत पंडित पांडब असते तार हेहि केबति न श्रमते ॥ ६५ ॥

शाज्ल-मर्तें' मास-द्य पांचां वर्षीत अधिक छेखावें॥

अ-ज्ञात-वास यास्तव सरछठाचि भरर्सेंच तत्त देखाबें ६६ ॥

तेरा वर्षीत अधिक दश पक्ष द्वादश क्षपा पडती ॥

चांद्र-शरन्मानें” हे संख्या संख्यावदादता” घडती ॥ ६७ ||

एवंच' चांद्र-मानें तेराही स्पष्ट सारिले अब्द॥

सत्य-प्रतिज्त पांडय छागों देतिठ न भापणां शब्द ॥६८॥

येतां अन्न्याय-छ्तें अल्पायासेंहि इंद्रन्पद पदरा-॥

“हूं?” न म्हणतीछ, काव्ठापासुनिही पावतीछ हे न दरा ॥ ६९ ॥

युद्धेकरनि पाक्षिक: जय, त्यांतहि विजय पात्तठा समरा।॥

सम रामाशी' हा, हो शम*० राज्य-समपणें, हूटें न मरा? ॥ ७० ॥

कुर्बधम म्हणे, “युद्धेचि हो, सख्य न हो पितामहा यासीं॥

शक्रहि बुडेठ, यातें मदृत*' पद ओपितां महायासी'? ॥ ७१॥

पार्य महणे, 'बैगठे रथ कुरु-कटकासमीप राह दे॥

गो-धन हरावयासतव णाे भठ" कोण कोण पाहूं दे ॥ ७२॥
हि २ अत्यबुद्ीयें, ३ झासमानानें, ४ चांद्रवर्षान्‍्या मानानें-यांद्रमानाने
दर्याचे दिवस सुमारें ३५४ यं सौरसानानें ३६५३ असतात. चांदमानाचा सौरमानाशी
भेछ पाठण्यासाईं चांद्रमानाच्या पांच चर्षात मुमारें २ मद्दिनिे भधिझ धरितात, हा मानानें
१३ वशत बांद्रमानावे ५ मदिने व १३ दिवस जास्त घरिले जातात, ५ (संएयायन्‌+
भारता ) जोति:शाप्र जाणणात्या पंटितांस मान्य... ६ हात्रमायें पाटिछें असता,. ७६
स्वीआाराध स्ब्यय, ८ झनियमित, कोगत्या तरी पक्ताचा, $ रामचंद जसा नीतिस्तव
गाज्यत्याय रुझून थनवासास गला तसे तुम्दी न्‍्यायास छनुसझन पांडवांस राज्य या, कंग्रा
भाव, १७ शांति, १३९ मद्वत (मत्‌+ हत) पद (मीं घेतसेसे राज्य ) यातें ( झर्जुनाते)
ओपितां शकडी मदायासों (मद्दा+आयासी <मोठ्या सैस्टात ) घुदेल झसा भन्‍्वय, १३ थोड्रे,

श्थ्द नवनोते

तो गुरु, तो गुरु-नंदन, तो कप, तो कर्ण, तो पितामह, रे॥ **
यांहीं घेनु चब्णाव्या | ] शिव शिव गोपात्ठ राम कृष्ण हरे ! | || ७३ ॥
रे उत्तर शकुनिचा* या व्यूहांत न दिसे मछा माचार॥ -
त्यात्रांचूनि यांसीं जो करणें संग्राम तो न छाभाचा॥| ७9 ॥
हैं कटक सोड, तिकडे चाल, तुझ्या हराने गोधना खक तो- ॥|
प्राण-त्राण-परायणर जिकड़े निरपन्रपात्रणी* पदछती || ७५॥ -
उत्तर निज तुरागांतें द्ाया मढुणासि" कौतुक प्रिटाव्दी' ||
तों गर्जो्नि कुर-कटक-कर्णी बसवी ध्यज-स्थ' कपि टाल्झी | ७६३॥
कोर्ट जार उमे रे, मत्स्येश्वर-धेनु-प्रर्यतो-हर” हो ॥|
सोडा गो-धन नाहीं तरिे वधिन तुम्हांसि वन्‍्य तो हर हो” || ७७॥
खल-बढ-जछ॑बि-निमग्रा घेत्न उसछल्या अर्यबु जात्या हो ॥
हांसुनि विजय मर्नि गहणे, 'कां गोप-सख्या*मढा शुजाल्या हो ॥ ७८॥
गेल्या पक्ोनि माई पृष्ठाबरि पुच्छ-भार वाहोनी॥
राहूनि निश्चक क्षण व्रिजय नित्रे त्यांकडोचि पाहोनी॥०७५॥
येतांधि विक्रम-छें श्री-हरिचा दक्षित दास बीर गडी॥
हरि करि-घटेसि' जैसा त्या कुर-सेनेसि वासवी रगडी ॥ ८०॥
तन्काछ उत्तर तो नेछा कर्णाकडेचि रथ बात-॥
घन गिसिकडे, सुन्ैधें स्वोपध रुग्णाकड़ेचि अथवा तें॥८१॥
दव जैबि चृणावरणा"” हृए" भस्म करी महा-शराबरणा ॥
पार्थ महणे, “करती गिरिश-कमंडलुशी '* पहा शराब रणाओे ८९३.
९ कौरय परॉढ्वांचा गुझ द्रोणाचार्य. ३ छडुनीचा भाचा--हुयेधन, हे प्रोण
रासण्यावियर्यीं तत्पर... ४ ( निर+अपन्रपाउ्थ््रणी ). निरूआंमर्ध्ये श्रेष्ठ (डुर्गोधन),
५ सूर्वाचा सारधि अद्ण हवा सूर्याच्या घोग्यांना जो वेग देतो, त्यापेक्षांही उत्त भापत्या
पोष्यांस जास्त वेग देता झादा असा भाव... ६ एडा समयी अठुत ये मादति हांपा
एकमेकांच्या बब्यविषर्यी कांदी पण पडला असता अजुनाम दृण्णायें साहाय्य शयायादुओं
त्यात मारति इरला ; ठेब्दां झृष्णमर्ते क्षतरा नियम ढरदा को, " मासतीने दत्येद् गुद/ी
अर्जनाच्या ध्वजावर बसून आपल्या गजनेें शरप्ूंस भयमीत करावें. ”” शावश्नय मर्खुवात
र कपिष्वज हैं. माँव पहलेंआठहे. ७ विराट राजाध्या गाई पाइतां पाइदां नेहरे
< गयद्याच्या (शृष्णाच्या ) मिप्रास, जो गोपसस त्यास गायीनी मुझ न्े हैं वात,
$ हततीया समुदाय (घटा)... १% (दण्सज्ञावरणा) गयताच्या .आान्टादनाम, १) हे
१३ मद्दादेवाच्या कमेडलूबरोपर, %३ पर. ( मार्तीर्े पात्र). ्

0

मारापत ३०७

होते यदंश-रोप-श्वास-ज्वल्नांत' हे समिद्‌ धरणी॥
त्याचा सखा धनंजय होय खल-शलभ-छया समिद्ध' रणीं ॥ ८३॥
मंग गगन-ग-नग-मिन्मुख-सुर-मत-गुरुसींहि' अ-नत्र" मुनि नर तो-॥।
कलह” करी, कीं इतरीं गुरु-कलहीं यासि जन वमुनि न रतो || ८9 ॥
गुरुढा विविध शारांची वाहे तो राग-राशि छाखोडी॥
भेटे* अद्भ-्तति तया, जाशे पाहों सागरा शिल्ा खोली ॥ ८५ |
करिती” सुयौस्तोदय एक मुहूर्तात एक शतदा ते"॥
त्यांतः। न एकासमही होती मेघांभसेहि शत दाते ॥ ८६ ॥
द्रोणार्जुन तुल्य-क्रिय बिंव-प्रति-विंबसेचि' ते गमती ॥
किति कुरु-कटकें प्रेक्षक दृत्र-प्नाचींहि छोचनें श्रमती ॥ ८७॥
अमश्वत्थामा घांत्रे रक्षाया संकर्टांत जनकास॥
जन कासया त्रिते सुत कसिते!" न कराबया भजन कास ॥ ८८ ॥

42222 कै: 00. - ४: 0: लिए ५500५ 4000 4088 /24 42026 //फीलीज
१ ज्या कृष्णाचा अंश जो शेप त्याच्या श्वासांच्या अम्रीमध्यें, प्रव्थ्यकारी प्रखर
धूेकिरणांनी एथ्वी तापून ठी भाग दोपाच्या मस्तकास पोंचही भतां तो फूल्कार
करितो, व त्या योगानें सर्द प्रृध्वी जद्धन जाते; भशी कथा थे. २ फार पेटलेला,
३ गयनांत गमन करणारे आणि नगमित्‌ (पर्वताचा भेद करणारा ) म्दणने इंद्र तो शाह
प्रमुख ज्यांत से जे मुर महणजे देव त्यांना मान्य जो थुरु (द्रोण) त्याबरोबर.
४ पुराणऋषि, भजुंन हा नरनारायणांपैकी नराचा भवृतार होय. ५ उत्तराध-यासि
(क्षत्रियरर्मास अनुसहन मात्र केलेल्या कछद्ास ) वमुनि ( खेरीज करन ) इतरी गुस्कलद्दी
(गुरुशी दुसन्या कोणत्याही प्रकारच्या कलद्वांत) जन न रतो; धरा अन्यय,
६ उत्तरार्धावा अथे-शिव्य. महासागरांतही ठाकली छमता जश्ी ती त्याच्या ये
सब्र जाते, तसे नानाविध कम्रांचा प्रयोग करन जे बाण भजुनानें मद्दापराक्रमी द्रोधावर
स्ोढिले ते सर्व त्याज्या शरिरास भेदून गेले-असा भाव, ७ एकानें आपल्या दाणांच्या
यृष्टीनें सूर्य झांकून टाकावा, य दुसन्‍्यानें त्या बाणांचा छेद कम्म पुन; सूर्याचा उदय करावा,
भूत ते एक एक (प्रत्येक) मुद्दृतात शेंकडों वेब्यं करीत द्वोते; द्वा भाव, ८ मेर्पा छसेद्ी
(मेपांसारसे देसील ) शत दाते होती (फजनन्‍्मतात) [पण] त्यांत (त्या दोषांत,
द्रोगाुनांत )एकासमद्दी ( एकासारसा दुसरा एक) न (जन्मत नाहीं). क्र्मुनागारखा
8 ए६ अजुनच द्वोय, द्रोणासारसा घीर एक द्रोणय होय, इतर तत्सम पोभी नादी, धंभर
सारसे दाते पुश्य होतात, पण या एकेक बीरासारसा थीर दोत नाहीं. (काब्य्संप्रद,
मदाभारत, विराटपवे, पाद्दा. ) ९६ कोणएद्दी प्रतिदिद (प्रतिष्छाया) जया
पदायाने शसतें, त्या पदार्थास (त्वा प्रतिदिवायें) दिंव म्दणयात, पदाथे आदि त्यायें
प्रतिदिव हीं जशी सवाधशी सारखीं अगतात, तसे द्रोग य क्षतुन पराकमाने छपी सारसे
भासके, ६० मुत भजन (सेवा ) परायया (जर ) फास ने कमिते, (तर ) झन (व्यांग)
कामसया बिते ? सा अन्वय,

ह्र्ण्ट नचनीत

सांबर्तिक' मेधांच्या छाजाब्या द्ौणि-सांथकाँ' घाया॥
सत्ताताहुनि होइ सुत, म्हणवायातसि 'हाय का घास ॥ ८०॥
बहु कल्पना सु-कब्रि-सा विजयहि बहु शर-परंपरा' व्याा |॥

भंगूं पाहे समरी गुरुपुन्नासहि जरसे पराच्याठा॥९००॥
प्रति-ख-मिपें' शर्रानों भरतां कुंधावयासि नम छागे॥

देवी म्हणति, “सख्यांनों दारुण हा क्षात्र-धर्म न भछा गे ” ॥ ९१ )॥
झाले भाते समरी जाणाया गुरु-छुर्ती डणीव रिते॥
देती” सामग्री जय तरि कां रुद्वीतिढा गुणी बस्ति॥९२॥
भेंगे अश्वत्थामा अद्धत्था" मा! क्चित्‌” सदा हरित ॥

तसि इतरासि जय-श्री नित्य हरिजनाति तो तिणें वारिढ्ा ॥ ९३॥
हुइनि यशो-धन गो-धन योध न गणित क्षयाप्ति नेजन ॥

त्या नृप-पत्रास महणे, *चाल पुरा हैं मनींच ठेवून' )९१॥
झांकी* बपुछा क्षतर्जे बसतां मर्मी अरीपु न्हाल्याडा*॥।
झाला सारथि पहिल्या योपा-वेपासि" तो पुन्हां ल्याठा॥९५॥
विजयी विराट इकडे ये, पूजिति पौर विप्र-जन यातें॥
येतांचि समेंत पुसे प्रेमें त्या उत्तरा स्वन-्तनयातें॥५९॥
जन कथिति, “ घेनु कुरुंनीं वल्िल्या येऊानि उत्तरारेदा" ॥|
त्वत्कीतिनें११ पर्सार्ठा स्व-परित्राणार्थ उत्तरा शेछा | ९७॥
गेला कुरु जिंकाया भाहे साराथे बुहनडा, गमला ॥

सत्य कुमारचि'९, बदला, 'छागो अप-कीर्तिचा न डाग मठा' | ९८॥

+ प्रत्थकालसंब्ंधी, २ अभत्याम्यान्या वाणांस, ३ उत्तरा्ध-द्वाय मृहणावपारा (झरेंरे
हवा फुपुत्त निघाला म्दणून दुःखाने उद्घार काठविष्यास) ग्रुव रााताहुनि ( पराकमी
बापापेक्षां ) घारा (कमी योग्यतेसा ) का दोईलर असा अन्यय, ताले, 2424
द्ोणापेक्षां पराकमार्ने कमी नब्दता, ४ याणांच्या पंक्ति, ५ परक्यास. ६ प्रतिम्वनीन्या स्‍ ं.
६ धाव्या सट्ीकरणार्थ क्ाव्यसप्रह महामा> विरायर्व पहा, एफ शनिवारी
भप्नत्य ( पिपच ) धयपाशी सक्ष्मीचा यास असतो, अश्ी पसिद्धि भाहे, < पर्म टला
रक्तानें मिजछेया द्ारिरास झोडी, ६ स्त्रीवेषास, १० (उत्तरक आाशेडा) न उत्ताएुर- *
११ लत्वीर्तिनें स्वपरित्राणार् उत्तर मेला पसरिला, हवा अन्‍्वय; तुइया ५४ पद
पदर पसरन, माप रक्षण कर अशी विनंति केली. तुझी ढीहिं राखस्वाऊरि बा
मेला; हैँ ताथर्य, . १२ सत्य कुमारणि गमठा-म्दणने राग्रेश्षर दार्तिसस्वामीय हु

मोरोप॑त झ्ण्,

भूप म्हणे, कुरु होतिल बारे, करितीछ ञाजि अश्न मुठा' ॥
दुःख सुदेण्णेछा' जें शिरतां सिंहांत कलम अम्रमुठा? ॥ ९९ |
“देवा कुमार गाछा, सोडबिल्या घेनु पत्ठविर्ठी कटकें ॥
न' बय प्रमाण तेजस्व्रि-जनी म्हणती कबी न तें छटकें” ॥ १०० ॥
धर्म म्हणे, ' आयकिलें दूता्ें बचन चांगर्ले काने |
राया, सुखरोमांचित केलें की जाजि जांग छलेकानें॥ १०१ ॥
सारथि वृहन्नडा ज्या तद्ठिजयें करुत बायका नवरछा ॥
चिंता-मणि-गछ" बालक जो दुर्रभ त्यासि काय कानबढा" ॥|$ ०र॥
दूतातें सुखबुनि नृप सचिवांसि म्हणे, “गुब्या उभारा हो ॥
पुर शोभवा, पुर्दे जा, राजपथी वरिप्रजन राहो ॥१०३॥
गाजत वाजत साजत आज तया जतन, करुनि आणा हो॥
मज-मार्गे मत्स्यांचा हा रिपु-शशि-राहु-बहु" राणा हो” ॥१०४श॥

छद्योग-पर्वोततील क्ृष्ण-शिष्टाई-
(म० भा० म० ७२-९८. मोरोपंत अ० ६-८)
पांडवांचा अज्ञातव्रास संपल्‍्पानंत्तर त््यांनी आपछा राज्याचा हिस्सा
आपणांस मित्ठावा, दुर्योधनाशी सल्ला ब्हावा म्हयून कृष्णास शिष्ट (बकीछ )
करून हस्तिनापुरास पाठव्रिलें, हैँ दवा आर्यानांत गाहे-
धर्म म्हणे, “ श्री-हृष्णा घुडतों मी सत्य जाण तार मछा |
भव बुडयी म्हणुनिच तब भजनी सनकादि जाणता रमछा॥ १॥
जैर्णे न बुढ़े कुरु-फुछ धर्म, य्, न्याय, त्याचि सदुपाया- ॥
सांग, सख्या श्रमठा हा जन, फेवव्य आत्त तूंचि यदु-पा या“? ॥ २॥
श्रीकृषष्ण म्हणे, 'देवा" जातो मी त्याफड़े हित बदाया॥
काय सुयोधन, न शके पचयाया यृत्र-हाहि"* तब दाया"” || ३॥
$ सुणठा (उत्तरादा ). २ मुरेष्पा दी विराययी बायशे, तिला, ३ दत्तिभीला,
४ छर्गात मोटा परारुम क्षमत्यास बय मोड़े अमायें झागत माही, हे तम्त्पय, ५ ितामदि
(एडिठलेले दणार रत्न) उपान्या सव्य्यांत भादे सा घासूक, ६ करेजी, ७ दापु हाय घंद
त्याछा राटरमारिला (प्रामणाग) भाहे बाण ज्याया; हें 'राषा' छातब्े विक्दरण,
ब्चा(द्या भर्माम ) यदुपा (हे मृष्या ) दूँ आाप्त, दित व सरे सांगयारा ( भाईस )
$ है पमंराजा, १० इंददेसिल, १$ वारसाचा हिस्सा,

9००6

कु

नवनीत॑
धर्म म्हगे, 'हितदि तया अ-हित, जहि तसाचि तो एरम खछ गा।
व्यसनी भल्यासि पाडी, दुष्ट गजा जे प्िहित-मुख' खब्गा! || ४ ||
शौरि महणे, “राजेंद्रा यद्यपि ब्यान्‌ तथापि झुनकानें .॥
हरे काय कराते, पारैसो तो* हित-कथा पिशुन' कानें ॥५॥
जिंकिढ काय हरा तो, जिंकी कुतुकेचि मन्मथ नरा ज्यारे ॥
कारिल हरि-मधन शझ, तरि करिठ सु-योघनहि मन्मथन' राजा | ६॥
योजीन युक्ति सामीं सांदीपनिच्या तुझ्या बहु नव्या ही |
प्राणापरीस बहु मज जेविं तुम्ही तेंविं तो बहु न व्याही' ॥| ७॥
माय करी बाढ्ांचें नित्य श्रमवूनि काय जेंबि हित ॥
तेंबि करितसे मन्‍्मति, हाय निज-दयेसि काय जें विहित ॥ ८॥ «
देइछ अंश सुयोधन तारि आम्हां पावछा सदाशिव हो ॥
म्हणतोसि तूंहि मीही कीं “अज्ञा-चक्षुचें' सदा शिव हो ! ” ॥ ९ ॥
श्रीराम जसा प्रेपी शिकयरुनि सामीक्ति” अभंगदा साच्या ॥

धर्म तसा प्रमुछा, जो कार्यों देणा( भेग दासाच्या)॥ ३०॥

भीम म्हणे, 'केशव्जी भृदु बोछा उम्र तो सुयोधन हो ॥|
वा त्यासी * सस््यचि हो युद्धी हत एकही सुन्योध ने हो॥ १! ॥
इतर असो, छाजेछचि त्या नित्य मदांध मुस्गज गदीशा/॥
दुर्योधना गुरु ! भर्से महणतिछ गरणांध उरग जगदीशा ॥ र ॥)
श्रीकृष्ण महणे, “हा रे भीमा जरि तूं महा-भुज गदीन" ॥

म्याठाति; होय जैसा चिंतुनि गुदा महा-शुजग दानि॥ (१॥ '_

जआम्हीं तुझा भरंवसा बहु कीं खत्ठ मर्दिशाड तू अगरदी॥। ॥
निर्वर्यत्व** चिकित्सा-समयी** आझे चिरार्चिती'? अगदी १ | १४ ह

गवतानें बेगरे झांकिलें आदे तोड़ ज्याये असा,

३ छयाठा, ४ माझा नाश, ५ दुर्योधनादी मुठगी रद्यणा ही कृष्णाया सुकगा सौश शाप

दिली द्ोती, म्दपून तो व्याही, ६ घर ( मुद्धिच) भाहे चक्ष ज्वास म्दभने शेप,

त्याचें-घृतराष्ट्राये, ७ साम्राविषर्यी भाषतने. (2०६५, एक्नामइत है
' झ्लोब्श १७-३१ पढ़ा. ).
६, गदी+ईन-गंदा घरणाच्यांत सेठ
१३ पुथ्झछ दिवस पूज्य मानिलेल्या अपपांत,

५
गदशियाई,

४८ गदा धारण ऋरष्यांत थे्ध लशा (३ ाह:
३० सिंगसारप्णा, ११) रोग दूर करप्यास्या दे»
+

३ तो शल्ल दुर्योधव, .

मोरोपंत ४०२
भीम म्हणे, “हा याया सुत-झोक पित्यासि' यादवा'" छाजे |
भस्मचि होतीठ सकछ ते सांपडतील या दबाछार जे!॥ १९५॥
अर्जुन म्हणे, 'सख्या जें कीर्ति-कर असेठ तेंचि कर जा गा॥
सांगावें काय, तुझा प्रणत-त्राणीं असेचि कर जागा?!॥ १६ ॥
कृष्णाहि म्हणे, 'ऋष्णा, म्हणसि जिछा प्रिय-सखी पहा है ती ||
विसरो तुझी न समयीं ईस श्रित-मव्य-दा* महा-हेति!” ॥ १७॥
बहु गर्दिवरोंनि दावुनि दुःशासन-पाणि-कृष्ट-केश" बदे॥
बहु दीध उप्ण सोडुनि सुसकारा त्तीत भ-भय केशव दे ॥ १८॥
श्रीमदुधिष्टिराच्या दूतत्ला परम छाम मानुनि थे॥
दुर्योधन-प्रमुख-खत्ठ-खबोत-तदन्य-पत्र-भानु"७ निध ॥ १९॥
धर्म म्हणे, 'शीघ्र सुर्खे ये जोडुनि सिद्धि कीर्ति-सह देवा ॥
मातेसि नमुनि वद कीं, आहे आरोग्य साधु-सहंदेवाट ॥ २० ॥
तूं. जेविं देवकीला भेटठसि तैसाच भेट आतेला' |
भम्हांहुनि तूंचि अधिक घृत सोडुनि काण कारेछ भा तेडा॥ २१ ॥
कृष्णा, कल्लेल तैसें वद बुंत्तौला न दुःख वाधायें ॥
पंकी पेनु" श्रमती पुण्य-्छोका मुरारि वा धोर्वे ॥ २२॥
धृतराष्र भीम वाल्हिक'! बिदुर कृप द्रोण सर्व झुचि तज्ज्ञ" ॥
जे त्यांसि भेठ, बद हित, सांगों तुज काय, तूंचि उचित-ज्ञ || २३॥
म्यां पुशिछें कुझठ'* असे कर्णासि सुयोधनासि सांगावें॥
येतां पंचम दाठुनि कर्ण-कदु पिके शिकोनि का गावें! || २४॥

$ कौरवांचा याप (धृतराष्ट्र) प्यास, २ हझृष्णा, हा (मीच जो ) वणपा
त्याला, ४भधितांयि कल्याण करणारी फिता द रृष्णानें संयोधन, ५ श्र, ६ हुःशासनानें
हातानें ओइठेले केस. ७ दुर्बाधन क्रादिकशन जे गुष्ट हेच काजवे त्यांस “व त्या दु्धंटून
इतर स्दणने (सुजन ) ठींच पच्चें त्यांस! सूर्यासारसा दुष्ठायें दमन करारा वे साधूंस
संतोष देघारा असा यूप्य,. < बाब्य कहृदेवाठा, सद्ददेव राबोत रद्वान धगल्यासुर्से
हमे महूटछें माह. ६ इुतीठा, ९० दुंती हीच गाय, ११ दवा इंननुराजाबा भा
मे भीष्माया शुढता, १३ शाते. १३ कोकिटास पंचम (गोड स्व॒रानें) गाता येत
अमर्ता त््याने दिदून (दादुन ) पषकतु का गावें ?-थर्म गजा छादी सरणझ स्वभावाया
वे अजाठभप्रु होता स्दपून त्यानें पण्डुयोपनांस ( ते हुए ध्मतांदी) बृशल विदयरिसे
हैं तात्ययं, १४ स्गरविशेष,

हर 6].. 26

ड०ण्२ नवनीत

ऐसे अ-जात-रिपु नृप सूचित' सुचवूनि शौरिा परते ॥

भग विजय महणे, “देवा येऊं घावे न मजपुर्दे पर ते! ॥२५॥

प्रमु॒ पांडबांसि फिखुनि जाता पाहे पथांत नाकर्षी |...

राजार्प अह्मर्पि स्व-यश जयांच्या मनासि आकर्षी ॥२६॥

इच्छा पुसतां बदछे, “बा तुज-सम अन्य बोढका नाहीं॥

प्रा्ूं धृतराष्टटसमे-माजि तुझे धन्य बोछ कानांहीं ॥ २७॥

दे* या अयास याया आाज्ञा स-दया महोदया परिसारे ? ॥

यापरि साएु-मनोरथ जाणोनि म्हणे मुकुंद्ध / या परिसा '॥२८॥

“ सामार्थ प्रमुु येतो ”, ऐसे धृतराष्र आयके कानीं ॥

बहु तृपित अंधचातक मेघागम जेबिं काय केकानीं ॥२९॥

मार्गी सभादि सर्वहि बहु साहित्य प्रति-स्थव्ठीं करबी॥

की आपणर्वरि दया-दृष्टि करावी यदूत्तमं बरी॥३०॥

देव न पाहे तिकडे कीं तें करणें नव्हेचि निष्कपट ॥|

मैंदा्चें स्‍्वीकारिठ कण विचक्षण अ-मूल्य निप्कपट॥ ३६॥ «

धृतराष्ट्र म्हणे, ' बिदुरा जो साधु-मर्नें स्व-सद्रु्णं हारितों॥

येइढ बृकस्थराहुनि' आम्हां भेठावया उद्या हरि तो ॥३२॥ .

दासी शत दासहि शत आठ महा-नाग* रुवम-रथ सोढा ॥

देईन तोहि सन्मणि ब्ुचितेजाचाचि जो गमे गोढा '॥३२॥।

बिदुर म्हणे, * कपट मनीं प्रेम वरि अर्से करूं: नकी, पार्ये ॥

तुजवार न ईश्वरानें कहणा परती करून कोपवबें॥३४॥

पांचां पुत्रां थाबीं पांच, न होउनि खब्यांसि बश, गांवें॥

तें तो न करिसि जेणें प्रमुनें स्वमुर्खेकन यश गायें॥ २५॥

गुलू-खोबंरं विछोकुनि भठ्त्याहि जनासि बाब्यक वव्ठावा ॥

सत्य प्रेमचि दाबुनि सुझें तो विश्व-पाठ कवद्ावा॥ ३६॥

कपटाद॑रें वल्ठो पर* पर परमेश्वर कसा बल्लेठ हरी॥ .

कृष्ण-कृपामृत-निधिची अ-कपट-विनताकंड" बे छहुरी॥२७॥

१ (मु+उचित ) योग्य... २ है सदया मदोदवा (भर्कांचा मोटा उत्कर्ष करघास्या) -
परिया, या लयास (हे आम्ही जें छोसंड हाांस) याया (देण्याता) भाश दे.
३ दस्मस्थ (गांवायें नांव ) ठेयून, ४ मोडे दती. ५छपयाये रप. ६ ईभराह्ुन धन्य, -
७ कपट झोइून शरण गेडेल्याकदे, . + न

मोगोपेत छ०्डे

य्ेतों साम कराया, होय यशोर्थीच, तो यशा छाहो।॥
देणार तुम्ही हय गज रथ दासी दास, हैं कशाठा हो ॥३८॥
समजाछ तारे करिछ हार हे पावोनियां विडा छास्य ॥
नाहीं तरि खेद-द त्या सर्व, जसें प्रस्थिता' विडालछास्य॑! ॥ ३९५॥
तेब्हां सुयोधन म्हणे, “सत्य न सोडीड सख्य हरे त्यार्चे'॥
न ॒पुरेल कृष्ण-मानस-हरर्णी बछू मेंरुच्याहि हरित्यार्चे ॥| ४० ॥
कृष्णासि वस्तु संप्रति किमपि न यात्रें तुम्हीं गहो तात ॥
मभ्याले म्हणेल, मान्य न अव-मानाछा कुछीन होतात ॥ ४१॥
ब्रि-भुवन-पूज्य-तम'! प्रभु सत्यचि हें किंच" तो असे व्याही॥
प्रारि संप्रति सेन्य नब्हे सेवूं कृष्णेताा अन्तेब्याही ॥ ४२ ॥
जें बेर बादलें ते आतिश्येंकानि काय हो शमतें॥
अव-मान नब्हे जे्णे तें क्षत्रोचित* बसे मठा ग्तें” ॥ ४३॥
बवृष्णि-५९ दृकस्थव्याहुनि येतां भीष्मादि सुन्ज्ञ ते सर्व |
जन सामेरे गेले अंदुक* जाला मुयोधना< गर्व ॥ ४४॥
धृतराष्रनयूहा नेती राज-पर्थी हृल्दुहद्व हरि हरितें ॥
त्यां पशु महणेर तो पशु त्यांचें स-कृपत्व ज-तुछ हृरिहरि'* लें | ४५ ||
भेंठे छृत्साष्टाआ तत्झत पूजेसि बहुत भाउनि घे॥
मग जगदीश्वर तेधुनि त्याचा" निबत्रावयासि भाउ" निधे ॥ ४६॥
“आहेत* सुखी पांडव, देवा आछासि काय सामास' ॥|
खल् नवल्ठेठ झिजवबिडा जारे कारितां बोध काय ' सा ४४ मास'४? ॥ ४७॥।
विदुरति भेटल्यात्रे भेटे. सबीत-राज" छुंसीतें ॥
जीस अ-मुख स्र मम दे जें भेदूनि ददय कुंती'" तं॥ ४८॥
$ हृत्य, २ माहेर जाघारास जसें (विद्वतशात्य ) मांजरावें तोद, (माजर )
घाटेत आयें झालें तर तें दुःसद होतें. ३ पांडवाँचें, ४ ठिन्ही छोकांत पूजा
बरए्यास अत्यंत योग्य, ५ झाणि., & क्षप्रिपला योग्य, ७ यादयांचा पति (इप्ण).
८ गयनें दुर्योधन सामोरा गेला नाएी, हें तात्पय ; अंदुरू ( आपसे रुरघारा-गर्द-झाला )-
६ घोर, १« हे शब्द आषयायकर झाहेत, दृष्णमूर्ति चांकटी सबोच्ण दृ्ेस पारी
म्दृएूत पोदे इढ्ध चालत होते दें तात्पये, ११ धूतराष्ट्राबा भाऊ (बिदुर ) हें
दिदुराचे भाषण, १३ संधि कराइयास, ३४ शरीर, ३५ सदा महिने -पुस्छ्छ दिवय
हा अप. १६ सर हितसितदंमध्ये प्रे्ठ (भीरृष्ण), बोड़े सबप्तराजउंतीने करों एड पद
धाइटते, ढर्से बेल्यास, सर्व भाप्त ( इश्मदरी ) हयंत श्मुस दुनीटा, झा अर्थ प्यारा व
फटे ध्ाया कर्तों दृष्ण अष्याइत ध्यावा, ३७ साटा घारण करदारा,

१६

घ४ण्ड नवनीत

वैकुंठाच्या कंठीं धाइनि मिठी रे प्रथा आर्यो॥
अक्षासहि' गहिंदरवी. महिवस-वीरेंद्र-पांडुचि. भायो ॥ ४९ ||
प्रमुझ म्हणे, “मुकुंदा वा तूंचि करिति सुखी स-खेदास* ॥
संप्रति भाहेत कसे मद्दाढ्क ते तुशे सख्रे दास ॥५०]|
प्रिय-सुत-त्रिरह मु-दुःसह देह-व्रिरह! बहु बरा मु-सह देवा ||

पावेन कर्धी वा मी रहण॑तें स्वन्यदिथरामु* सहदेवा ॥ ५! ॥
कत्सा सहदेबा मी मेल्याबरे 'हाय” नच ददा3े हो ॥ ,
तेरा” पतेंहि नसती माता, हैं हायन चबदायं हो!” ॥ ५२॥
प्रभु अश्न एुसोनि रहे, “जें संक्राश्पित बढेल सत्र तें॥
आात्याबाई कर्ण ऐसे श्रम भोगिले न सच्-रतें || ५१ ॥
मचित्त कौरांचे चितूनि ब-साधु-वाद' तत्म&तें॥
अस्तों मी तैं, तरि न व्यसम-मक्कें धर्म-पाद-्तऋ् मब्यतें || ५४ ॥
गाहेत स-दार सुखी देवि नमस्कार हे तुठा सा*जे?॥' '
ऐस्ष सांगुनि बंदी, तें त्या प्रित-शर्म-हेतुला' साजे |[५५॥ ,
समजायुनि कुंतीतें. भेटे.. दुर्योधना अनसेब्याही ॥

की तो स्व-सुता * स्व-सुता '* देउनियां जाहछा अप्ते व्याही ॥ ५६ ॥
छ्॒** म्हणति जे मुयोधन-दुःशासन-शकुनि-कर्ण बेनातें'* ॥|
परिरंभ-पात्र केठे, प्रमु्चें सौजन्य वर्णवेना तें॥ ९७॥
पूजुनि थे प्रभु, होइछ जढ-निधिछा ठृत्ति-दायक पिद्दीर ॥
थोरषण भनंताचें बनंत वर्णीड काय कविनहीर॥ ९८॥
5 भोजन करा ' म्हणे झठ, देव म्हणे, “मज कशास होकरिता)॥

जेग्रा तुम्दीच, दाठुनि आदर भा्रह कशास हो करतां॥ ५$९॥
असतों जारे अनार्थी प्रथमचि ग्हणतें ' अबइय ? मी तुजला ॥|

प्रेमार्थी पांडब-सख हा अन्नाकारणं ने सुजछा ॥६०॥

९ निर्वेकार भर्मा ईश्वराणाही, ३ दुश्शितास, ३ दद्ाचा नाश,
४ (मदिः+खर-भम ) बादर संचार करपारा प्रणच. ५ जुतवियोग झा शत
माता ( भाई ) तेरा पछद्दी वाचावयात्री नाड़ी ; परंतु मी १३ मंएे बॉचके आई, सष्ल
महा माठा हैं नांव झोमत नाहीं, हैं तात्व,.. ६ दुभोषणे.. ७ शहदा, ८ आधितर्षि
कल्याण करण्यायां ज्यादा हेतु भाददे रूघा हृप्पाय, $ इर्दोधन, १० सास
कन्या (छट््मणा ).. ११ भापल्या पुत्रास (धरांदास), १३ हा नाँवाचा राजा मदापानरी
ब हुए होता ; त्याछाद्टी मे स॒ोधनादि छपु' (हद्ाय) (सो काय आमस्याउ़ओ? )
कसें म्दृघति, ११ बोखावतां, * +

मांणपत ४०५

प्रमुटा म्हणे छुयोधन, ' तिकडे' हिकडेहि' सम असे नाते ॥

ज्याकारणें करवा अस्मदनादर* तुबां असेना तें!॥६१॥

देव म्हणे, ' केब्रछ ते न सोयरे मदसु सर्व बसु देव॥

मान्य जसे अक््रोद्धव-बत्ट-भद्रोग्रसेन-बसुदेव ॥ ६२ ॥

जे तत्सख तद्विपु ते मत्सख मद्रिपु खरे अगा राया॥

दिपदन्न' न सेवार्वे म्यां येऊंही नये अगारा या!॥ ६३॥

खोटा सुयोधन म्हणुनि विदुर-गृहा जाय देव नच खोटा।)

गोपोच्छिए्ट' बल्छा बल्ठता कां थामुदेब न चखोटा"॥ ६४॥

दुःसंग-नक्र-दत्त* कैश निवारूनि सर्व विदुस्गजा" ॥

मुक्त करी हरि, छाजे गातां गुण-कीर्ति सर्ब-बिदुरग” जा ॥ ६५ ॥

शत-संख्य वाजब्री ज्या जेववितां माय देवकी चिटक्या" ||

तो नित्य-तुप्त भगवान्‌ ब्िदुर-गृहीं भोजनांत दे मिटक्‍या ॥ ६६॥

आठे देकर, दिधल्‍्या मिठकया चहुसाव्य, मारिले भुरके ॥

उसके सर्वामागुनि अशन परि न त्ाठ चाढणें उरके ॥ ६७॥

ज्या्या चरणें स्त-र्जा-कर्खी प्रणतासि मीक्ष देवविठा ॥

देव विछास-मनुज-तनु"* बिदुर-प्रेमें यथेण्0ट जेबत्रिया ॥ ६८॥

मग॒रात्रौ एकांती सर्वज्ञाठछाहि साधु-राय कबी॥

पाय. रगढितां. दुर्जन-दुर्योधन-दुर्मतासि आयकबी ॥ ६९॥

पंगुहि मेर्बरुनिहि न मा्थां धरितां यदंप्रि-सज निसरे ॥

त्या दीन-अंबृची ती चिंता न सेरे परंतु रजनि सरे ॥७०॥

प्रातःकार्टी स-शकुनि दुर्योधन ये सस्‍्वयें बहायाठझा॥

प्रा्र्तरिध्ि कूनि प्रभु जाय प्रज्ञाबका' पहायाठा॥ ७१॥

जन-दृष्टि-चातकी '* जी तूर्य-सेंकर्शन' देत ओ तीतें ॥

प्रमु-मेध दर्शनाम्त' दुर्लम जें तन्मुबांत ओती ते? ॥ ७२॥|

॥ पांटवांक्दे थे आम्दांकरे, ९ आमया अपमान, ३ दिपत्‌ +अन्न्दातूयें छात्र
४ गोपाटरंल्या उश्या झन्नाठा, ७ चाॉफ्ला, € दुसंग दहाय नके हतने दिललेले,
७ विदुरश्प गरंदास, ८ (सवे3 वित्‌ू+उरग) सपत्ञ शेष, ६ खुटक्या, १० छौटेनें
मतुप्यदेद ज्याने भारण केला भाई कसा... ९१ प्रा ( युद्धि ) देच झाहे अंग (नेप्र )
ज्या्े शाला म्देणने कप पतराष्ट्राटा, १३ पनर्धश्ट जी घातरी सीते प्रभुसेष
सर्यरवेरशनि भो देत जे इुढेस द्शनामृन हें तन्युसांत शोनी,

४०६

३ बरुणेची मूतीच जो कृष्ण... २ लश्मीपतीनें, ३ येयें रंधाच्या धदवार्म बडे! एेए

नवनीत

मंग जी जलद-श्यामा करुणा' बसछी नवासनात्ररे ती |)
जीच्या उपासक-जना-प्रति विषयांच्या न चासना वरती || ७३॥ ,:
केबत्ठ जब वसबिलछा बिदुर प्रेंमेंकरूनि मा-पानें) ||
तथश॒ न॒ मोजबेल अह्ांडयेबब्याहि मापानें | ७४॥
टकमक पाहत होते प्रभु-मुख-चंद्राकडेचि चातकसे ||
नसतीछ जोढिछे श्रवर्णीहे बसाया मनाति हात कसे ॥ ७९ ||
सम्य भुति-बदनांतें” पसरिति सेब्राववा भगवदुक्ती ॥
प्राशावयासि जेति स्वच्छ स्वात्यंचुछा" जलपि-बुक्ती ॥७६॥
देव म्हणे, “धृतराष्ट्रा राया मोठी जगीं तुन्नी पदवी ॥|

पद विद्यांचें तूं, परि परिस, मज बढेंचि भाप्त-ता बदवी |७७॥
जें मेलबिंकें चंदन-सम झिजबुनि पर-सुखार्थ भांगार्ते ॥
केबछ कृपाछु-पूर्वज-सय्यश मत्ठविसि बर्केचि का गा तें || ७८॥
दुःख परासि न यात्रें, सत्य वदावें क्षमा न सोडाबी॥
जोडाबी कीर्ति, असी कुछ्-रीति तुम्हीं कर्धी न मीडाबी || ७९ ॥
चादिव धर्मा प्रेम बाढवि मज जेबि नंद नवनीतें ॥
सत्पुत्नाती भवरनी सुर-तरंनीं न सुख नंदन-बननीं तें!॥ ८० ॥
म्हणतो युधिष्टि, “नकोी पार्ये छोटूं मछा अव-नतातें ॥
वचन-करापत्याचें' न करा9गें काय हो अवन तातें॥ी ८१॥.
ऋमिले तसेचि कथिंले होते त्वाँ त्यांति भब्द तेरा जे॥

४ धन्य ” म्हणत होते जे छावितिल तुछाचि झब्द ते राजे | ८९॥
सुख-संतति-सुकृत्तद्धि-प्रीति-श्री-पुण्य-कीर्ति या. छार्मे-॥
साम करी साथूती नाहीतरि पावलेंचि यांढा* में! ॥८३॥
बहु सत्य बहु प्रिय बहु द्वित वहु मत बहु दुराप* बहु झचिर ॥|
झुचि-रम्य-क्षीरधिजनन-चंद्र-चकोर' बोलिश. मुचिर ॥ ८४॥

पादिजे ; परंतु श्रास साधण्याच्या ब्यवधानात बातफझपद योजण्याचा अ्रमाद कयौस्या
हातून झाठा भसावा,.. ४ कान दींच बदनें त्यातें,. ५ स्वातिनक्षत्रान्या उदझाग-
६ (बचनस्कर+अपत्य ) शरारेत रादणानया मुदानें, ७ शुणादिफा, «(६ इसक्षार )
देद्ययादा मिल्ओें कटीण, ६ छ्मीच्या सुसकंधविपर्दी चक्रेरासाएसा दृष्स,

५

मोरोपंत ४०७

आर्या-भीष्म-पर्वातील युद्धप्रकरणीं
(म० भा० म० २३ व १३६. मोरोपंत मर० १-१०.)
युद्धारंभी श्रीकृष्णानें सांगितल्यावरून बिजयानें (भर्जुनानें ) रथा-
खालीं उत्तहनन आपल्यास विजय मिव्ठावा म्हणून श्रीदुर्गे्चे स्तवन केले.
त्यानंतर देवी प्रगट होऊन तिंने 'तुडा जय प्राप्त होईठ” बसा
जाशीबीद दिला व ती गुप्त झाी. मग आपल्या समोर सर्व आत्मंडल्ही
उमी राहिलेी पाहून त्यांच्यावर बाण कसे ठाकाबे म्हणून अजुुनाणा भीति
उत्पन्न झाछी असे पाहून श्रीकृष्णानें अठरा अध्याय गाँतेचा गर्जुनास उपदेश
केल्यानंतर तो भीष्माशीं युद्ध करूं: छागछा. त्यांत मीप्माचे बाण अर्जुनात
छामून तो घायाव्ध होऊन रथांत पडछा. तें पाहून श्रीकृष्ण रथावरून खाड़ी
उडी टाकून मीप्मास मारण्याकरितां त्याच्या अंगावर धाबून गेछा व त्यानें
भीष्माचा पराभव केठा ही कथा या आरयानांत ग्राहे-
युद्धारंमी यदु-पाति बदछा, “विजया - रथातव्तीं उतर॥
दुर्गेसि हात जोड़ी, होइठछ ख-बल-समुद्र हा मुन्तर ॥ (॥
त्रि-भुवन इच्या प्रसादें जेबिं वसंतर्तनें समस्त बन-॥
शोभे, म्हणुनि कराये ता केवछ दुर्यटा-सम स्तवन! ॥ २॥
स्त्र-रथाखालें उतरुनि नमुनि म्हणे विजय, 'विजय दे दुर्ग ॥
त्यापद-भजनीं बहु मुख म्हणुनि ग्हणे भक्त मुक्तिठा ' दुर्ग! ! (दुर गे) ॥ ३ ॥
बासर-मणि-कफोटि-रचेर,. हास-रस-वशीकृत-स्मणंरते' ॥
कासर-नगासने', हा दास रणी विजय-पात्र हो, माति ! ॥ ४ ॥
ऐसे स्तवितांचि शिवा दशन देउनि म्हणे, "अगा साथो ॥
त्वदुदारता जसी तसि न सुर्राच्या" बहु-मता ब-गा* साथों ॥ ५ ॥
याया मज यश, छोका सुख, ग्॒भां तो ढुडाय* मास* मरे ॥
मरतिछ तसेचि तब रिपु मानुनि समरी तुझछा यमासम रे? || ६ |
देरनि विजय-यर असा जारी अंतर्हिता भवानी ती॥)
सदवन असदनव॒न* या नित्य जिच्या बहु-मता भवा नीति ॥ ७ ॥
१ गे दुर हो. ३ इाटि सृवंधमामें भाहे देज जियें. ३ झापल्या मुंदर द्वास्पानें स्यापीन
पेला छह मदनाचा द्ाप्रु (श्िप्र) शिनें. ४ मदियायुर व दिप्याचस ह्यगर दसफारी,
५ कत्पपृनज्षास, ३ मद्दियाथुर, ७ मांस, ८ कसा्‌+झन्‌+भगन+दुर्शने रतन मेश्ससे,

४०८ नयचनीत

युद्वारंभी भीप्मद्रोण-प्रमुखाखिटात-बध-भीता' ॥|
शक्र-मुता' त्रि-जगहुरु-कृष्णें उपदेशिछी स्वयं गाता ॥ ८ ॥

त्या ग्रोगार्नें रर्जुनाचा मोह दूर होऊन तो युद्धास तयार झाडा तेब्हां-
बहु-विध-बाय-रव॒ अमर-नाथादि-विमान दाटटे खांतरे |]
वर्णिति नर-नागयण* कोण तयाँचे न भाट, छेखांत*॥ ९॥
भीष्म पुर्दे करानि, उठे प्रथम सुयोधन कराबया कंदन॥
भीम पुरें करुनि, उठे धम मु जो सु-कीतियें सदन॥ १०॥|

भीमाचा हिंह-ध्यानिे कीणासहि जायकों न दे बाधें॥
सोड़ुनि समाधि, मस्तक डोलबिंकें आायकोन देवायें'॥११॥
वृद्ध-तरुण भीष्माजुन परि न रणीं न्‍्यून अधिक ते गमछे॥

सम छेखर्षि" तयांतें जाणुनि तद्भुज-पराक्रमीं रमले॥ १३१॥
सूं तपणण सणणणणण वाजति शर-निकर काय-हानि-कर* ॥

बदले घुर मुनि, 'फरितो नर-रूप रुद्ध काय हा निकर ॥ १३॥
शरधि-शर-जरूधि* फुटले कीं दँवें पाश एकदां तुटके॥

ते काल-ब्याल'१ करठि-घोटक-मट-भेक खात्या'' सुटठे॥ ४ ॥
कवि योजुनि उपमा गज-हर-नर-शर-ततिस'* बाहुटब्ठ छाजो '* ॥

अन्तुट-बल न का गस्गढ-कल्हीहि'* न विजयबबाहु'* टव्यणडा जो ॥५|॥ ,

देवासुराद न बहु त्या कौरव-पॉडवाहबाहुन ॥|
शोणित-नदीत गेले स-भट-रथ-द्विरद-बाह'" बाहुन ॥ १६॥
तिसंरे दिवशी राया", भीमाने अतितरीग्र-फोपानें? ॥
दुर्योधन नृप मूर्च्छित केछा, भेदनि उरंत रोपानें ॥ १७॥
१ भीष्म, द्रोण आदिउस्न संपूर्ण आत्ताया गप होईन म्दपून स्याछेसा जो त्याठा.
२ इंद्राचा मुल्गा झरतेन त्यास, ३ स्वर्गोत... ४ झरुन व इृध्य (यर्टिति ढंग कम).
५ देदांत, ६ मद्ठादेयानें, ७ देव य ऋषि. ८ शारिरांचा नाश करणारे. .५ भात्यतील
याघस्पी समुद्र, १० कृष्णसर्प. १९ हत्ती, धो, व योद्धे देव फोणी बेहड दोय
गिछावयास,. १३ दृत्तीचा नाश करणात्या क्र्युताज्या बाणसमुदाय्यस उपसा बाहुदड
* योमूत कवि छाडो,. १३ विष झाहे यंठांत ज्यान्या अद्या शिवरापरोगर सुद्ध केकप्याह,
१४ क्र्जुनाया - बाहु.. १५ योद्पांछद रये, इसी व भोड़े, १६ हैं शयद्धा
१७ झति+सरकउठप्र+ को१ ८फारय भर्यघर फोर, , ह

मोरोपंत ४५९

सावध होउनि राजा भीप्मासि म्हणे, “अहो पितामहजी ॥

झाली' भवत्‌-प्रतिज्ञा' काय जनां दे सुधा पितां मह जी ॥| १८ ॥

असतां तुम्ही पति पृथा-पुत्र मधिति या मदीय एतनेतें* ॥

नव ज्यलदनछाचें" सर्वेस्वें वक हरोनि थृत नेतें॥ १९॥

जिकड़े वपु तिकडे मन युक्त, न शोमेल अन्यथा नातें॥

पायें अनन्य छोटुनि छावाबें काय अन्य थानातें! ॥ २० ॥

हांपुनि पथधुछ-जछज-दल-निम-झम-नयनें सछठील फिस्बून ॥

पाहुनि सुयोधनानन, शांतनत्र वंदे स्वकोप जिखून॥ २१॥

* राया भठतेंचि वद॒सि पथ्य* हित स्व-गुरुतच न आइकसी ||

अन्य असोत, वदेछ स्व-सुताप्रति अद्वितवचन आइ कसी॥ २२॥

कैसा जिंकावा हो, करूनि बढें आहया युवा जीनें* ॥

बा जिंकिला की तारे जबनें"" तरुणेंहि वायु वाजीनें ॥ २३॥

मी आजि साग्रजानुज' शाक्र-छुताचें करीन वारण गा॥

बहु हेंहि पदभरिहि जारि सारी अ-नव'* करी नवा रण-गा* ॥२४॥

असि करुनियां प्रतिज्ञा विष्णु-पदी-नंदनें।* अति-त्वरितें ||

पांडब-चमु-पतीर्चे मथुनि चम्र पाडिलें पति-तत्र रितें ॥ २९॥

जिकंडे जिकड़े पतव्णती तिकंड़े तिकड़े महा-जबन तो वा ॥

बहु 'हाय हाय ” म्हणती प्राकृत, बुध 'हंत हा, ” यचन 'तोबा ” ॥ २६ ||

गरुडहि भह्दीसि न तसा न करे-कुब्णटाहि तेत्रिं हरी खपबी '॥॥

दुर्योधनासि जैसा दे भीष्म न ह॒रस' तेति हरिख पी" || २७ ||

धर्म-फकटक खांडव-बन, भी प्म विजय १4, विजय तोचि हरि'* गमछा ॥

शर दब, रक्त ज्वाडा, रूपक याहूनि होप चहु न मछा ॥ २८॥

$ अन्वय-जी भवनप्रतिहा मुधा ( भापरी प्रतिश्ानरूप मुधा ) पिता (प्राशन की

छरातां ) जनां (छोझांदा ) मद (आनंद, उत्सव ) दे (देत झम ) [ तो] फाय झाली?
ती धापदी प्रतिता व्यर्थ प्लाली काय ? मी पॉठवांस सिंरीन दिया से मठा जिंकितेछ,
अश्ती भीष्माची अतिगा होती. (का> सं० महामा० मीष्मप्, ए० ६५). २ पांस्यांस
मी जिंशन शिया ते मला जिकितील श्ी ( भार० भीष्म-प० क्ष- ४१). ३ सेनापति.
४ सेनेस, ५ (ज्वगतुतर अनल ) पेटलेल्या स्मीयें. ६ दुसरे मूछ. ७ रौतीस अनुमरून
असणारें, ८ सब्ण-भर्जुन, & म्द्वातारा जो मी छानें, १० वेगान, १ पीठ प
घाढव्या भावांसदद. १२ रद्ातारा,._ १३ रघांत शाहेह्या, ३४ मेगण मुटाने
(भीष्मा4). १५ मारी, ३६ द्वाठा, $७ यप्र, १८ झडुन, १६ ईट, अजनानें
झप्मीस सगंदब-पन जाद्यदपास दिलें, तेम्दर इंदानें ये भजुना4 दुद धाम अर कथा ब्याह.

४१०

है|

नवनीत

पडतांचि गांठ झाछे समर-चमत्कार फार न बदवती ||
डिहितां सरस्वत्तीच्या सरति शत-कश-सदश नव दबती॥ २०॥
वादे तुमचा उरबिल कृप्णांचि जीब न स्थवत्रिर' तात॥।
दिसले शांत ते न-ग* कस्पांबुधि-जीवन-त्य* ब्रिस्तात ॥ ३०॥
शांतनत्र सिंह गमछा, पत्ठतां नर-रथहि" तो पठ ससाच ॥
स-सख'" प्रभुहि व्संतती वहु फुडछा होय हो पठ्स साच+॥ ३१ ||
जों जो हाणी खर शर तो रिपु-यब्रस-दब तारकीपाया” ||

तों तों छठागे हकछुहछू कमछा-धव-सदवत्तार* कोप़ाया ॥ ३३॥
जो मातृ-स्नेहाचा चित्ती स्नेंहें निर्जे विसर घाली' |

तो भीष्माबरि कीपे, स्व-मधु-हरा-उपरि!" लेविं सरधाली'! | १३ ॥
चक्र करों धरनि रथा-खाढीं टाकुनि उडी सजब धांवे | |
बादे त्या पिंहानें सर्वेहि भीप्मादि ते गज वबंधावे ॥३४॥
धाबुनि यर्त्नें धरि परे वोढनि ने त्यासि'* देव वोढक-्सा ॥
जाणों म्हणे, “भुज-बढें पाट्टूं जरे बोढितोसि वोढ कसा | ३५ ॥
कर जोडुनि भीष्म म्हणे, “येतां मारययासि या हो या॥
हा सत्य-संध केछा, मुक्तहि साधूंसि गावया होया' ॥ ३६॥
केछा उमा सिताखें चरणीं घालनि मिठी पी दशर्मी" ॥

प्रभु तत्तन असे कव्ठवी कीं, ' प्रेम-वर्व्ेंचि पद-नता बडा मी ! ॥ १७ ॥
पाय धरुनि पार्थ म्हणे, “त्यागुनि धन फाय जीप्रति छाते-॥

बहु जपले तहूुरुंनीं त्यागावी काय जी प्रतिज्ञा ते ॥ ३८॥
या दासाकरवींच क्षिप्र तुम्ही या यशास करवाल ||
मखहदि नकी ज्या कार्यो तथा कादावा कंशास करबाछ ! | ३९५ ॥
यापरि हित प्रिय प्रथा-पुत्रोक्ति अ-मान्य को करील हरी ॥
सन्मित्रोक्ति करी में भमृत-ससाची न में करी छहरी ॥ ४०॥

वृद्ध-भीष्म,. २ कृष्णाजुन,.. ३ कज्पक्अेंयुधिस्जीवन+स्‍्थ-प्रस्यक्ारुष्या भमुदब्या .

पाग्यांतील,.. ४ नरव्यजुन, ५ क्ष्ुन वे ृब्ण हांस भीष्याये सस्तछ् बाप 3
त्याच्या क्षेगरादून रक्त याहूं, छामछे आता ते फुकेस्या प्रत्मासारये , दिू छाएंश

६ दावुहुप तृघास बगयाय... ७ ततारणारा उपायद शो (बृष्ण) शाम.
पति जो विष्य स्थाचा पूत रक्षयाचा हयतार-पिष्यूबा गृष्ण पूर
< पाइतो,.._ १० आपडा मप दर॒णभ करषायावा,

८ शशमीरा
थे भतार मारितां सा, -
$॥ मपरमाशांद्ा गए.

(सरघा+ साली )., १२ झर्जुतास, १३ दद्ाम्दा पावली,

मोरोप॑त घर

बहु काय वर्दों राया, तिसन्‍्या दिवसाचिया चस्मयार्मी ॥
भूमि-तत्णा मांस-मया देखत होतों नभा शस-मया मी ॥४१॥
भीष्मासि म्हंणे राजा, “ब्हाबरी ऐसी रणांत मदवस्था ॥
शाछा मा सु-दुः-सह हा ऐसा होय ताप न दक-स्था' ॥ ४२॥
शिरला भीम ब्यूहीं जेविं अज-कुब्यंत ढांडगा शिरतों॥
दैवेंचि रक्षिकं मज, कापित होताचि दांडगा शिर तो ॥ ४१॥
या तुमच्या पावाव्या दुर्वल-सेनां-समान वध सेना |
हैँ झाल्या, कां स्वर्गी जोड़ुनि एनास' मानव धसेना ॥ ४४॥
झाी युद्ध शत्तशः सर्व-प्रेक्षक-मनोहरें.. स-रसें ॥
होय रणांगणो रक्तोत्पड-बन-चित्त-पत्नराग-भू-सर-सेंरे! || ४५॥
भीष्म ग्रीप्म-तरणि-सा अर्जुन हेमंत-तरणि-सा गमठा॥
देव म्हणे, “बहु गाद्य इद्धाहुनि जिप्णुचाचि राग मछा॥ ४६॥
हो शूर दूर ओसर म्हणणार महा-प्रभात्र हा रविठा॥
हार विलासि-जनेंसा येणें कैसा प्रभाव हारबिठा' ॥ ४७॥
झाछा धीर, परि परि-म्लान सखा जाति-पुष्प-्गरुच्छक-सा ॥
तुच्छ कसा हा प्र-या" चिरडिछ भछता अहींद्र-पुच्छ कसा | ४८ ॥
हा पॉड्वांसि भस्मचि करिंट उपेक्षा करूं नये याची ॥
पदरी भ-कीर्ति आाधित-सुद्ददनवन-पंथ' करन येयाची" ॥ ४९ |
साणुनि मनी धसे जया धन्य म्हणति सर्व ब्रिप्र तो दास-॥
भीष्म बधाया धोत्रे हरि, हस्तें कबछ॒नि प्रसोदास* ॥|%० ॥
देव रथातें सोहुनि धंवे देवापगा-बिठापार्थ* ॥
को त्या सुदुस्तरारि-समुद्री" कासेसि छाब्रिडा पार्ण ॥५१॥

3 वृणब्यांत सांपबलेल्यास, | पातकास, ३ तांग्ध्या कमझाँच्या ग्रमनदायाने
युक्त 4 माणकांची ज्यास जमीन आहिे भशा सरोवरासारसे रब रणभूमीवर रक्ताये श्रपाद
बाएं छागले, ये त्थांत मनुष्यांदी मस्तक (तोबिसिली) सरंग्त होती, दूं हात्पय,
४ हा शर (य) महाप्रमाव ( र्जुन ) हो दूर, झोसर (कस) रविठा स्दषघार, (सवा)
देते (हा अनुमान ) विछासिजने द्वारसा, प्रभाव कैसा हारबिठा ; हा #न्यय, ५ दद.
६ आधित व मित्र हांपे संरक्षण ने करण्याया मार्ग स्वी शस्त, ७ यावदारी, ८ सापुफ्स,
$ (देव+भाषया+विद्यप+क्षप ) गगेठा पप्नान्या मरदानें दिझप बररामयास छाषाओं
म्दपून. १० (हुस्तर+अरिक समुद्री )--सरण्यास कटीच भरा झपुरुप सपुदांत,

घ१२ नवनीत

पार्थीन्ग्मति प्रयरनें तो बढ कारुण्य-सिंघु॒ राखाया ॥|

कम गजेत धांबे सिंह जसा मत्त-हिंधुरा 'खाया।९५१॥

*एल्येहि' देव-देव श्रीकृष्ण नमोष्स्तु ते*! अच्चें बोछे )

बोले गल्ल प्राज्य-ग्रेमाशु-भरें करूनियां. डोछे ॥ ५३ ॥)

भीष्म महणे, “ल्घस्तें ब्हाया समरांत शांत* नवसा जो- ||

होता करीत, तो हा जेविं ह-हतेम शांतनव साजों ॥ ५४॥

जार मारिसीड मज गति-छाभ, तुजहि कीर्ति-ठाम गुरु-तर तो .॥|

विश्वन्गुरोी प्राकृतही तारुनि शरणागतासि गुरु तरतों॥ ५५॥

तूं हरि-सा हरि, साची हरिणी सुर-सिंधु,' मीहि पाउस-सा ))

पाड', स-साध्वस* हो अरि, हरिशी पाब्रेड काय पाड ससा ॥ ९६ ॥

ब्रह्मांड भस्म ब्हार्वे ज्याच्या दर-्त-चक्ष॒च्या पार्ते॥

तो तूं बांगें मारं: पाहसि मज दावुनि प्रतापतें ॥ ५०॥

झाठों धन्य त्रि-जर्मी, भास पछ प्राकृतांस मारक-सा |

त्या प्रमुनें" तो केछा भस्म स्वातिक्रमेच्छु* मार'* कसा! ॥ ९८॥

धांवुनि धरी धनंजय मागुनि त्या माधवासि वबाहूँनीं॥

मंग दृढ़ चरणींच मिठी घाली, पहिडीच रीति पाहुनी ॥९९॥

दूर उसब्य्झ होता कोपावेश मुकुंद कंदुक-सता ॥

राहे उमा प्रभु गमे इम-सा' धृत-चरण भक्त अंदुक-सा*॥ ६० ॥|

पार्थ म्हृणे, “ श्री-धमो-वारे धरितिछ जे भप्ति-प्रति ब्वाती वी

मरतीछ, त्यजसी का “ भायुध न धरिन ” अति प्रतिज्ञा ती ॥ ६६ ॥

मारिन आमभ्मर्ते मी इतरांतेंदी मवदयाधोरे ॥

बा लप्प्रसाद ज्याबरे केबछ मेर्गप्रही'* तया धारें” ॥ ६९॥॥

कुर-कुंजतसि गेंछा होता यदु-सिंह तो खरा खाया॥।

परते, पर तेथूनि प्राण-प्रिय-मित्र-तोख राखायावे ६३२ ॥

कृष्ण स्व-स्थीं चढतां समए-चमत्फार मंग नव्रा तातें-॥

दासविछा, ब्राहं दे न शस्जजनपूर्ण-गगन यातावें ॥ ६४॥
परे फो हब) है नए भव्य (पयुदा नमहमर भव)... १२१.
३ (दरि+हृत+इम ). सिंदानें मारिछेता दुत्ती. डगंया. सार, $ मल
० दिड्तू छोछे छाल परझन पा६ठहिके श्हार्ता, ८ मद्वादेवा्ें. ६ आपकी अमपत्र
: करण्यास इब्छियारा, १० काम, ११ दर्तासारखा, १३ सांबल्दशसारखा, १२ मरप्‌र
: दया+आपारे ). हुष्या पृरेच्या आ्ाश्याें, १४ (मेइरशम) मेंड पायें शि्तरी,

मोरोप॑त छ१्‌

भीष्म-शर-त्रज हावचि पांडब-भट-निकर तो गमे घास ॥
क्षण सोसंवे न कोणासहि जैसा वायु-वरेग मेघास ॥ १६५ ॥
जेंत्रिं महावात करी अम्नांचा न छवितां पछ ब्रिसफट ॥
त्वत्तात-शर-त्रात' ध्यंसुनि सर्वाॉसही प्मे सकठ॥ ६६ ॥
वहु बधिछे, उरले जे ते केले वबाहु-ज-प परामूत ॥
पाहोँ शकले न जसे श्री-नरहरि-मंत्र-जप-परा भूत || ६७ ||
तो मावव्ठठा दिन-कर, होय बहु प्रात साध्वस, मग तिहीं-॥

5 मे रु]

केठा अबहारों. परि:श्रांतांही लंविताध्य-सम-गर्तिही' ॥ ६८ ॥

द्रोण-पवीत्तील युद्धू-प्रकरणी
(म० भा० अ० १६-८४. मोरोपंत अ० १-१०).
भीष्म शरपंजरी पडल्याबर दुर्योधनानें द्रोणाचायौस सेनापति केलें. त्पानें
धृष्टयम्न मापल्यात्ष मारण्याकरितांच उत्पन्न केडा भाहे अर जाणून स्याढा
मात्र आपण मारणार नाहीं, बसे दुर्योधनाजबछ् कबूछ के होतें. द्रोणा-
चायीचें व पांडवांच युद्ध चालले असतां “ चक्रब्यूह ! नांग्राचा व्यूह द्वोणानें राचिठा-
त्या व्यूहाचा भेद करण्याकरितां अर्जुनाचा मुठ्मा अभिमन्यु हा झटत होता-
स्यानें पुष्कछ पराक्रम केछा; परंतु शेबटीं दुःशासनाच्या मुछानें त्याच्या
मस्तकाबर तो सावध नसता गदा घाद्न त्यास मारून टाकिलें. पुदें
धृष्टयुम्नानेंही द्रोणास अन्यायानेंच मारेछें. इत्यादि कथा या आस्यानांत माहे.
भीष्म पडताँचि गेले सवचिद्दी परतांत आबाके ॥
नसता धुरंधर दृपभ बाल्र-इप भरें कराने भा बके॥ १ ॥
रवि-रुचियें तोमागें संपादे स्वल्प काज बानीस |
विसरबिठ काय १ तेज प्रकट करुनि अल्प काजत्रा तीस॥ २॥
कुरु-राज महणे, * शुरु सेना-पति इान्तु-बकछ-विरामा' घ्दा ॥
तुमची आाच्दा पव्थवू ज-हित-मंदा जेवि पत्त्ि गमाज्शा ! ॥ ३ ॥

$ है एतराष्ट्रा हुआ जो तात (य्रापासारखा ) त्याच्या शर्धादा समुदाय,
(भीष्म दा प्वराष्ट्राचा घुठता होता. ) २ क्षप्रिप्नेट, ३ एसामेल्या सैन्‍्यायें एशैपरच
४ छोटून घादन भारेस्या मदृष्याप्रमाे ज्यादी (मंद ) रति अरे धरा, ४ गूर्धाष्या
कातोता,.. ६ शधूष्या सैन्‍्यास्या माशाकर्ति क्या (नाश बर्णा्दा) हें संसेपन
समझायें.

४१४ नवनीत

द्ोण महणे, 'सेना-पति होतों, म्हणतोंस जारि, परे स्पष्ट- ॥
धृषयुम्नासि' न मी वधिन, करतोन लदर्थ बहु कष्ट |! शत
मी समर पांडबांसी कॉरेन, हरिन शस्निराषि-पति-कत्कें |) ,
भट क्रेत्रिं टिकेछ इतर, गझुड निरखिजेछ काय गा चटकें' ॥ ५॥|
गुरु-रथ-वेग अ-सहासि झाठा त्या विष्णु-पत्र-रथ-ेगा* ||
केछा पांच दिवस बहु युद्ध-चमत्कार तो न कथनरे गा॥ ६॥. -
धृष्टयुन्नें चधिछा अन्यायें, सकते सैन्य हब्हहस्स्तें ॥
गुरुमरण तसें देते जैसे दे मोह देन्‍्य हलहब्ध! तें॥७॥
धृतराष्ट्र विछाप करी, बहु आपण आपणासि निंदुनिधे॥
स्मृति हरप, करपेचि' न तन्नयनांतूनि अश्ु-िंदु निधे॥ ८॥
बहु जन बुड॒बुनि झोकीं दुष्टा दुर्योधना, घुडाठासत॥
मकराठ्य” छंघाया मत्ता मशका, कसा उडाझछास॥९॥
गज गोष्पदी घुडाछा, हा देवा सिंधु झोपिला मश्के ॥
न हार्के सोसाया हैं, वधिछा तो केसरी कसा शाशकें॥ १०॥
मी माझ्ें* हैं घातक, छागो या भाजि भाग मोहाठा॥
न मनांत अहं-ममताम्यधिका'" छोकात या गमे हाठा'' ॥ ११ ॥
सांग रण-कथा, काढिल नसतां मर्नि मीह काय बाप रहें॥
वंकैठ ताजब्याचें भाराबांचोंनि काय बा, परडें॥ (२॥
संजय म्हणे, ' हुपा मन'* छावूनि अ-नश्वरी'* सु्सी'? न रहें ॥
हो साथध काढ्ठानें जो नाहीं घातलें मु्खा नरदें ॥ १३)
पुन्नातराज्य-मीहं होय जारि तुम व्यथा परे सराया-॥
मोह श्रोध्यांचा मी कयिन ग्रुरु-वरे कथा, परिस राया॥ |४॥
जाम्हां भर्जुन-पाठित-घर्म-नूप-बछाकंडे. पहना ॥
त्या पांडवाहि कुरू-गुरुरक्षित-कटक-प्रमा संहवेना॥ १९ ॥)
4 प्श्यम्न हा आपल्या यधार्थ उत्पप झाला भाहे, शर्ये द्रोधास माद्वीत होगे
( भारत शरोौ० प० झ० ७)... ३ दापुइ्टील राजॉर्यी सैन्यें, ह चिमरीने, ४ विष्यूला
पश््या्या ( गस्दाज्या ) यैगास,.... ५ पिप. ६ छा कर्ता अखुर्दिद.. ७ (महर*
आारय ) समुद्र... 4 गाईज्या उमटहेल्था पायलाध्या प्राप्यांत,. ५ भटैवा दा
९० (भट्ट+मम+ताकभमिरअपिका ) अईता य ममता दापिश्ञा अधिक (मेदड).
६९ मय, १२ अक्षय सुखाकड़े मन लाबून म्दणने मोससुरा ध्राप्त कम्त देशास्श मं हुई
मेन वब्यूत, १३ ब्यासान्या म्सादानें, * हु

+े

मोरोपंत 40

मठ गांठिती भटठांतें अहि श्रहितें जेबिं पतग पतगातें ॥

की हरि हरित भत्यद्भुत होय दुंदर-्युद्ध-शात गा ते। १६॥
करिते झाले युद्ध चुद शरम-तसिंह-देव-दानवसे ||

मानवसे गमले न, स्नेह-कणहि तन्‍्मनी तदा न बसे॥ ९७॥
रविला झांकी गगनों कुरुगुरु बहु-शर-मर्री तिमिर' बिखरी' ॥

लोलेने नसकेसरि'ं छक्ष चिरी, शारभ-रीति मिरत्रि खरी॥ १८॥
धर्माला गांठाया धांवे तो ब्िप्र कठक विसकटुन ॥

बादे तदेक-विशिखाहुनि सिंधु-ज-गरल-घटखं कब्रिस क॒ठु न ॥ १९॥
रक्तनदी वाहबिली गाया, त्या शब्रु-सिंह-शरभानें! |

केबछ कुरु-कटकांचौं* हरिलीं,६ विखरुनि अनंत्त-शर भानें ॥ २० ॥
पार्थधाचा प्रढय-चनाधिक दारुण देवदत्त दर” वाजे॥

दरवाजेसे डोछे श्ाांकिति, आइकति भीतिद रवा जे॥२१॥
शर्मो रथ धर्मा धनु बाह्ू भ्राते सुन्युवे” पांच ब्रिति॥
ज्यां'त्यांशि पूतनाशी'" विजय विशिख-श्ृष्टि पत्ठ न वांचवि ती ॥२२॥
वेश" धनेजयाठा मआत्म-यहों सत्यपांड" वेष्टाया ॥

चेष्टा करूं: न धाब्या गोपाठा सत्य पांडे" या॥ २३२॥
संशप्तकां' नर, जसा नर-हरि मारी बि-शंखकझ खढ्ांतें ॥

दीय असृक्लोत:-शत, वाहे समराजिरी'” खब्यखव्ां तें॥ २४ ॥
अरिकदन जसें अर्जुन, कुरु-गुरुहि तसेंचि-बीर कदन करी ॥

मिस्वी तयापुर्दे भट जेयिं हुं बठीहि मद न करी ॥ २५॥
कौंतेय'* गांठिख'० रण-रंगीं नटटनि महा-मठ-कर्बंध'८ ॥

जैसा जल-द समीरें तैसा विसकदुनियां कटकबंध*५॥ २६ ॥
१ क्षंपार पाडी. २ मेठे बीर-हैं चिरी छाये रूमे, ३ प्राद्मय (दोग). ४ समुद्रागन
निपालेछा विधाया वलघ, ५ (धन्ुरूप झिंदाला शरभाषमाणें असणान्यानें) भर्जुनान:
६ शन्‍्वय-(प त्यानें ) भनंतशर विश्वनि वुरुच्टका्दी केवछ माने दरिली, ७ दौसा,
< * मु सादे भायछ्षर ज्यांच झसे म्दणने मुशर्मा, सुरप, सुधर्मा, सुधनु व सुबह. ६ ण्या
यार्णस, १० पूतनाराष्तसीध्रमाणें, १९ हैँ संशप्त्ांदे मापण भाहे, १२ ( सत्य+प+भंड )
मह्टांडि, १३ (पांदव+ दुष्ट ) पांडर्यांस इ४ क्षसणात्या, १४ प्रिग्त देशया राजा मुशर्मा
दे स्याने क्तुयायी हु सोनी मुद्गांत ध्जुनास मार, किया आपण मे, सी प्रत्कि
कैरी होती, म्दघून त्यांस यथें संशप्तर्न है रहा दिशी आह, ३१५७ रघांगर्धात,
१६ दती, १७ इंसीसा मुछ्या-थर्म, गांछ्िय श्ाया झर्ख दोदाने (अध्याहल ).
१८ मद्दादीगरी पढें, १९ ब्यूटरचना,

डर नवनीत

द्रोण म्हणे, 'सेना-पति होतों, म्हणतोस जरि, परे स्पष्ट-॥

धृष्टयुम्नासि' न मी बधिन, करीन छदर्थ बहु कष्ट ॥ ४॥।

मी समर पांडवांर्सी करिन, हरिन झरि-नराधि-पति-कटकें' ||

भट केविं टिकेल इतर, गढंड निरखिजे काय गा चढकें' ॥ ५ ॥|

गुरु-स्थ-वेग अन्सह्यचि ज्ञाछा त्या वि्णु-पत्र-रथ-बैगा' ॥

कैठा प्रांच दिवस बहु युद्ध-चमत्कार तो न कथवरे गा। ६ ॥

धृष्टयुत्नें बधिछा अन्यायें, सकछ सैन्य हल्हव्ठतें ॥

गुरुन्मण तसें देतें जैसे दे मोह देन्य हछह' तें।॥ ७॥

धृत्तरा्ट विछाप करी, बहु आपण जआपणासि निंदुनिघे॥

स्मृति हस्पे, करपेचिं' न तन्नयनांतूनि अग्रु-त्रिंदु निये॥ ८ ॥

बहु जन बुडबुनि शोकीं दुष्ठा दुर्योधना, घुडाठास ॥

मकराल्य” हछंघाया मत्ता मशका, कसा उढाछास॥९॥

गज गोीष्पदी* घुडाछा, हा देवा सिंधु शोपषिछा मशकें॥

न द्के सोसाया हैं, वधिछा तो केसरी कसा शश्कें॥ १०॥

मी मारे हैं घातक, छागो या आजि जाग मोहाढा॥

न मात अहं-ममताम्यधिका'* छोकास या गमे हाठा'१ ॥ १॥॥

सांग रण-कथा, काढिल नसतां मर्निं मोह काय बाप रहें ॥

बाॉकेऊ ताजब्यार्चें. भागत्रांचोनि काय वा, परढें॥ १३॥ |

संजय म्हणे, ' हपा मन छावूनि अ-नश्वरी'? सुखी '* न रहें ॥

हो साध काढ्ठानें जो नाहीं घातलें मुखी नरहें ॥ १३॥

पुत्नातराज्य-मो्ं होय जारे तुज व्यथा परे सरया-॥

मोह श्रीत्यांचा मी कथिन गुरुनयरेंऐ कथा, परिस राया ॥ १४ ॥

बाम्दां अर्जुन-पाठित-धर्म-नृप-बठाकदे. पहावेना ॥

त्या पॉडवाहि कुरु-गुरुरक्षित-कटक-प्रभा सदवनां | (% ॥

पृषधपुम्त दा आएल्या बा उत्पन्न झाला भादे, छत द्रीगास माद्दीत होते
(आरत द्ो०् प० अ० ७), ३ इपुझशैल राजांची सैनये. ३ चिमणीने, ४ विशृम्ता
पश्यास्या (गरदाच्या ) वगास,. ५ विप. ६ हाया ह्ता अधुर्दि.. ७ (मच
रुप ) समुद,. < गाईच्या उमटझेल्या पाददाच्या पार्यात,.. $ शईदा गे ममढा,
३० (शहंस्ममकता+भमि+भधिता ) बहता व ममता धाकिज्षों अधिक (मेंएुई ).
३९ मघ- १३ अक्षय सुखाकड़े मन सबूत मदुपओें मेदामुख ध्राप्त करने बेधास्य मारकर
मन पछूत, १३ छ्यासाष्या प्रस्ादाने, है रा

+े

मोरोप॑त १५

भटठ गांठिती भटठांतें भ्रहि. अहितें जेब पतग पतगातें ॥
की हरि हर्रितिं भत्यद्भुत होय दूंद्-युद्ध-शत गा तें॥ १६॥
करिते झाले युद्ध कुद्ध शरम-सिंह-देव-दानवसे ॥
मानवसे गमले न, स्नेह-कणहि तन्‍्मनीं तदा न बसे ॥ १७॥
रविला झांकी गगनीं कुरु-गुरु बहु-शर-भरी तिमिर' विखरी'॥
लीडेनें नस-केसार' हक्ष चिरी, शरभ-रीति मिरत्रि खरी॥ १८॥
धर्माछा गांठाया धांबे तो वबिप्र'. कठक विसकटुन ॥
वाटे तदेक-विशिखाहुनि सिंधु-ज-गरल-घट' क्रिस कठु न॥ १९॥
रक्त-नदी वाहबिी राया, त्या रानु-सिंह-शरभाने ||
कैब कुरु-कठकांचीं* हरिछीं,* विखरुनि अनंत-शर भानें' || २० ॥
पार्धाचा प्रछ्य-धनाधिक दारुण देवदत्त दर" ब्राजे॥
दरवाजेसे डोत्ेे झांकिति, आाइकति भीति-द रवा जे ॥ २१॥
शर्मी रथ धर्मो धनु बाहू भ्राते सुन्पूर्व पांच विति ॥
ज्यां*त्यांशि पूतनाशी ? विजय वरिशिख-दृष्टि पठ न बांचवित्ती ॥२९॥
चेष्टा'५ धनंजयाठा भात्म-यशें सत्यपांड" चेष्टाया ॥
चेष्टा करूं; न द्याब्या गोपाछा सत्य पांडे!" या॥ २३ ॥
संशसकां*४ नर, जसा नरूहरि मारी वि-श्वंख खब्दांतें ॥
हाय अद्ञक्ल्नोत:-शत, वाहे समराजिरी खत्यख्ां तें ॥ २४ ॥
अरिकदन जरसे अर्जुन, कुरु-गुरुहि तसेंचि-बीर कदन करी ॥
मिस्री तयापुर्दे भट जे हसपुदें बडीहि मद ने करी'१॥ २५॥
कौंतेय'० गांठिझा'" रण-रंगीं नटठनि महा-भट-कर्बंध'4 ॥
जैसा जल-द समीरें तैसा विसकदुनियां कटकबंध"॥ २६ ॥

$ धंधार पाढी. २ मोठे घीर-दें चिरी छाये कम. ३ मराह्मय (द्वोग)... ४ समुदतिन
निपालेखा विपादा कलश, ५ (दापुहप सिंद्वाला शारमाप्रमाणें असुणान्यानें) अर्जुनान.
६ शन्दव-( व त्याने ) अनेतशर विसरनि वुरुस्टकाईी केयछ मार्न हरिछी, ७ शेख

मु भाहे साथक्षर ज्यांर्ये कसे मृदणने सुधर्मा, सुरय, सुपर्मा, सुपत ये मुगार, $ ण्या
बांस, १७ पूतनाराष्तसीप्रमाणें, ११ दें संशप्तकरनि भाषण काहे, १२ ( सत्यकप+भंदट )
अग्नि, ३३ (पांडवर इृष्ट ) पांदवास इए असघान्या, १४ प्रिगत देशचा राजा सुशर्मा
थ स्थान धतुयायी हा सोनी मुद्रांत फजुंनास मारु, किया आप मऊ, री पहिशा
कैली होती, महपूत त्यांस ययें संशप्तन ही संशा दिली झाहे. १५ रघांगिदोति,
१६ दही, १७ इंतीया मुठ्या- धर्म. गांस्िहा दावा झर्ठा 'डोदाने (कष्याहत ).
१८ मदादीरारों पढ़ें. १९ स्यूटरथना,

४१६ नवनीत

धीर धरनि पर्मनजें धीरें धंगं धनुष्य चढ़वीलें ||
दाखगिछें तें गुरुढा जें होतें गरापणाति पढनीछें || २७॥
भीमावरि न गणुनि शस्-दृष्टीची झड करी करी" छगट ॥
भ्राठे जनासि काकचि तो, त्याछा झडकरी करीढ गठ ॥ २८ ॥
कुर-कटका तस्त करी पाथ, ग्रीप्मी जसा पतंग जगा ॥|
तों प्रेर्टा तयावरि भगदत्तें' काढठ्सा मतंगज गा॥२९॥
देव गजासि* म्हणे, 'रे गर्व अयः-स्तंभ-सम-रदारं न* वहा ॥|
हा मत्सख नर पिंहचि, वज्न-धयसद्य-समर० दानब-हा4 ? ॥ ३० ॥
होय पुढ़ेंचि न मांगें पार्थ-दागाहतहि' शत्त-मख-सख"* सेरे ||
मुनि म्हणति, “भर्जुनी तब शक्ति जसी सामरांत खसखस रे? ॥ ३| ॥
प्रकट करूं दें. समरी श्री-देवी जेविं सैरिमास'' कछा'* ॥|
तेविं पिजय-चाप-छता,'* मंग दवडी दूर वैरि-भा'* सका ॥ ३९ ॥|
विजय-विशिखात॑'" होतां, पूर्वी दुप्करहि आयकोन करी ॥|
भगदत्ताचें"* कथिलें, म-धनाचें जेवि बायकी न करी" ॥ ३३॥|
तिसें दिवशी चक्र-ब्यूह सुन्दर्भेय गुक्तिनें रचिढा॥
जी धीए्जीए-हीर-प्रक-प्रकें। करोनियां खचिछठा ॥ ३४ ॥|
ब्यूहातें भेदाया धर्म झटे कनि यत्न सानुजनी'? ॥
परि छोप॑वि प्रतापा गुरु तपना जेबि स्न-सानु"* जनी ॥'३९ ॥
सौमद्र"' म्हणे, “शिरतों ब्यूहीं, डोहीं जसा मरतंगज, या ॥
हरित्पोत दंतिन्यूथी, कीं दहनी कझुनियां पतंग जब्रा ॥ ३६ ॥
भीमादि स-वक्त सर्बहि ते उठछे ब्यूह-फोट फीडाया ॥
इकडुनि कौरव-कटकहि होंय युर्दे झाहु-सन्य मोडाया ॥ रे०॥
३ सगदसाने भीमाब्या अंगावर घातलेला सुप्रतीक नोवाघा इतती ३ पोल
एक योदा (राजा ), ३ ( भगरताच्या ) दत्तीझा. ४ होर्टोशब्या सॉयिधारत साईत
दांत ण्याये शर्त, ५ वाह मो (हाये कर्म गव). ६ हा भरने... ० द्वाता (0)
शम्ग्म भाहे युद्ध ज्यायें क्षमा म्दणें इंशपेन्नों यहटिए्ठ.. ८ दासांय मांगा,
«६ अरनाच्या बाणांनी दिद्व, १७ छोाझा सरा। (मंगदत्). ११ ४ 82248 १३ हु"
चातुबे, १३ महनायें ययुष्य. १४ ध्यूंवें देन, ५५ अरुनाब्या न अर
१६ भगदतताया दतती भगदधामें सॉगितकेशी दुर्घटही गोट पूरी ऐश्स इंला। पु
दरियानी बायकों री त्यानी झाहा गातीत नाईीं, कसा उग्मी पास्यापर हो त्याने
समिति रकेनासा झाहा,.. १० झापत्या मापस्या सार्वाग,. १४ मेरा
१९ गुरियां मुलगा--अनिमन्दु- हु

मोरोपंत ४१७

स्थ थडकले, भडकलछे हय, शत्र-ज वन्‍्ही घडकले वर्ते ॥

अन्योन्‍्य ब्यंग्ुडही' राहों देती न धड कलेबर ते॥३८॥

पात्रत असतां दोन्ही करुनि सु-तुमुठाहचासर बंध सेना॥।

ब्यूहीं शिरे मगुरुपुढ़ें ; चित्तेहि जयांत वासत्र धसेना॥ २९ ॥|

प्रभुचा, मर्मी हाणी सर्बोसहि तीन तौन शर, माचा॥

वादे बहु पिंहांशीं समर करी कुपित पोत शारभाचा ॥ ४० |

अंध म्णे, 'रे संजय हैं त्या पौत्रास वर्ष सोढ्ावें ॥

छोछांवे मांडीबरि तेणें द्वोणादिकांसि घोछावें ॥ ४१ ॥

न पते सु-नीतिचें* परमाथोंची वाट लेंकरूं४ कांय! ||

सत्यचि काविशी परि हैं मज छटिकें बाठलें करें. काय ! ॥ ४२ ॥

संजय म्हणे, ' म्हण ग-नृत भीष्माचा एकछा पणतु मुछ्गा ॥

करिता झारछा गुह-सा बहुतानीं वेढिखा पण तुमुझछ गा॥ ४३॥)

कुरु-सैन्यांत गमे ज्यापारे रंभा-काननांत” बारा हो ॥

त्या' विजय-श्री देउनि परिरंभा कांन नातवा राहो' || ४४॥

अ-स्तत-धमु तोंबरि हैं. वीरशिरे-रतन नावगयाचें॥

यास्तव सर्रेद्दि रक्चूं आाजि करने यत्न नांबररायाचें” ॥ ४५ ||

कर्ण करी चमीचे प्रित-विज्नाचे जसे गण-प० ठुकडे ॥

तरि पाहोंहि न शकएे चीर वि-शज्ताहि त्या रण-पदु-कडे ॥ ४६ ॥

त्या सीभद्रावरि बछ-सागर गरगर गदेसि फिस्रीत ॥

दुःशासन-सुत धबरि, निज-मुज-्मुज-ग-प्रताप मिस्वीत*॥ ४७ |

युद्धनचमत्कार रुचिर, सुचिर प्रकटुनि' मदहा-गद"* खाते ||

अन्योन्य-झतापातें वा, मूच्छो पावछे बन्द ते॥४८॥

आार्धी उठोनि, उठतां सीमद्र शिरी प्रभा"े गदा घाली॥।

विन्वश करी सी दुष्पर्ह्यर्या जेवि प्र-भोम-दार्यीटी" ॥ ४९ ॥

$ दोन झोटंद्ी, ३ छत्यंत दासघ बुद्राला, है भीयृष्णादा भाया भमिमस्यु,

मुनीति नांवाज्या ररीचा शुझगा ध्रुद ५ फ्ड्ेन्या बनोत ६ संग नाता

( क्रभिमन्यूठा ) विजयधी परिरंमा ( आालिएाठा ) देउनि का न राष्टो ) ग्यघने स्यास
जय का नाहीं मिथ्यार २ ७ रुघपति, ८ भाषस्था याटूई: सपाप्रमाने चपलया दासवी व,
भटा शब्द येथे 'प्रब्टयून हाबरऊ घातह़ा आहे. $« ग्दाउुद्धोंत प्रपीदय
$॥ हुस्शासनाया पुत्र दे कमिमन्यु, १३ पुत्रछ शेछ शसभारी-मोटी, १) 8 एशशाड्ा,
१४ मूदित, $ ू (्‌ श्रमोग+ द्‌ + भष + ली ) दविदाप दयुदर देखारी पाठकपेर्ि,

९ नवनीत

पडढी जशी कराया प्रेक्षक-सुर-वि-रस मस्तकोरपार तो॥

भूवरि साभद्र-तनुहि झोकुनि स-र॒धिर समस्त कोप रिती ॥ ५० ॥
धर्म ग्हणे , 'हा हा म्यां मँदें दाठुनि कुमार मारबिला॥
बहु-बी२-सूंत दिसल्‍या मधिक समुद्रा उमा रमा रविछा'॥ ५१ ॥ हि
तुज॒ उत्तरे, मुछि, दिला म्यां कापायास मान विश्वास |
कहि-काल* काय घुडबिल मज बहु-पापा-समान विश्वास* ? ॥ ५१ ॥
संशतक मथुनि विजय सांने शिविरासि यात्रया परते॥

प्रभुसि महणे, ' का कांपे मन फांपडिकें जारे स्वर्यें पर ते॥ ५१ ॥
कंठ गहिंवरें भरठा, शिस्टयी हृदयांत केशवा घड़की॥
येतें रडें तथा का बा माशञ्ञी प्रकृति काय गा, रढकी ॥ ५४ ॥|
म-तुल प्र-ताप छोकीं ज्या खड-बढ-जऊधि-वाइबाभाचार |
तो कृष्णा भाज तुझा मज आडा का न आाडया भाषा! ॥ ५१ ॥|
शिविरी शिशेनि विजयें धर्मादक देखिके अधो-यदन ॥

तें पुत्र-एन एकचि न निरखिलें सप्रणदिचें” सदन ॥ ५९६ ॥
मृदुछ-प्रकृति" न सांहे सुत-शोका जेतरि न रविठा पाठा ॥

शिविश करी परोपरि नारायण-मित्र नर विछापाझा ॥ ६७ ॥|
'ज्याची शांख्रीं शास्त्री व्यवहार वामुदेववत्‌ समज' ||

काय तुम्दी के हो भाणुनि तो भेटवाचि बत्स मज॥ १८ ॥
बहुधा तुम्हीं धरुनि गुरुनऊुत-चक-व्यूह-मेद-कामातें* ॥
केछाचि पुद्ें, नाहीं तार करिता स्पर्श सेद का मातें॥ ५९) .
तुमच्या भुज-इाज्ांतें घिकू हा निःसारः हो खटादोप ॥

सिर जया न रक्षत्र तो कार्याचा काय भोखटा ढोप ॥ ६० ॥ *

१ पूर्व द्वा जगयप्ु भाहे, म्दपून त्यास दिसस्या, मइयमें सर्द णगास दिसत्या हैं हात्वर.
२ अन्यव-कलिकाल (कल्शिय ) (अपमंप्रप्ीनें जगताचा मोटा माश फरब्यरा ; धाड़े,,
तरी तो ) मन बहुपापासमान (मी जो परम पापी हा जितदा इब्वील द्विवदा ), विष
(जगवाम ) पुदवील काय २ शपुसैन्यरुप समुद्याता मेड वाईसारथें तेज भाई स्याये
अशाचा, ४ उत्तम ग॒पान्या समृद्वीरे रदमये पुष्झड उसमे धृभायें, ॥वीविपश
मनाचा, ६ ह्ञान, छ द्ोगाने रसकेसा बरफम्दूद फोइष्पाध्या इप्तोहा,. < ह्यपे,

मोरोप॑त घ्शष

कुंतीस काय सांगूं कृष्णेछठा दाखवूं कसें बदन॥

दुप्फफ मछा सुमद्रा-सांत्न, दुर्दश उत्तरा-सदन॥ ६६ ॥

का माकझें उर न उछे, कवि पत्र की म्हणति तोक-झोकाला ॥

छोका छाजे मन, कीं जायें यद्य हारबूनि श्लोकाला' | ६२ ॥

हा बत्सा रक्ताक्षा, झाछे लत्सु-गुण आजि घातक-से॥

वा वाहिले परांचे तुजझ हाणावयासि हात कसे॥ ६३॥

मारिन जयद्गरथ, कारिन यश मुवनीं, विशिख-जाठ वितत रणीं ॥

हूँ न घढता जल्ठेन ज्यछनीं, होतांचि अस्तमित* तरणी ” ॥ ६४ ॥

फृष्णीत्तरा-सुभद्वा-पेनूज्या. मथुनि मोह-यबनातें ||

भयनातें येउनि, तो प्रभु॒ब्रिजयाच्या करी' समबनातें' ॥| ६५॥

शयनी निजोनि पाहे परमेश्वर, परि न पत्हि निज टागे ॥

चिर्ती चिंतेशि म्हणे, “त्वां वरिछा' कोण जडहि निजठा! गे” ॥ ६६ ॥

धर्म म्णे, 'जें झाठें तें कथितों सर्व ऐक वा ज्ञात्पा ||

म्यां च्यूह्ी द्वार करी ऐशी केटी स्वरयेच्चि भाज्ञा सया ॥ ६७ ||

द्वार करी, शिरस्ता भी न ब्यूहा जेिं सागरा मकर॥

नुखी कुमार पर-मंद ठबहि जसा धरूनि राग राम-फर ॥ ६८ ॥

होय जयद्रथ आम्हाँ हेतु कुमारास अंतरायात ॥

त्यास न निवारे था जेबीं प्रवास बंतरायास ॥ ६९॥

आग्हां सया छ्ुद्ध-यरें रुद्र-बरें। करनि बारें बादे ॥

प्रभुनें सौभद्वासि न पांचांसहि आजि मार्रिि वादे ॥ ७०॥

देव निशीर्थों शयनी बसे मग दासकासि आणयुनो॥

प्यासी यदे प्रतिन्ना पार्धाची प्रथम सर्व जाणयुनी॥ ७१ ॥

५ भर्ती जसा मदफ््मा देहींहि तसा न दारफा स्मठा॥

या विजय-नेद-बचना' दावा टांगे सदा झकार मंठझा] ७२ ॥

$ एदाला, * हस्त पाइझेला,. है ( समू+अयन )-डत्तम रक्षण, ४ भाजनादी
प्रतिष्ठा झेबटास जाऊन स्थान रक्षय बसे होते द्वाया दियार करू लागसा, हैं तात्पपर,
पद्या पुल्तांतीक जपदपशत द्पदीदृम्ध या ३७८/०७६ आया ६६(७० पढ़ा,
६ देद॒पास्थ उसे झटपि्ता येत नाएँ हमें झटन जे म्दमलो ते मठा मोश्यों चेस नादी,
हा क्षारय,

४२०

नवनीत

निज-रक्षणाधिक ध्यज-रक्षण ग़जाप्ति दारका, पह्ें॥ -
मोें राज-शिराहुनि बहु अरुतें काय दारुः कापड' ते? ॥ ७३॥
देव महणे, * अर्जुनजी व्हा सिद्ध रय-स्थ तपन-कोपार्थ'॥
ते कां न महणेठ मनी ब्ह्मपदायर्थ' तप नको, पार्थ ॥७४॥ '
करुनि प्रदक्षिणा द्विज-बूंदासि रथासि तो कंत्रि नयानें- ॥

मगर बेंघोनि अधिष्ठी,' जनकांकी जेविं तोफ विनयानें ॥ ७५॥|
शाढ्ा निज-दासाचा ज्या स्तत्रिति छु-धीर विप्र तो दास |) ऐ
श्री-नलिनीचा” चक्र त्युजुनि धारे सुधी रवि प्रतोदास ॥ ७६ ॥
पांसु-निकरदि प्रभुच्या हेतु बहुऔतिचा घुकासा च॥

वाट न कोस्तुमाठ जपछा जगदीश चाबुका साच ॥७०॥
कृष्ण रयीं चढले, मग तोहि चढ़े पुत्र' सायकाचा' हो ॥

जेवि हर-रथीं विधि-हरि द्रुतरा दृष्टांत सत्य काचा 'हो ॥ ७८॥
द्रोणें रचिढा सैंपव"रक्षार्थ ब्यूह-नायक ब्यूद॥
परमार्थ-रक्षण-क्षम” अ-परा-जित* जैविं. काय कब्यूद' || ७९॥
सेनाप्री बाजविती नर-नारायण सखे दर्बरा" जे॥

ते मोर्से, भुजग-से ऐकति होउनि स-खेद रब राजे ॥ ८०॥
रोमांच-कंचुकाठा'* कडकडतां हृष्ण-फंबु" फपि'* स्याछा|॥

पर सोडी भानाठा सिंह-रबं जेबिं जंबुक पिल्याठा॥ ८॥ '
हांसोनि द्रीण म्हणे, 'पार्यो मजझा न जिंकितां बाजी ॥ी
जिंकाबया जयद्रथ शाक्य नब्ह मज-सतें करी बाजी? ॥ ८२॥
ऐसे वदोनि मार्गण-्दष्टि तयावारें महान्तप्रा सोडी ॥.

जैसी भगादोपाया मत्त-गज-दिरी मदहात प्रासोंढी ॥ ८३ ॥
मारुति सात्यकि धृृष्टयुम्न तसे छुरुन्बद्यमि तुडवीती |
कु-नृपति-राष्ट्रींस जसे दुष्काब्ठ व्याथि चोर चुडवीती ॥ ८४॥

॥ ध्वजाये छारूट प पन्च,. ३ गूर्गत राग आपाया म्दगत) म्ाघने से सुर्णेपर्शा

हेजस्वी दिसलास म्टूगने त्यास राग येल,.. ३ (प्रद्टाउ पह+ भरादि + भय ) साधडोदा-
दिद्वाच्या प्राप्यप.. ४ बसे. ५ थी (ल्दगी) दीय बमलिनी, तिता रबिद (हा).
६ सात्यकि, ७ थिंधु देशाचा रोना (झयदय ), ८ मुर्प धर्ष झषया मोम दा
रासध्यावियर्यों समय... $ भवाध-स्यस मोस्य, » १० (दवित ठद) कोीदी पम्दमा,

१३ एंग्रग्नेश, १३ बंदी, शिसत, १शवादापाएफ, फैमारह, डर,

मोरोपंत घर१्‌

द्रोण न थारे' क्षण पर-कठकांत जसा न रुद्र थाराबा ॥

तच्चाप-खा पांडव भांति जसे अहि गरुद्रथागवा ॥ ८५॥

इपुंनीं झांकुनि घेती ते करुनि छत्र-केतु विध्यस्त ॥

तो अ-प्रकाश' त्यांचा आप्त-कुमुद-खेद-हेतु विध्यस्त' || ८६॥

भरि एक क्रोश पुढें लक्षुनि* ज्या ज्या शा ब्रिजय सोडी-॥

क्रोश पुर्दें गेल्यात्ररि मांगें तो तो तदीय शिर तोड़ी ॥ ८७॥

खरध्र-कर जेरबिं शिरे गेहिं जरी न म्हणती सुना सीर ॥

व्यूह्ी तेविं कुरु-चमु घिक्कारनि तो धरा-छुनासीर॥ ८८॥

भ्रमछा जयद्रधाक्या जायासि न शक्त हा निकट कांहीं ॥

हैं योजुनि वेढियछा पार्थ करायासि हानि कठकांहीं ॥ ८९ ||

त्या समयीं पार्थ म्हणें, ' देवा संश्रित-झुभाकरा' वाजी- ॥

प्रमछे की श्रम-शमना घडिभरि तार रथ उभा करावा जी” | ९०॥

उत्तरे र्धावहनि नर पत्ती कुरु-कटक कृत-परामव तें॥

कारे निर्मनुष्य मंडड तो एक क्रोश आपणा-मरतें | ९१॥

स्वस्थ-स्वांतें. क्रीड: कुरु-बत्ठ-पंक-ज-बनांत पार्थ-करी ॥

मंत्र-वर्क सु-सग्रेबर निर्मानि शर-गृह अनातपार्थ” करी ॥ ९२॥

दर जेबिं किरण भरत्नतें जें कौस-कटक तोचि परिजेप ॥

रविच कबि-मर्ते अज्जुन तेजें रू्पेंहि, मित्र परि वेष ॥९१॥

निः-शंक कुरु-चर्ीं नर जेबिं हरि-शताबतीदि शरभ बनीं ॥

पर्वी शिवाल्यींसा शिरठा देवा झीघ्र शर-मत्रनी" ॥ ९४ ॥

प्रभुनें मुक्त कहनि हय चुचकारुनिया हछूच कौशसल्यें ॥

निज-बोधे' प्रित-द्गधत-दुःखेंरी सकत्ठ कादियीं शर्ल्े ॥ ९५ ॥
.._ ॥ छ्थिर पाला नाही म्दणने चपुमन्यास छत्यंत दुःसह पाला; हैं लात्पय..
२ ( गयदथ+ आराबा ) गरदाच्या शब्दास, ३ याणांनीं शॉंकिस्यामुर्े त्यायें अभदशशन, हें
आप्तस्प कुमुदद जया गेदास कारणीभूत, ( विधु+थस्त्त )-वंदास्तच झाना... ४ भरुनाच्या
रथाचा थेग इतफा द्वोता को, शपु एड बोसभर दूर शमतां त्याटां मारण्याझरितां
धरजुन जो बाण सोडी सो त्या शपूर्ये शिर दोटीत भादे तोच तो रथ त्या च्रच्यापुरें
एक कोसभर छाई. ५ एस्वीयरीक ईंदरव (अर्जुन), ६ (संप्रित+ शुम- शाकरा )
भाभिताज्या पल्‍्यापाची छापद-अश्ा देवा. ७ (६ भनु+ झाटपरकअपे ) उन ने हागापे
स्टपूत. < बा्णांला गदांत, ५ परमात्मस्वस्पह्ानाने,

2२ नवनीत

अश्व पर-दारांही मक्-तापांही जेबिं दास पोछबिठे॥

ते देवबें मक्तिरसे जाणों स्व-चरण-रजांत खोव्यविछे ॥९६॥
देवायें मुर्खी घाडुनि वोट म्हणे, “हा सुयोधना छुटिझा॥ *
मक्तिवल्लेंचि पहा हा परमेश्वर गानि अर्जुनें छुटिडा ॥ ९७॥|
ज्याचें पद-नख दासां जें सुख दे तापल्‍्या न ते विष तो- ॥
भगवान्‌ स्वर्य महा, या वरिजय-हयां सत्पदांस' लेते धु्तों' ॥९%८ ॥
ज्याच्या श्री-पद-दास्यें पा्रे तोखा सदा रमा ज्याया॥
हरितो' मना नराचा होठनि' तो खासदार माज्या या ॥ ९९ ॥| _
पुरुषार्थद ते केडे दास-हय-द्वितोदया कर खरारे॥

झालापि दास-दास प्रमुहि तू था दया-कर खरा रे ॥ १००॥
प्रेम माता बाव्या न्हाणी, कीं भक्त झंमुच्या छिंगा ॥

तैसायि नर-हयां हारे, कयि हो, याचेचि प्राय गालिंगा ॥ (०१ ॥
झऔपध सुन्‍चणक कल्पी पीत-पट' पसादि तौथरा माप ||
प्रित-साहित्य कराया न बट मंदार' ते बा मान्प' ॥ ३०९॥
हारे हरित तृर्णी चारी तो प्रमु ज्याचा प्रताप दुवीर ॥ ;
हरि" हार"? तई करिति पददेउनि गणपति-शिरीदि दुबी २॥ १०१॥
तोक-तृपा-शमना की क्षाठाया तात तौक-मछ पराणी- ॥
ध्यायाचेंह्ी बेची, फारे न पिउनि तेंबि तो कमए-फर्णी' ॥ ॥०४॥
उद्ैः्रत्रा म्दृणावा पार्थाच्या का ने “नीच लुरगानी ॥

ज्यां पूजी ती, ज्याचें यश नंदन-फ़ाननी” चतुरूगानी ॥ १०%
योजनि मुर्ग-वर रथीं, आपण कुरूनयत्ट पहात देव रिखि ॥' “
गग विजयातें मर्दुनि रडबाया सत्य-प'' हात दे, बारे घे॥१०६॥

प ज्ञत्कल) णापूदे कप सुरावे स्याप्रमाने,.. ३ सतना (ब्उंसाण ) “पतला जब करन एफ स्ममाम २ का टर्ेगण) गसआ.
दकन या माम्या ( माश्या ) मना इरितो (हें गरदायें सदमे भहे-)। ॥ (शाला )
दासाच्या घोष्यांच्या ( हितक्टदप ) क्त्याणासाटी, ४ पीदपद (वि्ाइर )ब होडग २
व पसादेयमाप,.. ५पल्पाश्ष,. ९ स्इमीपति, ० वदे उप्ारणेप८ श्घ
८२ (श४न,). $ इप्ठ... १९० जया इयाये यथा मैदताशाति चंदा ( हापंप्ा
गायगांत ) भाई हो (शण्स) क्यों पूडी (स्वाी छा बश्नि) हवा मुएएरि इस्पात,
१३ महादुए. है

मोरोप॑त ४२३

3। जशु /.
कर्ण-पर्वावील कर्णाशुन-युद्धाच्या आर्यो
(म० भा० अ० ३१-९१. मोरोपंत अ० २०-४९.)
द्रोणाचार्य मरण पावल्यावर कर्ण हा कौरबांच्या सैन्याचा सेनापति झाठा-
नंतर कणोनें दुर्योधवनास सांगितर्लें, “ जर मद्र देशाचा राजा दाल्य हा माझें
साख्य करीछ तर मी अजुनाचा समाचार घेईन. माज युद्धांत तो मा
मारीछ किया मी त्याछा मारीन- ” हैं ऐकून दुर्योधन राजा शल्याच्या शिबिरांत
गेठा व कर्णाचा सारथि होण्याविषयीं त्यानें त्याची प्रार्थना केंढी. तें ऐकून
शाल्यास फार राग आछा. परंतु दुर्योधनानें फारच विनवणी केल्यामुर्ले
अखेरीस त्यानें, ' मी कर्णाचे सारथ्य करितों,' मर्से कबूछ केलें. परंतु “मी
कर्णास युद्धाच्या प्रसंगीं हवें तें वोढेन त्याचा राग त्यानें मानूं नये,” गशा
त्याज्या गटीछाही कर्ण व दुर्योधन है दोधे कबूछ झाले. शाल्यानें रथ तयार
करून गाणल्यावर त्यांत कर्ण बसून युद्धास गेला. युद्धाचे बेलीं शल्यानें
कर्णाची फार निर्भत्सना करून त्याचा उत्साह-भंग केछा तरीहीं त्यानें मोर्ठे
शौर्य केलें. सरतेशेबटीं रथाचें चाक पृथ्वीत गेठेें वर उचडीत असतां
सर्जुनानें त्यास मारिें, अशी कथा या आख्यानांत दिलेछी आहे-
कर्ण म्हणे, “कुरु-नाथा पार्थाशीं संगरांगणामाजी ॥
घालीन गांठि, त्यातें मी कीं मारीड तो मणछा आजी ॥ १ ॥
कार्य-बहुत्वा-साठी मांठि न पढ़ी तया-सतरें मांगें ॥
तां आम्हां दोघांचीं आाजि पहावीं बढ्ें महानमा्गें॥ २ ॥
मी जिण्णु्ते न बधितां आजि न मा्गें फिरेन, हे बाचा- ||
साची, असा असावा निश्चयचि तुझा मनुप्य-देवाचा ॥ ३ ॥
जश्वांच्या हृदयाचा ज्ञाता रृष्णा-समान कौशस्य ॥
जाणतसे जे माधव सारप्य करीड आजि हा शल्य| ४ |
तरि मी धनंजयाधिक होइन तुज जय घडेल अ-भांत ॥
मग मज पार्थात' मु-कर जैसा क्षुन्धानिद्यासि अश्रांत ॥ ५ ॥|
तेन्हां म्हण मुयोधन, हैं भाहे सर्व सिद्व मी बांगें-॥
चाटेन तुझ्या मार्गें मज मक्ताछा अर्भा्ठ तें सांगें! ॥ ६ ॥

लखििज+____तन्त+त_..........0.....त.त00..तत

॥ (परारयकलत ) अजुनाया बध. २ (अ्प्र+भंत ) मेषांचा माश-टग उद्बूत राकने,

४२० नवनीत

ऐसे बदीमि गेछा ब्रिनयें दाल्या-समीप मंग राजा ॥
प्रणर्येकरनि त्पाति प्रार्ची साधावया महाफाजा॥ ७ ॥
“सत्यजता समयों, मद्रार्धीशा' महा-रया साथी ||
बंदूनि विनवरितों था तुझ्या प्रसादेंचि कार्य हें साथी ॥ ८ ॥
पदर पसरिझ तुजछा खि-गज-पंचानना नृ्ण-गाजी ॥
ब्हात्रें प्रसन्न मजतब्य द्याव्रा वर एक याचका गाजी ॥ ९ ॥
वरना, पयां कर्ण-बचन केडेंचि श्रवण मुनप्रजुद्धा, तें !॥
स-फत्र करी पार्याशी ब्हात्रा अंगेंद्र* योग्य युद्धाते ॥ १०॥
वा, वाप्तुदेव-सम तूं जाणसि सास्प्य-फर्म मस्न्‍नाथा ॥
तुजसम पढु अन्य नसे म्दृणवुनि मी ठेवितों पी माथा ॥ ११ ॥
अह्मार महेख्राचा' जाला, की जेपिं रूप्ण विजयाचा |!
सारधि तूं कर्णाच्ा हो बरूदा, हेतु मुख्य पिजयाचा ॥ ११॥
तो कृष्ण संकर्टी त्या पा्ातें रक्षिती यथा गया ॥

तूं कर्णातें रक्षी, दी सेतु स्वन्यश-्सीय थारया ॥श॥
बठ अज्प पांडवांचें, परे स्याही फोर मर्दिले सैन्य ॥

थातां निज-पक्षीचे दोधे योद्धे तुम्ही दृग दैन्य ॥ है४॥ .
अरुण स्वीचा सार्थध, दहनाचा वायु, यान की विधिचा ॥

सारथि हो तूं पैसा कर्णाचा पर्य-यक्-पयो-निषिच्ा | [९ ॥
शल्य सुयोधन-वाक्य कोपे, चोछी फरेंकरा, डोब्टे- ॥

भारक्त करो, चावे अधराते, फार तो मनी पोछे ॥ १६ ॥
मग कुस-राजासि म्हणे, / राया कगनन्‍्मानितोसि बहूनी ॥
म्हणसी, 'सोडुनि धनु शर, घारे हय-रक्रिम प्रतोद बहती ॥ (७ ॥
करिंशी बहु प्रशंसा या नस्व-मंटलायंत फर्णाची ॥
सांगसि सास्याची पदची मजलामि हीमशर्णाची ॥ (८॥
सिदासनोसिताठा मर सास्याधिकार हा सीच ॥
इच्छिति मपा कराया मसेजाबी जनाग हानीय | [६ |

६ शंगरेशया) स्वामी»रर्ग-

5८ रिमल रे पल 0 किले 2 ए2 2.00 कल कल
१ ६ मइ+अभीश ) मद्देशाब्या राण (शष्य)- न्‍
झाता हैंड, भ:

३ झंदराने जेग्दी भिपुरामर मारिय सेसखा अद्वेप स्थानों गोर्रगि
कपा भाहे,

मोरोपं॑त घ्श्ष

युद्धीं दुर्वेछ मी हैं गमलें तुज म्हणबुनीच भूपा हें-॥
सार्य योजिल, तरि दे दाबुनि भाग", शक्ति तूं पाहें ॥ २०॥
सांग मछा भाग तया रजिंकुनि जाईन आपुल्या देशा ॥
अथवा - एकचि मी रिपु-बछ मर्दिन दे मछा रणादेशा ॥ २१॥
हैं दास, सूत, बंदी यांहीं आम्हां नृपांसि बानावें॥
सारथि होउनि उच्चें जो नीच रथी तदुक्त मानावें ? ॥ २२॥
“हो” म्हणसी 'सूताचा सूत्त ” मछा गा भा मछा पदवी-॥
देसी, हे सीमा तब सुज्ञपणाचीच हैं असे वबदवी॥ २३ ॥
जातों गृहासि झाों कृत-कृत्य प्रफ्तमोक्ष-सम यज्ञ ॥

: प्रेश्ुनि धाढों कीं तूं धृतराष्ट्र-सुता गुण-ज्ञ समय-ज्ञ ” || २४॥
ऐसे बदोनि मग नूप बीर-समाज त्यजूनि करें गमन ॥
आटोपेना त्यावें त्यासहि अपमान-कोप-करि-्ग' मन ॥ २५॥
तेब्हां घांबे कुरुचर दीर्घ इृढ प्रेम-बाहु-पाशार्ते ॥
पसरोनि शीघ्र कबल्ठी नमुनि म्हणे, “न करिं वंध्य आशांतें || २६ ॥
रात्रुच्या हृदयीं तूँ शल्य म्हणुनि शल्य म्हणति तुज गया ॥
कुब्जेसि कृष्ण-सा तूं पट्ठु मजय-सिद्धि-छार्गे उजराया ॥ २७ ॥
बहु विक्रम कर्णाचा न्यून पराक्रम तुझा असे न मनी ||
असंतें जरि तरे माझें शिर होतें सिद्ध हें कसें नमनीं ! ॥ २८॥
कर्णाहुनि मजहुनि तूं अधिक अधिक यादवाधिपाहुनी |
ब्हाबें प्रो, बर-प्रद मज आजि परामबाधि' पाहूनी ॥ २९॥
हय-हृदय कृष्ण जाणे त्याहुनि तूं ह्ि-गुण जाणसी माम्या ॥
'भुज-युद्धीहि परिसिठी न वत्ठासि, तुझीच आण, सीमा म्यां ॥ ३० ॥
पार्थाधिक कर्ण तसा कृष्णाधिक तूं म्हणूनि सार थिता ||
स्व-गुण न छोपी प्रगर्टी, वरिडी विधिनेंहि शंभु-सारवित! ॥ ३१॥
शल्य महणे, * सया मज राजन-समूहांत हात जोडोनी- |
महणसी, कृंप्णाधिक है दुर्लभ यश जात नाहिं सोडोनी ॥ ३२ ॥
जाढों प्रसन्न तुज मी वर देतों थे करीन सारध्य ॥

__ _पध्य अपध्य न म्हणतां परि सोसावें मदुक्त हें तथ्य ॥ २३ ॥

॥ भेमून दिलेले काम, २ अपमानामुझे भालेडा राग हाय इत्ती त्यादर बमसेखे,

३ घांग्ल्या दुश्य भाण््याला, ४ (पररामव+भाषि ) पराभवापासून हशारें मनाठा
उःप, ५ हैं येये छोपदी ता कभी योजिजें कहे.

डर६ नथनीत

सारथि होतों परि मी प्रमु सूतातें! रणेन का 'हां जी? ||...
गांजीन तरि सहांते, ग्हणिने बैचें दिखी सुधा कांजी ” || ३५॥
कर्ण सुयोधन ग्हणतो, 'केंडें मान्य लद॒ुक्त आपा हैं|
अंगीकत कायाच्या निर्काही पुन्यझ मूंदि वा यादें! ॥ १६ ॥
शल्पें सास्याचा केढा स्वीकार तैंधनां यात्त- ]) ह
कुरू-पति कथि इतिहास त्िपुराचा' चित्त हष्टायास' || ३६॥
सांगोनि भिपुरदहन इतिहास प्रथम मंग दुजा राया॥

काथि * अकुछन कर्ण ? अश्ञा शल्याच्या संशयासि बारया ॥ ३७॥

४ सूत-कुदांत न झाछा मज बाट़े देव-पुत्र हा कर्ण ॥
क्षत्र-कुर्लीच उपजठा, हैं याचा स्पष्ट सूची बर्णे॥३८॥ -
ठोकांत प्रगट न है कुछ कारण एक द्वेंचि सत्य जिझा ॥

शाढा तिनें उपजतां बराव्यपर्णी करनि साहस ध्यजिला ॥ ३९॥
हा दार्च-भुज स-कुंडटकबच उपजतांधि बात्ू-मास्करन्सा ॥ ,
प्रसत्े न यासि राधा प्रसवेछ सुधाकराति काय रता'॥ ४०॥
अजि स्िंपुन्ञक्ति-गर्मी मीक्तिफ उपने, नदीतही अम्ती- ॥

पुष्कक शिपा तर तो त्यांच्या उदरी न मौक्तिके बतती ॥ ४ ॥
राधा धात्रीच गे कणोक्या न जननी शरीश या॥

सांगा जी व्याप्रासि प्रसवेल मृगी की तरी राया॥ ४३२॥
हा प्राकृत पुरुष नव्हे, सांगाबें काय स्‍्यां तुझछा कविठा ॥

करणीज्या तेमें बहु वीग-फरवी स्वचग्व टाफविछाओं ४३ ॥े
सारधि होय पितामह रुद्राचा, तेयिं तूंदि कणोंचा॥

छाजो तुज रति-स्य-हय-गुणधर तो बंपुद्दी' सुन्पर्णाचा"॥ ४४ ॥)
सारधि अधिक रथीहुनि लसातांचि घड़े जय प्रजा-पातछ्ा।|

पव्ठ कर्णात्ि तुम्ही घाद्द कंठाँत कीर्ति मगि-्मात्य ॥ ४३ ॥
पार्यातें ऋष्ण तस्ा कर्णीतें तूंहि सेंगरी रक्षी॥

ला मारते करावा कर्ण-बत्यम्रि प्रदीग सु-फक्षी"/॥ ४६॥
शल्प “अवश्य ! महणे तो फर्ण म्हणे, 'तूं ययोक्त एप कल्पी ॥

मद्र-पते, निनपूं७ दे सत्य भीमानुजात्ति शस्तत्पी/आ ४०॥
; सासस्यान्या इब्मत माया रूवोस, २ इप्पी हा रप, हम्लोर हा ग्राम २
विश्यु हा बाष् पशन महारेफने मिपुराया नाश कैसा, खरी रूपा भारे, रेमा,
दरस्याकरिता,. ४ इस्वी, ५ गइशचा भाऊ--भद्य, ६ शदुर्प एूरी, णवर्रासा,
संपएछावर निर्न दे म्दघजे मा दे.

मोरोपंत छर७

शाक्ष-प्रोक्त-विधानें रथ, कल्पुनि शीघ्र आणिछा दाल्यें ॥

जेबि मनोरथ साक्षात्‌ केला दैवेंचि सिद्ध वात्सल्यें॥ ४८ ॥
शल्य बसे, मग बैसे वैकर्तन' निज-रथी जसा तरणी ॥
पाहुनि शोभा मानिति जन कीं, केछाचि पार्थ-घात रणी ॥ ४९ ॥
“धर्म धरावा किंवा मारा पार्थ, चर मछा दे हा॥
अथवा पांचहि मारी विजय-श्री-शुद्ध-कीर्तिच्या-गेहा*” || ५० ॥
ऐसे वंदे जया्थी नृप त्यासि म्हणे “अवश्य” तो कर्ण ॥

झाला सिद्ध महात्मा वाराया सर्व गप्त-लोकर्ण' ॥ ५१॥
हषे॑ शल्यासि म्हणे, “मद्गाधीशा, वस्प्रतापा! हूं-॥

प्रेत वाजी, आजी त्वदर्शित यान-शीघ्रता पाहूं ॥ ५२ ॥
मारीन पांडव रणी, शाल्या निश्चियचि जाण ते जितकीं ॥

शल्लें धरितिछ खेडिन, माझे अति-तीत्र वाण तेजित* की ॥ ५३ ॥
शस्दृश्नि;ं धनंजय झांतीतें पावबीन मी थोर॥

घन जृत्य-र्सी सादर भाजि रणी या करीन कुरु-मोर' ॥ ५४ |
शल्य म्हणे, 'सूत-छुता कां गा मचमानिशी सु-भव्य जना ॥
वंशजहि" झ्ूर्प न गुणें छंची सम्यादता शुभ व्यजना' ॥ ५५॥
न विछोकिझा धनंजय म्हणवुनि ऐसें यथेष्ट बोलबततें ॥

न छतव्रे बेतस-हशिर परे येतां गुरु-ूर ते कि हो छवतें॥ ५६ ॥
मद-भूत-ग्रस्ता, तुज॒धघमीत्मा सिद्ध-मंत्र पाहील॥
साधुपुर्दे मोह तसा क्षणभरिंहि न हा प्रछाप राहील ॥ ५७॥
कर्ण अनादरुनि वचन शल्यासि म्हणे, 'सु-शीघ्र हय हाकी ' ॥
याकार्पणा इृतांतें चुंबक-मणिनेंच" जेवि अय हा की॥ ५८ |
कर्ण महणे, 'शल्या गति भीष्माची शुनी तशी केठी ॥

गुरुहि अ-धर्मं वघिठा, विजय-श्री ओदुनी बचें नेडी ॥ %९॥
पार्य-प्रताप साहे थांहे मज्वेगठा छसा. कोण ॥
गंगा-सुत दृद्ध भछा तो आह्मणदी पुरातन द्वोण॥ ६०॥
१ विकर्तन सदुणने सूरे त्याचा मुडगा-कर्ण.. ३ यिजयर एमीपरामून हंगारी भी नि

डीति तियें स्थानमूत क्षमा कर्णा, . ३ (आाप्त+लोइत क्रम ) आपायि ऋण,

४ तेशस्वी, प्रसर, ५ एडाच इुर्व्ंत जन्मटेले (पक्षी ) बेद्रपादन झारेखें, ६ पंस्पाग,
७ छोहयूंदरानें, ८ कर्ण,

४२८ नवनीत - , .

माने प्रिय बहु केझे घृतराष्टन्सुतें शदर्थ सावीन ॥
दात्रिपयी प्रिय-भोगासद जीवित करन बंतकाधीन॥ ६१॥
इत्यादि आत्म-विक्रम जैब्दी स्वन्मुर्खे ये" फ्णे बे ॥
झल्य तथा उत्तर दे उम्र जर्से विष हृरासि अर्णव दे॥ ६३ ॥
+नरबर गर्जुन कीठें, परृरुपाधम सूत-पत्र ते, फोठे॥
बाचाढा, नाचायें सत्तवनी ने स्वन्यर्णनी जोठ॥ ६३॥
तुज नित्य घीप-यात्रा-स्मरण' असायें, परंतु हा मंद तों॥
माहेचि वि-स्मृती्ये बीज रहथुनि छेशमात्र मी बदतों॥ ६४॥
हूं प्रथम पव्ठाठासि प्राण-क्षय-मय धरूनि मर्नि मांगें ॥
जिंकोनि बद्ध केठा दुर्योधन खन्चस्तायकें! रागें॥३५॥
बंध-विमुक्त मुयोधन तेब्दां ला की धर्नजयें कैंडा ! ॥
राधेय अन्य तूं, तो अन्यचरि, जाणों पतोनि जो गेला ॥ ६६ ॥
तया गोनह-प्रसंगी भीष्मद्भीणादि सर्व एफाने- ॥
केले, मप्त, दशा ते त॒मची क्षण आपको नये काने ॥ ६० ॥
तेन्हा वां तो थर्जुन गधेया, का न निकिला श्खे ! ॥ *
सरस्त्रं गेली होती कोठें, नेठों हितेनि मैं बे ॥१८॥
घाें युद्ध उप-ध्यित याजि, पढेनाति वाए तुझा पार्थ- ॥
मातछ निशरयें हैं कर्म करिशि _निजन्यघू-विछापार्थ ” ॥ ६५% ॥,
ऐसे सन्नन-संमत हित, सत्य, भ्राय्य, जे दे शल्य-॥
कर्णाज््या कर्णा दे दुःख तर्ते शाही में दे शास्य॥ ४९ ॥|
कर्ण म्हणे, ' गा शल्या मागीठ कथा कशास जार बाजो- ॥
मन मिंकाछ तारे खरे तब फाथनो, शीम वाटवी याजी ? ॥ ७] ॥
द्ाल्य महंगे, “बहु बरसे पार्थाञ्ी गांडि चाउितें ्ष ॥
$ घोष --गौछ्शणा, त्याप्रत न लक लक का सन से लिए त लत करे पर पास शिकनाद सण्दी त्याग आते बैधर
दासपानें ग्थुयून दुर्योधन दा, कर्ण, शनि पर मेंहदी व चपुरेग गेरय झागरर पैझन, हरे
झसनान्या आपतस्पा गायी पादण्याष्या मियाने हेथा नाव मेला... देपेचीश पा
कातों मित्रमेन गंधव झाला होता... स्थार्च हुर्म.पनाएें करती ऋापथरइन दुंदे क
हशंस की पद्ाता ये सित्रमेस दुर्घोडिनाया मॉघून हरमनो री अक शाप क्षय झट
स्वाय सोटविंट,.. हा सर्वे प्रदरसास * पोषधातरा झये म्दटडात, 8 शियग पर
व झग्पद, ' पु

४३० नदनीत

खान स्व्योपकाच्या सदनाच्या आश्रय उमा रहे ॥
जिकडे व्मात गरजे झार्दूढ तया दिशेकरे पाह॥ ८७॥
भुंके बद्े ययेष्ट, ब्यथित करी निकटझर्ति-मन-कर्णा'॥
अर्जुनधणट न पडडी तोंचि तसा भुंफ़नोसि तूं कणों ॥ ८८॥
शद्-मंडल्दीत कोल्हा म्दणती "मी तिंदा पत्गना करितों |
जोंवरि न पाहिछझा गज-गंडन्यठछ-कपछ मज़िता हारे तो” ॥ ८९॥
कर्ण महणे, 'गुणबहुण जाणे गुणबंत मन्गुण नेणेची ॥
प्रसवे' तीच बमि्ा शल्पा तैसी न बांध गेणेची' ॥९०॥ .
मी आपणासि जा, जाणें त्या मिप्णुटादि तच्तानें॥
तैसे न जाणिने ता, इतों वा सत्ब-हीन' सल्ाने ॥९॥
पार्यनपधार्चें साथन भाहे तें सांगतों तुला, जेणें-॥ . .,
बाज ईंस्व-युद्धी" विजयाचे प्राण निश्चियें पैणें ॥९१॥
अहे अद्दि-मय" सायक मगृदु-चंदन-चूर्ण-बूर्ण मात्यांत ॥
त्याबांचुनि श्र दुसरा नाहींच क्षोणिलल्लमा स्पा ॥९१॥
तो शदिय' शरोत्तम सीडुनि मी मेरतेंदि फ्रोढीन॥
कवचाची फाय कथा पार्थी की केशबींच सो्ीन ॥ ९५॥
तू. ज्ञाठासि कुन्देशी संगर-पॉडिय काय सुज डोवेंन॥
शल्या, कल्याण-गुणा पात्र जगी पण्प-संग्रटें छोर ॥ ९९% ॥
म्याठासि गरइ-चुद्े, बदबडसी फरार बरानिसी अर ॥
भाव तुप्ता मन कब्टा धीर तुझा मृस्युच्या मे हरिटा॥ ६६ ॥
ते मास्तोल मन की त्यांठा मारीन मी स्व-यद् जाएें॥
कृष्णांछा कर्ण न भी, चनु टाकुनि एकदां बरसे जाएे॥९*७॥
देधांची काय फया जोर एल्णार्जुन राइस बेतीझ॥
सरि माश्ने दर त्पाच्या प्राण-धना्ते हसन पेगीठ ॥ ८
तुम भेदिक्े परनी स्पष्ट मशुनि मोदसी बसे सं ॥!
सर्दी पापामिष्यें हैं. मिक्रद्योइनपाप पद मं.
4 रतज ब्यमास्या ममृप्योणा कानाझा, ३ प्रशशददशिदी (माइटोग हित
बैडस्था हुयी) अाभायगी,. मे दद्धिदित मर्वाने,. ४ स्प्काष्य दंड,
७ हरैहप-आगीे अउनास्या मद्तीने खाधबन राहसे स्पारिदों खाने ये हम
जादते फफ रक्षरादा पुत्र भइसेत हा बचत, हो हाए देरी भरेतयप मारे ८
हेदुएें क्दाम्दा भात्योंद बायहपानें बेजल रादिया ऐोठा, झट दवा शत. गर्रण-

मोरोपंत 8३१

मज॒ युद्धाभिप्रायापासुनि मांग बल्ेंचि फिस्ील- |

ऐसे भूत नसेचि त्रिजज्गीं जें हवा यशास मिरवीरू ॥ १००॥
भ्याडासि मेडसावीं मी म्याया उपजर्लो नरसे कांहीं॥
विक्रम-यश साधाया झा्ेसे, चाल पथ पुढ़ें पाही” ॥ १०१॥
शल्य म्हणे, “रे सूता, बडब॒ड करितोसि फार मद्य-प्सा ॥
गुरुसागर बहु गर्जे परे मुनिचा एकही भरे न पसा ॥ १०२॥
तेब्हां दुर्योधन हुप निज-कार्योचरा न ब्हाबया घात-॥

कणीस मित्र-भावें चरी, शल्यासि जोडुनी हात॥ १०३॥
जप-बहु-मार्नें झझे गति वाद त्यजूनि उप-रमा वरेते॥

मग हरिरा करियरसे गेले दोबे नरोत्तमावरि ते॥१०४॥
कर्ण त्रिदश-गुरुनमतें' रचुनि महा-ब्यूह तम्मुर्खी ठाके॥
बाईस्पत्य-व्यूहा पाहुनि बहू धर्म तो मर्नी धाके॥१०५॥
भूप म्हणे, 'तूंचि करी कर्णाशी युद्ध उद्धरी कांटा॥

भांडो सुयोधनाशी भीम, तयाचाचि तो असे बांटा! ॥ १०६॥
अमृत-रसाची धारा धर्मोौची खेतन्वाह* जाज्ञा पी॥

होय पुढें, सैन्‍्यातें 'ऐसे बतों” म्हणोनि आज्ञापी ॥ १०७ ||
शल्य म्हणे, ' राघेया तो येतो जिप्णा विष्णु-सम-शीछ ||

गरुडी काझीय तसा ज्याबरि तूं कोप-गरतव्ठ बमशीछ || १०८॥
कर्णी, पुससी ज्याझा भाढा तो पार्थ दाव-पाव्रक-सा ॥

वधितो मृगांसि हरि-सा, सोसेठ परांसि तत्प्रभाव कसा ॥ १०९॥
तुजशी धनंजयाशी गांठि पडाया नकोचि बहु वेत्य ॥

पाहीन मी तयाचा आणि तुझादी रणांग्णी खेद ॥ ११० ॥
बधिशीछ जिष्णुटा त्तरि कर्णा, देशीझ आमुचा राजा॥

परि हूँ दुर्घट इंद्रा, जारे काय सहाय आणिटा बाजा" ॥ १११ ॥
कर्ण म्हणे, 'मद्रेशा नीट पहद्दा पार्य-केतुचा शेंडा॥
संशतर्कांत ज्ञाला मग्र जसा सागगेदरी भेंडा'! ॥ ११३ ॥
शल्य मणे, 'वरुणातें कोण समुद्रोदकांत घुडबीड ॥

विज्ववीट तृर्णे दहना अनिद्शाला करूने बढ़ मुडवीछ ॥ ११४ ॥।
३ सभिंद्वावर, ३ अर्जुनावर,

है हे ३ देवांचा सुद् दृह्स्पति त्यान्या मवात्रमार्गे,
४ शर्मन, ५ अझरेव. ६ माठीया ऐोटा,

७३२

नयनीन

ऐसे जो काशी शल्य यदे तोंचि जीपत्पासेमा॥
मित्ची, मारण-मरणाहूनि दु्जे अधिक ज्यांति मासेना॥ ११४॥
कुरपांडव-सेनांती- होती - संग्राम राम-शिप्य-मणी' ॥|
गजयूधात्रर हरिन्सा धागे मारी अनेक यीर्मणी॥ ?2$॥
भरि एक बाण हाणी ते हाणी कर्ण दर तया तियदती . 5
निपट प्रत्युपक्ृति-पटु झांकी रिपु पसरानि स्व-ृति-पटो ॥ ११६॥
का्दी जोई जोदी सोढी- शर कर्ण, डायवास्तव तें ॥

न दिसे, दिसे शगासन-मंडक्क इत शत्रु-यल्हि स्था-भयर्तें॥ १॥०॥
हत-नर-तुरग-गजाच्या रक्तांची गुरु. तरंगिणी बांद ॥

, साक्षात्‌ सरस्वती ती, स्वर्ग जन जिच्या निमजनें ठाह॥ १६८॥ :

रक्त-नदीघ्या स्‍्लानें, पानें गंधेंद्ि बीर से भुटले॥

दिसती वर्संत-समर्यी फिंशुक-सतरु' फटक-फ्राननी फुछएें ॥ ११० ॥-
शल्य गहणे, “भाठा रे भाटठा काछानक-प्रब्ध भीमनी

भी मन काछ्ाचेंद्रे, या प्रति-मछ एक बद्य-भीम/॥ (३ण०॥ी -
बहु-काल्-संचितोग्र-कप-गरव तुजयरीच.. कीकाया व

हा मीम-मुजग आादा, सावध हो देस देज-ओफ़ा" या! ॥ ॥१६ ॥
कर्ण महणे, मद्रेशा, सतपचिं यदतोसि भीम दा साचा ॥

पेड रोड समर खाग्दी केल्या महोपद्ासाचा॥ह३३॥ी
हा वीर धीर कोर्पी प्रवत्ठ नसे यासि चाद देहाघी॥)
चीधांहुनी शत-गुण प्रीति ट्ु॒पदाईममेदि दे द्वाथी॥ १९३ ॥|
याठा यधीन फ़िंया विस्ध तीी मी फरैन कोपार्थ ॥

याच्या कैयाँं ते मनशी घाठीओ गांठि तो पार्य !॥ ११४ |
शल्य रणे, ' न वें बहु आधी मीगासि चोठ गागदा ॥

- फर्णे म्दण, ' तुज सागर भारी, मगर भौम कोटवा राया? वी ऐ२६३

9७६
है]

४ सप्मारी शारे ४ टनूमान,

फरथ्गासाध्या शिष्यामरध्ये शे४ कमान, ३ देडछ,

भीमतें. नाराधेद ताडी यर्ण - स्ानोगी बाधीकी
मंग चुडवि दास-समुद्री कपि गिशिं कैद दुसाग्गाडी॥ १३६ ॥
भीमदि झांकी कर्णी ब्न्पों तत्तरंत मा री>वी
सोबी, तो बीर-मर्णी स्प-म्मी सेम्द्र!ी परी परनमित

६ सांगत साहेशा मंवइर होप हँप शि:

७ परावमामा स्ुयानारा,.. ८ बादाएं,. ६ साध,

मोसेपंत ४३३
छोक म्हणति, “ दारुण रण, नेणों होईछ आाजि काय के ॥
दोधेद्दी प्रवठ हटी दिखें हैं युद्ध भीति-दायक-सें? ॥ १२८ ॥
हांसें भीम मर्निं म्हणे, 'जरे नसता कर्ण जिष्णुचा वांठा ॥
का टाकितों सु-यञ्ञ कां गुरु-ददयांतिल न कादितों कांटा ॥ १२९ ||
कौसुंभ-रंगरंजित वल्लानें. झोमंते जशी महिठा ॥
हत-फकटक-रक्त-ंगें जाली शोमा तञझ्ी रणीं महिठा ॥ १३०॥
भीमें कुर-बछ मथिलें जारे केंडे गुरु-सुतादिकी जतन ॥
हत-म्ट रुद्र-रोपें होय जसे दक्ष-मख-महायतन' ॥ १३१ ॥
पा मुकुंदासि म्हणे, 'संशतक मारे पहा कृष्णा ॥
कृष्णा-देवीची जशि तशि पुराया स्व-भूमिची तृष्णा ॥ १३२॥
कर्णीचा गज-कक्ष-ध्वज' दिसतो जामुच्या बत्यांतचि तो ॥
पुरुष-ध्याप्र-प्राया वीगंचे एशि संगरी रचितो ॥ १३३ ॥
चार सख्या, हरि सत्र तेथें ने तन्िबारणार्थ मछा ॥
यम छाजी तब दासा, बादे ब्ष काव्ठ पांडवां गमछा ॥ १३४ ॥
कर्णातें साहेसा न दुजा मजबेगढा 'तुछठा कब््तें॥
मद्भुत तेज तयाचें भस्मचि केछें बसेंठ गा बल् तें ॥ १३५॥
जो सारधि सुख-धामा तुज-सम शूरहि नवांबुद-स्यामा- |
माठा अरिच्या कामा तो राजा शल्य जआमुचा मामा ॥ १३६ ॥
में रथ तेथें जेयें कर्ण करितसे मदीय-बढ-दमना |]
स्मरतो असेल वृप-दहन-दग्धांच्या कृष्ण-मित्र-जछ-द मना! ॥ १३७ ||
हारे हपँ हरि हांकी तें दरिणांचाचि न हरिती सर्व- ॥
ते ऐसे जबन छठब न पवन-सुमारीहि' उरदिती गई ॥ १३६८॥
इल्य कपि-ध्यज पाहुनि कर्णासि म्हणे, 'पहा मद्दा-बाहो- ॥
आए अर्जुन, सावध आतां युद्धार्थ झीत्र तूं वा हो! ॥ १३९॥
फर्ण म्हणे, "सत्य बदमि धैर्याची धरुनि घट्ट कास रहा ||
बदलासि यथार्थ हृपा, मज झाठा प्रात धन्य यासर हा ॥ १४० ॥
२ हप्ी ज्याच्या पदरायर झाडिखा शाह क्षमा, ३ पपेस्प धम्मीने जब्यात्या ( मास्‍्या )
सोकास एप्याया मित्र जो धर्युन द्वाय मेष तो आटयत झंसेल म्टुगजे माल लोझ कद

शैकट्समर्यी माप्ठी करादपण करीत भसनील,. वायुपुत्र हदूमान्‌ त्याज्या अंगों,
॥४ १२७ 6--29

ध्शेट सवसीत

मी शुद्ध ,उैद यातसी निर्मय-चित्ते करीन, काम रणी-॥
होतो पूर्ण, पहावा धर्मइ-जनेंदि दोष का मरणों॥ १४१॥
मीप्म-दोण-चस्राहुनि कोण. चरित्र. सन्‍्महित ॥
पर तेंद्वि विसरवीन स्व-चरित्रें मी करीन जन्म-द्वित! ॥ १४२ ॥
रृष्ण म्हणे, “पार्थो दवा बाठा क्रोधाँध कर्ण बंतक-्सा॥
मस्युंजय-वर-पात्रा, तूं याचा न फरिशीठ गंत कसा॥ १४३ ॥
याच्या शरासि साहे एसा त्रि-जगांत तूंचि एफ रणी॥
धौर उदंड असति, परे त्यांठा पायी तुझ्नी न ये फरणी ॥ १४४ ॥
करणीतें जिकाया तूं शक्त, तब प्रताप मी जाणें॥
झाछा प्रसुल तुज तो, जो जादी त्रिपुर एके बाणें ॥ १४५॥
मारी हस्प्रसाद कर्णी, डूत्रा जसा मुनाशीर'॥
राधेसह तादत व्याकुब्ट-चित्ता विच्या सुना शीर!॥ १४६॥
पार्थ म्हणे, * कृष्णा मम जय घडती जाति निश्चयें दवा फी ॥
वा, सर्वे-लोक-्युरु तूं महेसि बहु प्रसनन, हय हाफ ॥ (४७॥
बाजि पहाशील सझ्या, मच्छरदाकटीटलांग' कर्णातें॥
तदसृक्षण-पिक्ताती.. बाकाशार्वेदह. शोण-बर्णाते"॥ (४८ ॥
मी त्यावें की मा तो आमि फरीठ निक्षयें हमन ॥
मन न ब्यप्र तुन्नें हो, रणि जय-मण्णार्थ आमुर्चे जनन!॥ १४९॥
जिप्णुसि हार में धर्मस्थातीयें उद्धशयवा शस्य॥ं
कर्ण रघासद भआाणी सत्वर समरांगणांव सो शस्य॥ १६० ॥
उत्साह तेज सिैचा शिक्षा बछ थर्य श्वीर्ष दांयाँचें॥
तुल्पणि ज्यापरि गंगा-पमुर्नाच्या पायचननव कोयाओ॥ १३ ॥
इंद्र मणे, 'कर्ण-यथें हो पार्य स्तोप-यात्र बम्मांत॥|
सूर्य मूणे, 'पार्यनययें संपाद्‌ विशय कर्ण समरंत ॥ १९३ ॥
फर्ण मृणे, “दात्पा जरे मजदा मरीट आनि पार्य फरेंवी
फाद्षीठ, सांग देकों मप्रो्स होप जयंत सार्थकर्से ॥ १५३ ॥

53072 नम >> ० ० नमन तन
१ ४. ३ (मग॒क शरर शध्टीहतक भय ) माप बाधांगें पिशिशिश सगे कोने
होंग जदाऐं छत, ३ ( हहउ शयरु+कदक दिष्टात ) रपाष्या शत दिदृवा! शा शा
झाता हाई भगा,. ड तांददा रंग अपरेप्या,

मोरेपंत छ४२५
शल्य म्हणे, 'कर्णा तें न घडो, देंवें घडेलही जरि तें ॥
तरि मी त्वरदर्थ युद्धी मारीन रणांत जिण्णुतें हरितिं? ॥ १५४ ॥
पार्थहि दरिस म्हणे, 'जारि अरि मज मारीछ काय करिशीछ ॥
न पुसावे परि पुसतों, कीं तूं संशाय समल्‍्त हरिशील”॥ १५५ ॥|
ऐैकीनि कृष्ण 'शित्र शिव! ऐसे जायें म्हणोनि मग हांसे ॥|
की कर्ण काय, न वो काठाचेही स्व-सेवकी' फांसे' ॥ १५६ ॥
*ग्रुप्क उद॒धि, शीत अनछ, जरे होईलछ प्रभा-करा पात- ||
तर हा कर्णापामुनि नाहीं होणार वा तुझ्ना घात॥ १५७॥
जरि विपरीतचि होइल तेंही स्मर-हरन्वस्प्रदान मृपा ॥
तरि मी निज-भुजन्तेजें मस्म करिन मद्र-पति-समेत बृपा” ॥ १५८ ॥
ऐसा निश्चय केछा पर्थे कर्णहि मांडिडें समर॥
कौतुक पाहति कौरव-पांडव-पक्ष-स्थ आणखी बमर ॥ १५९ |
पार्थोडड़ील कटके कर्ण, कर्णोकडील त्या पार्ख ॥
केटी तीत्र-शरंहीं भग्में मम भयी, हत-स्वार्थी ॥ १६०॥
वर्षति अन्योन्यात्रर कर्णाजुन ते घनावरी घनसे॥
पुरुह्नत-दूत-बात-युमणिकरां शर्यहांत रीघ नसे॥ १६१.॥
तो आढा बध-समय, द्विज-शापहि* भू-मुर्खेचि तो डाें- ॥
गिव्यी रय-चक्र, म्हणे 'रामात्ला। प्रेम तूंहि तोडाबें!॥ १६२॥
चक्र क्षितिनें मित्ितां न स्मरतां भागेबार्ू रव्िजाडा-॥
स्पर्शे विपाद, म्हणती “बछ-तेजो-नाश-हेतु” कत्रि ज्याठा ॥ १६३॥
व्यसनी पढतां, क्षात्री धर्मोी होऊनि तो वि-रस “हाय! ॥
कर्ण म्हणे, धर्मासहि मानी कीं, “हा नब्हें चिर सहाय ?॥ १६४ ॥
विधि फिस्तां जरि दिघड़ा ब्यसनें त्या फार कंप दात्यातें ॥
परि परएमिण' देठनि होती चुचि-सख-संपदा त्यातें॥ १६५॥

३ मास्‍्या मक्ताल़ा ( बाधग्याला ). २ ज्यादा स्वाय ( जयाणा )नाहसा झाता भह।
क्री, ३ इल, ४ कोणी एका वेदीं कर्म रुग्येस गेा क्षमता त्याव्या थाणानें एका
प्राध्मयादी गाय मली ; तेर्दा त्या ग्राह्मयानें “ ऐन क्ाद्ीबाभीच्या प्रसंगी अद्रांत पृष्दी
तुस्‍्या रपायें चक्र गिरील, ” क्षमा शाप दिल्ला होता, ५ परशुरामाने दिमेल्या भश्या,
परशुरामाचा भीष्माशियाय इतर क्षश्रियाँश विद्या न सांग्ण्यादा नियम दोता. हेम्दां
फय आध्यषाना बेष घकन त्याजपामून कृपटानें विदा शिष्य. पुरे हो क्षत्रिय भाहे
कर्से परशुरामास छूण्स्यावर मजपायून मिझदिक्ेटी दिशा द्रमंटी हुआ उपयोगी पच्दार
नाहीं क्षमा स्थानें शाप दिया होता, ६ झाख्िन,

४रे६ नपनीत

तो दृप भूमि-अस्त-स्यंदन-चक्रासि'. उद्धरायातें ॥|

उतेरे स्व-रथाखालें करने बरसे अ-तुंछ युद्ध राया तें ॥ १ ६६॥ ४

उद्धण करूं पाहे कर्ण भुज़ांनीं धरूनि चक्राचें ॥
परे पृथ्वी सोडीना जाणों ब्रत चेतडेंचि नक्राचें ॥ १६७॥
सत-द्विपा पृथ्वी इप उचली चार अंगुब्ठें बरे ती॥
बाडेशासि जशी मत्स्यी, नुगव्ठी' चक्रासि कांपडी पार ती ॥ १६८ ॥
सद्रसना' नामातें कीं सोड्डी बंधु-ता' न दायातें! ॥
तैशी क्षिति चक्कार्तें, श्रम झाछा फारता तदा यातें ॥ १६९॥
त्या व्यसनीं तो पाणी भाणा नेन्नासि इप म्हणे, “हाय! ॥|
काय करीछ, न* साहे' ते बहु मर्मीहि साहिे घाय ॥ १७०॥
स्व-बधोयताओनातें कर्ण म्हणे, “बछ तुझे मनंत रहा- ॥
स्वस्थ मुहूर्तभारे, रण-श्रद्धा पुर्वीछ गा बनंतर हा ॥ १७१॥
रथ-चक्र उद्धरंई दे, श्रुतिन्‍्शात्ष-ज्ञा महासर्था कुछूजा ॥
साधु न हाणिति भरिछा, पाहृति ब-धृतायुध व्ययाकुल ज्या ॥ १७२ ॥
तूं स्व-रथीं, क्षिंतित्ररि मी, तूं सायुध, मी ज-शख्र-कत्रच रणीं॥

,न ब्धावें मज, जो मी रथ-चरणीं छाग तूंहि भब-चरणी" ॥ १७३॥

भ्याऊों न तुज हरीसहि जो न छुठा बि-मुख काय फातर तो ||
कथितों यास्तव कीं, जन धर्म मव-सिंधु-नायका तस्तो ॥ १७४ ॥
रक्षावा धर्म बुर्घे कुशछाचा धर्म हा निधी, राहें- ॥
स्थिर जें करिसि निरायुध-मथन करिल धर्म-हानि धीरा हैं! ॥ ॥७५ ॥
कृष्ण म्हणे, " राधेया भछा बरा थआजि स्मरति धर्मातें ॥
नीच-ब्यसनी बुडतां निंदिसि देवास न स्व-कर्मीतें ॥ १७६॥
जेच्हां तूं दुर्योधन दुःशासन शकुनि एक-मति झाझ़ां ॥
कैसे कपट-धती चित्तीहि न धर्म लंधितां भ्याटां ॥ १७७ ॥
लेब्हां समेसि नी पांचा्ी मानिर्ले मनी शर्म ॥
तेब्दां गेढ्या होता कीठें राधा-मुता, तुच्चा धम ॥ १७८॥
केडी वत्ञ सतीर्चे जेब्हां उघई़ें कराबया भांग ॥
, गेल द्वोता कोंठें धर्म तुझा तेघवां इपा, सांग ॥ ॥७९ ॥
१ जमिनीत सपलेसे रथायें चार त्याठा. २ न सोडी, ३ साधूंची जिग्द्रा.
« भाऊंंद. ५ विभाग ( दिससा). ६ साइन न दोतील झसे. ७ धिवपर्ी

मोरोपंत ड्३्ज

चादनि विपान्न भीमा सर्प डसबिले नृर्पें असें खोटें ॥
कर्म कर्तितां, कर्णा द्वेता तब धर्म तेधबां कोठें ॥ १८० ॥
केले दग्ध जतु-यूहीं तां पांडव वारणात्र्ती जेब्हां-॥
गेछा होता कोर्ठे धर्म तुझा सूत-नंदना तेब्हां॥ १८१॥
अभिमन्यु बाह्ठ बहुतीं वधितां त्वां बारिलें नतें कर्म ॥
तेब्हां गेठा होता कोर्ठे राबा-मुता, तुझा पर्म॥ १८२ ॥
पूर्वी धर्म न रुचढा, त्यजिछा निपदूनि जो जसा कुचछा' ||
आतांचि बरा मुचछठा काव्-गृहा सर्व व्हा परासु' चठा॥ १८३ ॥
भागेंचि तुम्ही भजतां घर्मोछा त्तरि तुम्हांत बांचबिता ॥
आातां मरा, न बांचे दीत-गृहींजो न तोय सांचविता ॥ १८४ ॥
मार्गेचि धर्म करितां जरि देतां राज्य धर्म बांचविता ॥
न जगे जो दुभिक्षल्यसनाएूर्त्री न धान्य साचिविता॥ १८५ ॥
गाता रक्षीठ कसा थम, तुम्हीं वित्त-मयनमत्तानी-॥
जो छोटिला दहादां स्व-दित्तहि मानूनि अहित ठत्तांनी॥ १८६ ॥
रक्षावा धर्म असा करिशी उपदेश त्तरि असे भान्‍्य ॥
रक्षित्सों धर्मातें' आम्हांडा धर्म ठाउकां नान्‍्य!॥ १८७॥
याश्रित-जनाभिमानी प्रभु॒वोछे जेधवां अर्से ग़गें॥
निश्चवास पूरे छजावनत-मुखें सोडिडा जसा नागें॥ १८८॥
न वे कांहीच, रथीं पेंच थे सूर्य-सून चापातें।|
सोडी बाण कराया मूर्ट्ित शक्रासि सूनुच्या पाते ॥ १८९ |
तेब्हां पर-पुरुषँ म्हणे, “पाथो दिव्यात्च-बात सोडाबा ॥
झोडावा भोडात्रा बैस्हुमन्कण,, बाण जोडाबा! ॥ १९० |
कर्णातरें बहु कोंगे पार्थ जई तेथवबां झनव्ठसाचा-। ॥
देह ज्याणा-माटी' भासे था रण-म्खी बनव्ठ साचा ॥ १९१ ॥
शर सोडिणा सविशमुर्ते, धीर जनेंदि स्व-धीर यामागें॥
जो सीडिझचि नब्हता ब्यसनांत फ्धीहि मणि जसा नागें॥ १९२ ॥|
तो शर गए-घर-वर"-ता पवि-सा रवि-सा स्मरारि-सायक-सा ॥
पार्य-भुजांतार झिर्ठा, वल्मीझामानि नाग-नायक-सा॥ १९३ ॥
3 कियविशष,.. २ गह्परान,... ३ पशशछत, ... ४ प्मात्ना (झ).

५ (पग+अख्याया ) ज्यत्य शाटम नाते भणाया,. ६ ज्यात्ययुछ भरते, ७विप
धारण करणारा ऐश.

४३८ हि नवनीत

त्या खर-श>्-प्रहारें विव्हष झाठा -महेंद्र-सुत गया
जरि द्वोता निकट कुछल मंत्री प्रभु बाण-सरप उतगाया || १९४ ॥
ऐसा निज-भुज-विक्रम दावुनि सर्बी मटांसि 'झुद्ध-णी |
उतरे हृप दाबाया भूआस्त-रथांत्रिच्याहि उद्धरणी॥ १९५॥
बहु यत्न करी, प्रार्थी परि धरिरें सोडिनाचि चाक रसा॥॥
ह्विज-झाप मान्य पति-सा गुरु, कर्ण न मान्य तीस चाकस्सा ॥ १९६॥
देव म्हणे, 'पाहिलें गुरू-नाम मंग स्व-पनु थाण बर्खेंचे॥
खेडी शिर रिप्र पुनरपि जो रथ-स्नाचिया ने वर बंधे” ॥ १९७ ॥
प्रमुची आज्ञा हीतां पार्थ प्रखरप सोइनी त्वस्ति- ॥
रण-दक्षा स्व-विपक्षा करि कक्षा-केतु' खंडुनी ज्वरित | १९८ |
तुटछा ध्यजचि न केचछ विजयाचा भरंबसाहि तुटछा हो ॥
सुदृदभश्रुविदृंसह तो पडछा, वछ्-पर्य-सेतु फुटछा हो ॥ १०९९ ॥
केतु च्छेदुनि पार्थ धु-मणि-सुताचे हरात्या प्राण ॥
जोडी गांडीब-गुणी श्रु-हर हरायुधा-असा बाण || ३०० ॥
योजुनि महाद्न-मंत्रित शर व्रिजय म्हणे “४ जरि स्व-गुरु सर्ब-॥ '
तोपबिले असतील, ज्ञान-बछाचा नसेठ तिव्ठ गर्ब- ॥२०१॥
विधिने' जोडुनि नेलें असैठ जे कीर्तनें न तप नाशा-॥
तारि या शरें दप मरो, हरिचीच पुरी, पुरो न त्पनाशा ” ॥| २०२ ॥|
ऐसे बदोनि पार्थ ओीढ़नियां सग्ुणन्‍-बाण कर्णात॥
पाठबिला कारछे निज-दूत तसा ब्हाबयासि कर्णीत॥२०३॥.
नयनाभि-कींड* नील-्औवाचा" मीनकेतुर्वार जैसा ||
अखिरि सायक-नायक जाय कराया क्षय त्वर्ति तैसा ॥ २०४ ॥
तो शर हछृत्यानव्यसा* दुर्घट चक्रोद्भृति-क्रियानब्णसा- ॥|
गांठी कुरु-व#७-विजय-प्रासादाच्या रि-प्रभा” कहता ॥ २३०५ ॥|
९ ध्वजदल्लाचा पदर. ६ धांकरायें आयुध पाय्मुपताक्ष त्यासारिखा, ३ सन्वयः
जरि विधिनें तप जोड़नि (तें) कीरतने (मुखानें उद्यारिल्यानें ) नाप्मा न जले असल
तरि इ०... ४ शंकराच्या (तृतीय ) नेत्रांदील भप्मीची ज़्वाडा मदनावर जड़ों पड़ती,
५ ( इृत्यास्भनव्वक्सा ) शप्ूचा घात ब्ड्ावा म्दणून जो होम फरावयानर त्मान्या
स्मीसारक्षा,... ६ ( चह+उद्धतिसक्रियास्शनहत्त ) रघावें चाक उपदृन काइण्याक्ष्या
व्यापारांत आस न करणान्या क्षशा क्णस, ७ रविप्रगा कुदबलविजस्यातादास्या
कछा गांठी, कसा भन्वय म्दणजे कौरवाच्या पराजयायी बैक आली.

मोरोपंत व

शाण-निशित-मुखबाण' प्राणाभृदीब्याक-सूनुच्यार अमछा-॥
खंडी नाछापासुनि कमका मारुत तसा हिरः-कमछा॥ २०६॥
साप्ताश्र शिर दूपाचें प्रथम क्षोणी-तत्टी गव्णांडे हो ॥
मम स-कुसुम-व्टि' तनू स-धर्म-भय" झन्रु-बत् पतछार्े हो ॥ २०७ |
कर्ण-शरीरापासुनि तेज निघालें दिवा-करी शिरखें ॥
गुरु हच्छोक-्तमावारि' जाणों सत्पत्न-सत्त तें फिरलें॥ २०८॥
ऐसा केछा असतां क्ृप्ण-कपेनेंचि कर्ण-नाश तदा।॥
पांडव पांचाछ करिति विजयाच्या वीपैन्वर्णना शत-दा॥ २०९॥
बहु-सिंह-नाद वाद्य-ध्वनि जय-जय-कार करिति धर्म-बल्ँ" ॥|
म्हणति, ' तरला युधिष्ठिर दुस्तर कणीर्णवासि धर्म-बढ्ठें ” ॥:२१० ॥
भप्न-रथें शल्य पछे, क्षितिस म्हणे, “ क्षोमठीस तू का गे! ॥
दुर्योधनासि भेंटे, स्व-मुखें क्णीत-शत्त तें सांगे॥ २११॥
भूप म्हणे, “हा हा आाशे काश झाडी आाजि अंग-राज-गती ॥
स्वरगे-शऔी साधावी मग, आधी करुनि रुंगगा जगती॥ २१२॥
तें विपरीत करे तथा केलें, कर्णा सख्या अगा, धामी-॥
सुख काय, तरों कैसा दा लवद्विरार्णब्रा अ्याधा मी !॥ २१३॥

आर्या ; सन्मणि-मार्लेतील
“सत्‌ म्दणजे साधु हीच र्लें द्ांची माठा.” हा बार्यापैकी प्रत्येफीत
एफेफा साधू पर्णन फेडे भादे, म्हणून दा प्रकरणास सनन्‍्मणिमाटाम्दुटर्ल भादे,
जो क्वानराज” भगबान्‌ श्रवर्णे सुन्शान दे, यदे थाचा ||
अबतार गमे अकरावा का सुज्ञां न देवदेवाचा॥ १ ॥

ऊआाउपप उप ्््््पा7+प-+-+-

$ सानेवर तीक्ष्य रेफेले आई झुस ज्याये. ३ जीवाना स्टुत्य कप्ा जो सूद त्याच्या
पप्ाल्या रहने कर्घाल्य (प्राणयत+ईप्यर लर+घूत )... ३ (गः्भाप्त+ध्थु )
ईटमिप्रांच्या अपृंमएवर्ततान,. ४ देयानी झेडेल्या पुप्यपूर्ट रद... ४७ भर्मराजाब्या
मनांतीड भषासुद्ी, ६ कापत्या ब्रापाक्या हश्यांतीठ झोहस्य संपारायर,
७ भर्मेशजाफरीर सैन्यें, ८ हानरेव, 82

छ४० नवनीत

नमिछा झमि-छास्य-प्रद! शांति-जठधि एकनाथ तो भावें ॥|
शीमाें ज्याें यश विश्वी ज्या' देव-इृंद छोभावें ॥२॥
कर जोडून करिन मीन नूरसिहसरस्वतीस'ं को नमन ॥
सजलन सेविति ज्यायें सथ्रशा ब्हाया सुन्‍्तृत्त कान मन | १॥
स्व॒वेलि-सुरामि-सुर-सरिदधिका' श्रित-सर्वे-काम-दा साची ॥
ओऔरामाची जैशी सत्कीर्ति तशीच रामदासाची ॥ ४ ॥
नमिठा साष्टांग श्री-पति-भक्ति-रस-ज्ञ॒वामन-स्व्रामी ॥
रस-भवना' तत्कवना मानी या तैविं वाम* न सवा मी” )) ५ |)
बंदन नंदनसा मी करती मारते मुकुंदगजाछा॥
वश झाल्या सद्रिया सकीर्ति सु-मुक्ति सुंदरा' ज्याठा॥ है ॥
चंदाया मजछा तो ब्राह्मण बहिरा'" त्तथा पिसा मान्य ॥
जरि उकिरब्यांत पडला मकठछा न हिंरा तथापि सामान्य ॥ ७॥
हरिविजय ग्रेथार्ते ब्राधि मग औपरासि वंदीन |
शिव-बंदन-कामांहीं ठंघावा! प्रथम देव, नंदी न॥ ८॥
श्री-मुक्तेधर कवि-वर यातें कोण न झुमेच्छु बंदी ॥|
बंदी ठक्ष जयाचें, ज्यायें यश भव्य जेदवि मंदीट ॥ ९ ॥
कीतैन-सुखार्थ झाठ्या अवतारचि ममृतराय जीवाचा'* ॥
भव्त्या सुखांतुनि भशी सु-रत-खनि निषेछ काय जी बाचा ॥ १० ॥
कर जोडितों सुटाया तनु-रूपा ताफ्हेतु कार मी॥
की सन्तनु-मुक्त जाला योगाची सिद्धि हे तुकारामी॥ १६ ॥|
माया है संसृतिची जाइूनि स-शोक्क तो कंत्री रमढठा ॥
राम-पदाब्जी गडि-सा, वहु-मत सु-मुदोक'* तो कबीर मा ॥ १३ ॥
साधु'* नहणते रहूणती यर॒माववदास साथु याठा जे ॥
अति-सारी पट ज्याचे न रमा-धव दाससा धुया लाजे॥ ,!३ |)

१ शांतिप्रधान अशा जनाला छास्य (सत्य) हक्षणन आनंद देयारा. २ हवा नॉवाच्या
साधूस, . ३ फत्पछता, कामयेलु व ( सुरमसस्ति) भागीरथी द्लोच्चा-[ बीती) पैक
अपिर, ४ (कवि ) वामन पंडित, ५ शुगारादि रसायें गूद. ६ सुंदर. ७ स्वकाय
कवनास, «८ मी मोरोएंठ.. $ शैदर छ्लिवा, १० हा नांवाबा,. ११ चवनीतास्या
जुन्या आपृत्तीमध्यें 'बेदाबा' भस्ता पाठ माहे; एंड मोगेरंशशत 'स्छुट का
(भाग १, १८६६ ) सध्यें लघाबा? अत प्राठ भोदे आधि तोच सारा दिमते
३२ बृहस्पतीया, १३ (सक्मुद+ओक )-उत्तम आनंदाचें स्थान. १४ जे नर माषद शत
याला साए म्दृणती ( ते ) साधु म्दृणावे, अथवा अन्दय,

मेघ्येपंतत ४४१

नरहर्जनामा' पावे संत न सोनार दास-मान कत्ता' ॥
तरठा करनि भवाचा अंत नसो नारसदान्समान कसा? ॥ १४ ॥

आयो ; पर्मोपदेश-मकरणीं
सत्यातें जोडावें सुझ्लं धर्माते पठ न सोडा ॥
पाशांतें' तोडावें धीरे न कदापि पाप जोड़ें ॥ १॥
वा गा धर्माच्या तों कोणी सोईं नयेचि कासेतें ॥
निष्फछ* होती मेंघें त्यजिलीं आीहि जीविका सेतें' ॥ २ ॥
अंभो-दास पहाती जैशीं पसरूनि' नित्य आए शोतें ॥
धर्मासि तशीं मूर्तें! कार पूर्ण समर्थ हाचि शाझेतें ॥ ३ ॥
निज-हित-कर धर्माचें कुशर्लें व्रिटवूं नयेचि मन कांही ॥
यापरि' पोपण पाठन छाठन करिजे न अन्य जनकांहीं ॥ ४ ॥
साधु म्हणति" जो न करी धर्माशी नीतिशीं बिरोधा" त्या- ॥
रक्षी व्यसनी, तदितर जन उदकी डोष्ट-सा बिरो, धात्या ॥ ५ ॥
म्हणऊनि अनुसरार्वे सुनें न क्रोप-छोभ-काम-मता ॥
पतनार्थ कां भहंता पोषाबी गा तशझींच कां ममता ॥ ६ ॥

आयी; संशय-रत्न-माला

संसारसागरंत घुडत असतां परमेश्वरानें आपणांस ताराबें म्दणून मोगेप॑तानें
त्याचा धावा कैडा. भक्ताविषयीं जत्यंत प्रेम बसा ईशखर भक्ताच्या
हाकेसरसा धांवत यात्रयाचा, अर्से असून त्याठा यावयास उशीर छागछा ; हैं
पाहून मोरोपंत अनेक प्रकारचे संशय घेत आह, ते पुद्दी भायीत चार्णिछे
बाहेत, म्हणून हा प्रकरणास “संशय-एन-माठा! ( संशयरूप रत्नांची माला )
असे नांव दिखें बहि-

१ लनन्‍्वय-(जों ) सादा भंत करुनि तरठा, ( तो ) स्रोनार ( जातीया ) नरद्रिनामा
संत दासमान ( भगव्कांची योग्यता) फ्सा न पावे? (आागि) कसा (दसोटीस
छाविता असतां ) गारदासमान नझो ( काय? ). ३ मायापाशांस, है दिफाह़ा खाडेली
ही क्षेत्र ( जर ) मेंपें त्यजिली (तर ) निष्फट होतात, ४ जा पसम्न-मोठ्य उहर्टेनें,
५ हा पग्द पाद्योेत हवा अष्याइत श्यापदादा कर्ता, ६ धर्माप्रमाऐें, ७गाधु म्रघातिह
भआात्या (ईकरा ), जो पर्मारती (३) मीतिशी दिशेषा ने बरी इस्यादि,

छ्ट३ नवनीत

उठता बहु व्केनें “कोर्ेंजातां! असे तुम्हां देवी'॥
पुसत्ती झाडी जाणों' पुसतां ज्ञाता पुढें न पद ठेबी॥ !॥
किंवा नारद गाढ्य आडापीतो स्वकीय* सच्चरितें ॥|
प्रेमढ्ठ गीत तुम्हांछा हार! हरणापारेस बहुत वड्ा कारें ॥ २॥
कीं माझ्ें दुर्देव प्रभुक्या मार्गोत जाडवें पडछें॥
शरणागत-मय-शमना' यात्तव येणें तुझें नसे घडलें॥३॥
किंबा मजहुनि दुसरा कोणी बहु दीन दास आादछला॥
तच्छुम-दैव-समीरें” त्यावारेकरुणा-बन अ्रभू, बछछा ॥ ४ ॥
अथवा येत्तां* झालां तन्‍्मय शिव-तांडवांत कैटासी*॥
केछा* असेठ गरुड़ें गर्ब पुन्हा काय त्याच बैलासीं'॥५॥ ,
बरहुधा बल्िचें द्वार क्षणभरिही सोड़ितां नये देवा ॥

न चुकाबी छलछ-पाप-प्रायश्वित्तार्थ* साधुची सेवा ॥ ६ ॥
प्रायः सुन्मुहर्तातना शोध करायाति छाया वेक ॥

होय महतू*' कार्य परि प्रभुचा तों नित्य सहज हा खेछ ॥ ७ ॥
कीं भी भागवत्तांचा'* भाग असे माणिलें मर्नी स्वामी |

हैं सत्यावि परि कैंचा हा भेद प्रभु-चरा तुस्‍्या धा्मी ॥ ८॥
किंवा तुज एकाकी पाहुनि खछ देत्य आडबे” बाले0 ||
फुटतां सागर सिकता-सेतूर्च'* काय त्यापुर्दे चाढे ॥०॥
किंचा तुज गुंतबिर्लें मजकी, पारे ते दयाई या रंकी॥
उद्धर्यासि न सन गुंतबिती ग्रायथ कष्ठतां पंकी ॥ १०॥

१ रुक्ष्मी, ३ कोणी कामाकरितां वादर जात अम्रतां त्याला कोठें जाता, भरों कोश
विचारिलें तर तो भपशकुन समजून त्यानें बाहेर जा नये अर्से भाड़े; हा गोटीस
अनुस्क्ून दें लिदिलें भादे. ३ गात गात. ४ सुमर्ची स्वतः्बी, ५ झद्दों हरि. $ शरण
भालेल्याचे भय नाहींसें करणाप्या,. ७ त्या्चें शुभकारक देव हाथ समीर म्दभजे बायु,
त्यानें, < येत भसतां ( वार्टेत ) कैलासपर्वतावर शिवाच्या हर्त्यात तर तुम्दी तड़ीन
झालां माही ना? ६ एकर्दा विष्ण बैलारी दिवदर्शना्थ गेला भसतां, त्यायें वाइन
गरद धानें मछाज्या गवने नंदीच्या नाकांत बेटें घादन त्यांचा उपद्ास केला; ऐम्दाँ
त्यास मोदा कौध येऊन स्याने गएदाला श्रासरानें मार्कात ओद्टन घेतलें; अधा रौठीने
त्यान्या गर्बाया परिद्ार केला ; अशी कथा भाहे..._ १९ बामनावतारी ( बढीया ) एड
डैल्यामुके में पाप ागलें त्याल्या प्रायधियकरिता,. ११ मनसारण्या मोज्य परादस्याम्र
तारणें दें मदत्य त्य रारेंच,. १३ मो (ईश्वर ) मक्तांच्या मात्र बांठ्यास ग्रेदारों सगे
ध्याम्रय आप होगरा. १३ (सुद्वाकरितां ) आाडवे आठे. १४ वाढन्या बांदा,

मोरेपंत ४७४३

किया चुकतें कांहीं स्तवनीं तेणेंचि मागता बससी॥
तार हैं मन्मूर्खत्व प्रभु तू दोप-ज्ही तसा नससी॥ ११॥
की कव्यवाया कर्म धर्म तुन दाविदी असेल वही' ||
लट्दृष्टि-पुें राहे ऐसा पापांत त्या नसे छब ही॥ १र॥
की न श्रवर्णी गेछी ही माशझ्ी हाक, हा कसा तर्क ॥
कशि गुरु-जनीं सतीची* शिवछा ज्या कुमुदिनीस असदर्की ॥ १३॥
अथवा स्वस्थाचि जअससी कीं घेतों नाम रक्षणी झर ॥
हें सत्य पर प्रबत्ठहि वक्* दुर्वक् जरि रणीं घणी दूर ॥ १४॥
की “भीतो श्रांत वृथा मृग-जछ-मम्रासि काय ताराबें ” ||
सत्यचि हैं, परि शिश्रुर्चे मम जाया बागुछासि मारात्रे॥ १५॥
की कांहीं ब्त-नियर्मी बोछों चाढों नये अर्से झाल्ले ||
तर दीन-रक्षणाहुनि अधिक-फत्ठ-अत कर्धी मना गाछें || १६॥
कीं हाक ऐकतांधचि प्रभुठझा हा रक्षणाहसें वादे ॥
बांटे या दुःशीडओप्मी' ततब्र नत्र दया-तदी" आटे ॥ १७॥
कीं पावायें समयीं सदय मनांतून योजिर्छे जरि तें॥
तरि* जेवर रुक्मिणीचे चित्ता माई अधीर मन कॉरस्तें"॥ १८॥
किया पुराण-पुरुषा* संप्रति बहु भागठासि या कार्मी ॥
तुज नीज छागछों तो सजठों मारवयासि हाका मी॥ १९॥
फिंवा बरी परीक्षा केल्याब्रांचूनि न प्रसाद कराता
तरि बरि तसाच आंतहि उगाव्यां कोल्सा, प्रयास"! करा** || २० |

अनपनननना अनन्त] 99३ ++++++स3++ मनन लत ++++-++-+पलन+- न 3५८०० > पर

३ थम हा प्राणिमाम्रार्दी सर्व कम जीत लिट्रन ठेवीत असतो, ती. अशा मद्धापातणी
मनुष्यास तारणें योग्य नाहीं, भें मदपून यमानें तुला माली पातझे दारायिती शसतील,
भा संध्यय,. २ पठियता द्रौपदी द्वियी.. ३ (भवत्‌+भ०) सालदुश्शासनरूप सूर्य
४ सैन्य... ५ (दीनरक्षणापेक्षों ) ्रधिक भादे फल ज्यायें कर्से न्‍्त. ६ह्ा मी
( मोरोपत ) जो अत्यंत हुए स्वगावाचा द्वाच फ्रप्मफतु हयात (है खरा) डी,
७ दवारूप मदी आटे (करती ), . « मुम्दी ज़ी मछा प्रसंगी पायादयाचरा संदेस कझेखा
असेठ, तरी तुम्दी भतिप्रिय ये दुर्मिक असल्यामुद्ठे विशद्वान्यापूतवी रश्मिभीयें मन णर्से
तुग्द्दांविष्यी भपीर पाउें दोतें तरसे मारे मन अपीर झाठे सादे झमा भाव, ९ म्हातारा,
पक्षी क्वादि, ९ दीनांचा उद्धार फरष्यास्या झामांठ. ३ दातास धम (मात्र
इोईल ).

अ नवनीत

की धाढिकिं पुरढें निननाम करों सर्व सिद्धता आी॥)

ऐसे प्रभो रूणत्रें तर तुमचों चरण-साससे सापी'॥ २१-॥

कीं भार्गविडा' नाम-प्रतिनिधि हा अमृत उधकितों स्वैरः ॥

नपुसे, न भी, न ऐके' यास्तव दीधांत' छागछें बैर )| २२॥

की संप्रति अमय दिलें कडिझा चाछावया वें राज्य ॥

परि कीण प्राणि सदय शिंपीछ बत्ठें दवानव्हीं आज्य ॥|२३॥

किया. म्हणसि समर्थोहं'. कर्तमकर्तमन्यधाकर्' ]

दीनात्रनाविणें! क्षण देइढ दविता' दया' कशी बहु ॥ ३४ ॥

की अक्ष-क्रींडेनें” हरेलें मन, सर्व कार्य जी चुक्रवी'॥)

तरि बद्ध-मूछ* एकचि मजदबन-व्यसन'' बर्णिती मुन्‍कती ॥ २१ ॥

कीं बैकुंठी पुप्कतछ भक्त, तित स्थव्ठ नंसे मसावेंची॥

बसबा पुरे, पुरे कां म्हणतां, धनबंत कण कसा बेंची'१॥ २६ ॥|

कीं बहुकाद विसरछा फ्रारंचि संकोचठा सखा छाते॥

येत असेठ हछुहकू म्हणुनाचि एकद्दि ने पादुकां बाजे॥ २७॥

की नाम स्पर्श-मणि स्प्रे परि काय करिठ खापर मी |

संदयहि घाढोल कसा दुर्देवाठा सुर्खी सखा परमी ॥१२८॥

की प्रथम मदपराधें तारुं: ना म्हणुनि वाहिलया भाणा ॥

प्रभुजी पुरे प्रतिज्ञा, भारत-रण-इत्त ते मनी बाणा॥२०॥

की थाचर्काति देता ससठे चारीहि! मुक्तिअनन-णशी॥)

भक्तिच मज द्या, बातें देवाठा अमृत, योग्य न नराशी ॥-३० ॥

कीं जारे म्हणाठ “असतां जन्म-शुचि'/ स्व-पद-नीर-जा मिव्टती)]

तरि झकबितां गठा भजि चुकडा नन्हताचि की अजामित ती ॥ ३१॥ __

$ ज्यांना दामदीठ आवडत नाही अली, २ नाम द्वा तुप्ता प्रतिनिधि द्वार्थे ( फोर्णी
आजेव केले क्षमता तो यथेच्छ मोक्ष दैतो; व मुम्दांदा पुसत नादों इत्यादि, वे ४४
दोषांत, ४ समर्थ: (समर्थ) धई (मी) एव (कोषतीदी गोषट्ट करावयात ). भम्द
(छो० गो० न करादयास ).. क्या क्लु (को७ गो उम्ठ यराययास). ५ दीलास्चा
सक्षणावाचून. ६ तुमची आवइ्ठी दया. ७ यायावयात्र, ४ सॉग्दी सेह्लपार्ने.
« [कार्य करण्यांत ) विप्त आणिते, ,१० इंड झाकेलें, .११ भरे रक्षण दंय स्यपत
(छंद ) ( गजत्‌ + अगन )... १३ बैंसतो ( सांचवूत ठेवतो ). १३ हृष्यानें “मी णा+
घरणार नाहीं! ही प्रतिज्ञा भर्जुनायें रक्षण करण्याकरितां मोदिती, हा फयेम भवुरडधव
हैं शिदितिं भादे. १४ सदोख्ता, समीपता, सहपता आमि साउु्य शम मुझौव चछ
कान हरलहीिण ७४७ शअज्मापाउन पर्दिय,

मोरोपंत छ४५

की थाटलें खकछाछठा मुक्ति न यावी जशी सुधा सर्पो ॥
तार ती गधादिकांडा' दया, सुर भक्तिन्‍्मात्र मज जर्पोा ॥ ३२॥
की अनकृपा नावडती आबडती स्त्री कृपा तिखें प्राज्य' ॥
छोक-ब्रयांत देवा पहिलीचें' काय एक मी राज्य ॥ ३३ ॥
कीं गमलें जार आधी" म्हणतों दावा" स्व-पाद या* छोकीं |
जो जो वांछिछ जें जें तें यात्रें हैं मुधा” दयाठो की? ॥ ३४ ॥
कीं आज कार ज्याचा तेणं अधिकार घेतछा रागें॥
तरि हैं अनश्रद्वेय८ प्रम्बंतर' ऐकि्ें नसे मांगें ]]३५ |)
की भेटि बहुदिसां मय भेटाया दौन-बंघुडा बांटे ॥
तरि*" भेठावें विधिनें गेंले; जाताति साधु ज्या बांटे || ३६ ॥

कीं स्ली-पूर्व-शिखंडी'! त्यातें समरंत भीष्म पहिना ॥

२ 2, है बजट ३ 568

मीही'* पहिला पापी तैसें कौरितां'* सु-कीति राहेना ॥ ३७॥

कीं भीशी मज एका उद्धरितां छागतीझ फार झटे॥

तारे कोणाहि न कब्ठतां न्‍्यावा झांकूनि दास पीत-पढ़ें ॥ ३८॥

कीं ढक्ष-भोजनापारे केंठा संकल्प संपढा देवा॥

तर दाते क्षुद्रकला'* मग न म्हणति काय “या बसा जैबा! ॥ ३९॥

कीं मीच एक उरडों पापी, हें वीज ठोपिदें जतन ॥

वतन स्थकीय मज कां कार्रेतें त्वन्नाम मंगठायतन"* || ४०|॥|

की कार्य-बहु-लें तुन फाॉबेना य्रया जगत्पाव्य ॥|

तरि रूप घ्या दुर्जें, ती विद्या कंठीं बसे जशी मात्ठा ॥ ४१॥

की मांगें गुत उभा अससि प्रेम उभारुनी बाहे"" ||

तारे काय वात्वकाचे तूं सादर बोल ऐकशी वा हे॥ ४२॥

१ अपामुरादिरांठा, हरिविजय (श्रीपर ) अध्याय १४ पद्ा. + पुष्य्छ, ३ भहपेचें.
अधिकार चालदिण्यायें स्थान... ५ योग्यता येण्याच्या पूवी, ६ मत्युलोडी
प्ले दर्शन ( महा ) था सा अर्थ. ९ व्यय, ८ विश्वास न टेवष्याजोगें,
(प्रभु+कतर ) दुमरा ईश्वर. $ पद थारा यपरनितर क्षाप्ताची भेट भेणें शास्यास सांगाय्या
पाल्पात भेंट घ्यावी, झा कांही विधि भादे ; त्या विधीनें, १ (पूर्वी री अगून परे
प्प झालेला) श्विस्रशी-यौरबर्षाडयाँच्या मुद्रांत भीष्म थाटोपेना, तब्दां पाथ््यार्नी
ग्रड्ीला पुर्दे फस्न मायून, अर्जुनानें बाण माराये, क्षमे योलिछे, दांत उद्देश दा बॉ,
प्म ररीपर कर्घी घाण साइणार नाहीं. हा ग्ोटीस छन दें लि कहे, भस्म
रचा पापी म्दघून मठा न पाद्दानें हंस बराल सर, ३३ भुदेन ब्यायुल धालेस्यास,
४ एफादी जागा. न ५५ हुसें पम मंगठसारक नांत्र मुर्यी देत शयतां मी सर्चीद
स्यावांयूग राहपार नाहों दा माय. १६ दल््यादादी जागा. ३ हूँति,

४४६ नवनीत

केकाबली, प्रमेखर-प्रायना
कैका महणजें मोराचा शब्द आणि आजी म्हणजे पंक्ति. मोसेप॑तानें ,
आपणास मयूरपक्षी कत्पून आपण ईश्वरास मारलेल्या हाकाँना केफाबडी बशी
संज्ञा दिली भाहे- कक 2
पृथ्वी-छंद
तुझ्या बहुत शोधिले' अध-निधी' परदांच्या रजें॥
न तें अन्ृत वर्णेती घुध जनीं सदाचार जें॥
असे (से) सतत ऐकति*, ततत बोटते', मीच ते-! ॥|
प्रमाण” न मरूणों जरी उचित भाश्िया नीचते' ॥ १ ॥ (३)
तसाचि उरलों कसा पतित मी नसे काय, कीं-” ||
कृपाचि सरठी, अर्सेहि न घड़े जगन्नायर्की ॥
नसेन दिसलों कसा, नयन सर्क-साक्षी खीं,॥
विषाद धरिछा महणों, न सुरभी प्रिपष क्षीर वी*॥ २॥ (४)
मठा निरणितां भव्चरण-कन्यका"'. आपगा ॥
मूणे “अग३"* ऐकिलेंहि न कर्षी झर्से पाप! गा |
कर श्रवर्णि ठेविते, मुधडि नेन्न, थे भीतिछा' ॥|
न धाडिन भिडेस मी जरिहि कार्य-डोभी तिछा॥ ३॥ (१०)
सदैव नमिता जरी पद" छटाठ केले" किणें॥
'नसे इतर तारिता मन भव्रत्पदाब्जाविणें* ||
नता करनि मुक्तद्यी महणसि “मी थुडालों एिणें! ॥
अशा तुज न जो भजे मनुज, धिक्‌ तयाचें जिर्णे ॥ ४ ॥ (१)
१ शुद्ध केले, २ पागचे राशीच ( भसे छोछ ), ३ जनीं सदाचार ( चांगले शायर
करणारे ) बुध (हानी पुण्य) जे (प्रयमयरणादलें) वर्णिती तें अनृत (खोटे) न (नादी).
४ ऐकपारे प योठणारे (छोक ) ५ ते प्रमाण न (से सरे नाहींत ) भरत भी भर सहगल
तर, ६ इलकैपणास, ७ अथवा, ८ सुरभि (व्यमंग्रेठ) जधे ऐोपही तरी हिप
रर्पीदी विगार ( देत ) नादी भीर (दूधघ ) देते. $ शुमच्छा पायांदी रन्‍्या (पाया
पासून उत्पन्न झालेली ) नदी (मभागीरगी). १० या परदांत 'स्वभायोक्ति! मामझ
अ्ेकार आह, १ छठाट (काठ) डिखें (धा्पानें) पद (स्थान) केसे ला
*रादव पद नमितां छरी छछाट विणेंदेले” फपाठास जरी घरे पटले कमा भ९.
६२ ऋापल्या धरधप्मसायों यून, !

मोरोपंत ४४७

सदैव अपराध हैं. रचितसे ' मसे कोटि गा॥
स्वयेंहि कथितों, नसे तित्हिं छाज मी कीठिमा' ॥
बजांड-शत-कोंटि ज्या उदरि सर्वदा नांदवा॥
न त्यांत अवकाश या, स्थछर दिलेंतदा का दवा" ॥ ५॥ (१०)
दयाब्द घलसील तूं तरि न चातकां सेवकां॥
उर्णें किमपि, भाविकां उबगशील तू देव कां॥
अनन्य-गतिका जना निरखितांचि' सोपद्ववा' ॥
तुझेंच करुणाणवा मन घरी उमोप द्ववा।॥ ६॥ (२०)
कछी कौर सु-निर्मीं परम उम्र दा नर्ी॥
तयांत मभजविशुद्ध:४ मी शठ्म जे दाबानवत्ीं॥
ब्रणार्त* (थै) पशुच्या शिरावरे बनीं उसे काकसे- ॥
स्मरादिरिपु"" मन्‍्मनी, अहि न काछू'* भेका कसे ॥] ७ ॥ (३१)
घना परिजना घरी तुर्माचया उणें कायसे ॥
न छाम मणि-देम-भूपतिस'' जोडिल्या आयसें |
परि प्रभुहि संग्रही सकल वस्तुछा ठेबिती॥
गुणा न म्हणतां उणा'*, अधिक) आदरें सेबिती | ८ ॥ (२३)
अन्तकर्य महिमा नुछझा, शुणहि फए, था हे जिधी ॥
ग्रुति-श्षद्दि म्दणे सदा, स्तविझ आमुची केबिं धी॥।
तरी जन यथामति स्तबुनि जाहछे सन्‍्मती ॥
स्तवार्थ तुन्चिया तुस्‍्या सम कबी क्धी जन्मती॥ ९॥ (२०)
निज-स्तुति तुम्हां रुचे स्तत्रिति त्यां वर तर्पितां ॥
नमस्कृति-परां बेर. स्वधन सर्वबही आार्पितां॥
स्वभाव तुमचा असा बिदित जाहछा याचकां॥
करूं सतथ असातसा फ्छ नब्हे जना याव कां॥१०॥ (०

॥ कोद्गा, मिर्लथ, ३ दावामीटा, अ्रधर-दरिविजय, अष्याय. ११ पाद्दा,
३ माही (आपपार्वाचून) दुसरा थारा ज्याछा, ४ पीथ्लेल असे पाहतांच,
५ कछापव्यास, ६ नब्याजाविषयों, ७ त्था ब्टीक्या क्रपादभंत,. ४ क्त्यव भपविष्र
(सांपइलों आहे). *$ जरामेनें पीडलेल्या, १० कामादि शत्रु. ११ अद्दि (सर)
भेका (बेडकादा ) काट झसे न ( होतील ) १ ९२ क्षायमें मणि-हम भु-पिस जोटिल्या

छाम न, क्षमा धन्यय, १३ घुणाने कमी किंश जास्त झसे न म्दपता स्थास आदरातें
सेवितात,

उड८ नचनीत

+तुम्ही परम चांगछे बहु-समर्थ दाते असे॥
मुद्दीन जन माँ तुम्हां शरण आजि आठडों! असें
पुन्हांहि कथितों बेर. श्रवण हैं. करा यास्तव ||
समक्ष' किति भापुद्ा सककू-डोक-गया स्तव॥११॥ (२९)
किती' अश्रवण झांकिती प्रमुहि, काय ते पोछती ॥
पुसाठ जरि कोण ते, पद-रजीं तुस्‍्या छोव्य्ती॥
बेर तुजाचि सोसत्रे स्तवन, छत्ति-बासा' गरा- ॥|
न पी, तरि कर्से घड़े, हित-करा दया-सागर ॥१३२॥ ७०)
गमी मघुर हैं विप्र स्तवन, सेवितां माजत्री॥
करी मिन सच्शो-मुख, हछाहठा ठाजबी |
हरापरिस! तूंबरा प्रमुनबरा सदा जी पिशी]
असा रस समर्पि हवा अमृत आपुरे जोपिशी' ॥ १३॥ (३१)

प्रभी शरण आडियाबरि न ब्हां कर्धी वॉकडे ॥
मणीनि इतुकेंचि है स्व-हित-झृत्य जीवांकडे [|
प्रसाद कॉरितां नसे पछ विलंब बापा खरें॥
घनांचु० न पढ़े मु्खी उघढिल्याविना" पांखरें?॥ |४॥ (४०

शिव्रे न तुक्‍जिया पदा अदयतारझ्य दोप क्षण॥
प्रभो चुकतर्सों तरी करिशी तूंचि संरक्षण॥
नसेचि* शरणागती घडलि सत्य भद्यापि ती॥।
रुचे विपय', ज्यां मिले अमृत ते न मद्या पिती ॥११॥ (४()

१ हुमच्या तॉडाबर,.. २ वित्येक अभुद्दो, (सम, स्तुतिपान्न करसेद्दी लोड) कोगी
पापती स्तुति समभ्न करूं छागडें अस्रता जसे काय पोढ्तात व. (भाप) द्वात कानावर
'डेवितात, ३ (जर) भद्दादेव विष न पिता तर (छोकांची) कभी भदस्पा घी
असती १ म्दृणून भक्तांकरितां स्तवनस्प विप तुम्दांदा सोसणे धवश्य थाहे हैं. तात्पव,
# चांगली ग्रीि हेंच मुस. ५ महादेयापेक्षां यूँ रा; “झारण हो एर्दाँच विप प्याहा
थावि दूं ( लुतिस्प विष ) नित्य वितोस,. ६ देवोम,. ७ चातरूपसानें तोद उपःत्वा-
सेरैज परैन्याये पाणी त्यास्या तोंदात परश्त नाई, दद्वत हुम्ासि शरण धयस्दाशिपाय
सुमया प्रत्ाद ब्द्यावयाचा नादों, दवा सारांश, <अदेयता (निदेषपणा) हा नॉवादा-
६ भ्रयावि (माप्ती ) ती दरणागती ( शरण देपे ) सत्य पणली मसेगि-्र ( रारण ही मठा
अपावि ) विपय रुचे ; असा अन्वय.

मोसेपंत 8
महणा' मज उताविकछा गुणचि घेतछा', घाबरें-॥ ;
असो मन खसेंचि वा भजक-बर्दि-मेघा बरं॥
दिसे क्षणिक सर्व हैं, भरंवबसा घडीचा कसें- ॥
घरी८खझ मन, आधिनें बहु परिश्रमे चाकर्स ॥ १६॥ (४५)
कृतात-कटकामल-ध्वज जरा दिसों. छागली |
पुरःसस-गदांसबं॥. झगडतां तनू. भागली]|
सहाय दुसरा नसे तुजबिणें बढ भागव्ठा ॥

न हों जारे उतावित्या, स्व-रिपु* कापितो हा गढा ॥ १७॥ (४६)
कथा-सुरभि” या भल्या स्व-जननीहुनी वाठती॥
शिक्ृंसि जरठांसही निरखितां रसें* दाठती* ॥
दुहोत भठते सदा तारे न छेशही गाठती ॥
स्‍्व-बत्स-मल" भक्षिती परे न सर्वथा बाटती ॥ १८॥ (५८)
असो बारे कसा तरी ब्रिमठ भाव ज्याचा करा-॥
तयाबारे दया, प्रचे वर असाचि या चाकरा ॥
वृथाचि ममतें दिखें बहुह्दि जें न दासा मिरे॥
पुसोनि अधिकार दा, सुनकर तें सदा साजिरें ॥ १९५॥ (६७)
तुश्या समचि हैं गुणें, अणु उर्णें नसे नाम, हा-॥
दिसे अधिकही तसा गुण तुला असेना महा ॥
सदैव भठ्त्यासही*' मुठम, आणखी गायका- |
छल्ही न, न अधो-गति"* क्षणहि दें जगल्नायका ॥ २३० | (७५)

% उतावब्ेपणा दवा नुम्ही माशा गुणय पेतला, (दोष मस्‍्दे झर्ते भी समजतों )
२ भक्तरुप मोरांस मेघासारखा, ३ हैं जग. ४ जरा (म्द्ातारपण) द्वाच थमाक्या
सैन्याया पढिरा ध्वज, ५ रुप्मार्गी येघान्या गेगांवरोरर, ६ क्षापटा शयु--मृत्यु,
ऊ फधास्य फामपेनु. ४त्यांस पान्द्रा पुटतो, ५ झापल्या यत्सचा मल म्टणने
पुरीष, परश्ती-पातक. ३० तिसत्या थद्ौख्या खर्ात सांमितलेडा गुण, १९ क्नधि-
फान्यासदी, १३ विष्यूनें वासनावतारी बच्यौशी कपट डेसें व त्यास अपोगति दिनी
म्दपगे पातार्छ्/त पघातलें ही गोट सुब्यूत कवीने इश्वरापेश्ां नामायें मदत्व ब्दिले झाहे,

3२७ 8--29 कि

3:4९ नवनीत

छक्का” कृपणासि को आजि दया-निधे, कापिती-॥
भठासि भट संगरीं, परे न कातरा दापिती॥
कराल तितुकी छपा बहु, अहो शरण्या, त्मी- ॥
घुडोनि शरणागत अ्रमतर्से अरण्यांतर मी ॥ २६ ॥ (७९)
तयीं) प्रभुवरा तसे सदय, का असे' थाज हो॥
विचारुनि पहा बे. निज-मनी महानाम हो॥
बनोबानि फ़िये पिशापरि, महणा अद्दो-यात्र "हा ॥
नसे कुशछ भाषणीं परि बसे क्षृपा-पात्र हा॥२३२॥ (८!)
नें प्रिय सदोप तें, प्रिय स-दोपही चांगें॥
स्वन्तीक पिता रुचे जरिहि. कर्दमीं रांगलें ॥
तुलाचि धरे पोटिशों कशि तदा यशीोदा बंरं॥)
जरी मकातरिशी रजो-मडिन-काय तूं अंबरं”॥२३॥ (८९)
प्रसिद्ध तुमचे. महा-सदय प्राय, जीवांकडे- ॥ पे
चुकी म्हणुनि होतिढ क्षणहि काय जी बॉकड़े ॥|
न निष्टर< पिता महणे मार्नि न हो प्रजा टोणपी ॥
अपध्य-राचि" रुग्ण वो कुक भोखदें कोण पी॥२४॥ (८९
असंख्य खतद् संगरी.. निम-करी तुबां मारिछे ॥
न निष्ठुस्पर्ण, कृपा करुनि ते भर्त्री ताएडे॥
जंगजनक तूं मुें सकझ जीत, यां भातुकें ॥
दटबुनिहि देशि वा भरमृत नेदिजे घातुर्के ॥ २६ ॥ (५०)
सदाहि. हित नायकों बहु अपाय केंछे, कर ॥
तरी सनकृप बाप हूँ म्हणसि, 'नायके छेंकरू! |॥
कर्धी न करिसी प्रमो भजक-्याठकोपेक्षण"* ॥
न तूजबारे ज्यापरी पय्मन्‍्प्याछ" कोपे क्षण ॥२६॥ (०२)

१ ७द्दानांधफारात, २ संसारस्प अरप्यात, ३ रामायवारी सीता राषपागे नेरी हरदा
त्याधरेष्टी, ४ से नर्देय.. ५ दागहाय, ६ धुछ्ीनें मब्े भादे धरीर पक परे,
< दिता (याप ) निरंष नसतो; फक्त त्यास्य मुनौत इतझेच अयते दीं, शाफरी
संततरि मू् ने ब्यायी, म्दयत तो तीस शासन करितो, ६ प्रहतीय मे माजगाया
पदारधोविषयों ज्यादा आयड आई ध्षता--आम्दला पिपय्ती मोदी शसम्यामुर्के पहिल्यार
कटीण दाटणारा हापा णो सन्‍्मार्ग तो कसा गोद छागेश है हा शर्य येये विडक्षित छाई.
गृ० मफहप (भ्ातऋ+ उपेक्षण) सेइरादी उपेक्षा, ११ गवर््यांया माय४--_ै३«

मोरोपंत छषर्‌
पिता जारि बविठे बिटों न जननी कुषपुत्रीं विटे ॥
दयामृत-रसार्ई-धी' न कुछ-कजलें' त्या किटे॥
प्रसाद-पट* झांकिती परि परा” गुरूचे” थिटे॥
म्ह्णूनि म्हणती भरे, *न ऋण जन्म-देचें फिटे ” ॥ २७ ॥ (९५)
अश्यी तरिे कृतज्ञता हरि, तुश्याच ठायीं अगा॥
सझ्या, अणशुचि मानिसी करुनि सु-प्रसादा अन्गा ॥
भुझे सु-कविन्याग्वयु७ तव गुणा अनध्यो-नगा*॥
महृणे जन कोण कीं यश पुनःपुन्हा तें न गा"॥ २८॥ (९९)
करा श्रवण एवंदे अ-पु छोक हांसो मछा॥
अहो, जरि गिल्ठाबया प्रिय कुमार थे सोमछा॥
तयासि ठकबूनि दें बहुत इार्कथ माय जी॥
तिछा स्व-शिश्यु-बंचनें अदयता शिव्रे काय जी॥ २९॥ (१०६)
सु-संगति सदा घडो, मुजन-वावय कानीं पडो॥
करके मतिचा झडो पविपय सर्वथा नावडो॥
सदंप्रि-कमरवटी'* दडो** मुरडितां हटाने बडो॥
व्रियोग घडतां रडो, मन! मवचरित्री जडो॥ ३० ॥ (११८)
न निश्चय कर्धघी दलों कुजन-विप्तन्चाधा टल्हो॥
न चित्त भजनीं चको मति सदुक्त-मार्गी बब्ठो ॥
स्व-तत्त हृदया कत्यों दुरभिमान सारा गढ्णे॥
पुन्दा न मन हैं मो दुरित आत्म-्वोर्ध जो ॥ ३१॥ (११०९)
मुखों हरि, वसो तुझ्ची कुशछ-धाम" नामावठी ॥
क्षणांत पुरवीठ जी. सकल! कामना माबढी ||
कृपा करिेशि तू जगन्नय-निवास दासांबरी ॥
तशी प्रकट हे" निजाश्रिजना रदा सांबरी॥ ३२ ॥ (१२०)
.._॥ दयाइप कमृतरसाने रिनग्प भाई अंतःवरण जिसे ७सी,.. २ कुहाला बरक छाप-
णारा जो पुश्न स्याक्ष्या योगानें, ३ मत्त नाहीं, मइफ्जे दिद्ी त्यास्यावरदी ममता
पमी होत नाही, ४ प्रसादरुष ये. ५स्रे्ठ बापाने, ६ पदतप्राथ, ७ सुच्यीदी
बाघी दीस उपयर बन्‍या.. 4 बहुमोत ध्डरकाराछा,. ६ नका गाए... १० सापृच्या

चरणक्मी सष्दय हरो, १) हा शब्द ददो इत्यादि शियापदांचा का, १२ कस्याडायें
केयछ स्थानय भश्ञी, १३ नामावडी,

8५२ नवनीत

देयामृत-घना जहो हरि, चत्ठा मपूराकड़े ॥
रे शितग्नु तयासि घें कब्यछोनि माता कड़े ॥|
असा अतिथि धार्मेक-स्तुत-पदा' कदा सांपड़े ||
घुम्हां जड भवार्णबी उतरितां न दासां पढे | ३३ ॥ (२१)

अंबरीपाख्यान
( श्रीमद्भागवत स्केद ९ अ० ४ ब ५)

मांगें सूर्यवंश्ांत अंबरीप्र या सांवाचा राजा होऊन गेछा. तो परम
हिष्णुभक्त मसल्यामुत्ठें एकादशीजत करीत बसे... एके दिवशी साधनद्वादशीचा
काल अगर्दी थोडा असतां त्याजकड़े दुर्बास क्रषि गेठा. राजानें ऋषीचां
सत्कार करन त्यास भोजनास बोटावि्ें. तें ऐकून ऋषि कार्टिदीवर स्नानाप्त
गेठा. तिकद्टन यावयास त्यास उश्ीर छागछा छसे पाहुन थे भोजनातत
उशीर फेडा असता साधनद्वाइशीचा काड निश्रूत जाई महणून ग़रजानें
तीर्य प्राइन केलें. आपणास टाकून आधी राजानें पारणा केडी म्दृणून
दुर्वासास फार राग आला. त्यानें आपल्या जटेंतून एक हत्या उत्पन्न करन
तिछा राजाचा छल करण्यास सांगितलें. श्रीविष्णू्ें राजाब्या रक्षणाकरितां
सुदर्शनचक्र मार्गेच दछें होतें, त्यानें तिच्यावर एकदम चाल केटी. सेम्दां
क्रषि तेथून भिऊन पताछा. चक्र स्याच्या मांगें छागें. ऋषि द्रद्लोक,
फैडास इत्यादि ठोक फिरठा; परंतु व्याप्त गाग्नय कोर्णे मिलना, शैवर्टी
ती बैकुंडी विष्यूस शरण गेठा व चक्रापासून रक्षण फ्रसण्यायरिषयी त्पार्ची
प्रार्थना कर; ठागठा, “माँ भक्ताधीन णाहें, माश्या मक्ताठाच शरण जा,
याशिवाय रक्षणायें दुर्सरें साधन नाहीं,” धर्से विष्णूें सांगितत्यावरुन दुर्धास ,
हा पुनः घेकरीपाकडे परत घाढा व ध्यास झरण गेठा. त्याची तो स्थिति
पाहून राजाठा दया भाटी ब सथानें हात जोइन चक्राची प्रार्थना फेंटी व त्यास
मा्गें फिरविें, ही कया येथें यर्थिजी गहि- जल

३ पहकल जनानो ल्ठोदियों झहेत परे ज्यायो शा हुसा-

क्षग्परा,

शा० वि०,

मोरोपंत छ५३
शोक

मत्युम्र ब्ह्म-शापादिकहि हरि-जना ताप नेदीच कांहीं।
जो कौणी देव-दास-च्छव्ठक खत्ठ तया रक्षिता अन्य" नाहीं ॥
रक्षी साधूचि येतां शरण निपदुनी त्यागितां उद्धतनत्व |
ज्ञति हैं मंबगेप-क्षिति-पति-चौरती पाहती झुद्र तत्त ॥ १ ॥
दुर्बासा भगवान्‌ करी छक् बर्, हैं तत्व दावी जनीं।
की माजझ्ीहि अशी दशा हरि-जन-देपें धरा हैं मनीं॥
देवें भागवर्ती' विरोध घडतां त्यार्ची धरा पावर्ले।
संसारांत तरा, म्हणाठ मजछा खोटा म्हणा पात्रलें) ॥ २॥
पूर्वी भू-पति अंबरीप रविच्या वंशी महात्मा असे।
धर्म राज्य करी सदेव भगवद्धक्तांत भागे बसे ॥
मासे सिंहचि संगरांत गमती तच्छत्रु रे ससे।

तो शांतांत* नितांत" शांत कमक्रा-कांतीच चित्तें बसे॥ ३॥
राजा साधु-समागर्में समजठा संसार निःसास्-सा |
सेवी श्रीपतिक्या पदा अछि जस्ता अत्यादरें सास्सा' ॥
नामाची धरि कासत दास करुनी सद्भाक्रेचा आतरा।
प्राशी निर्मल विष्णुचाच यश जें हांसे सुधेच्या सरा॥ ४॥
ज्यांम्ध्यें बहु दक्षिणा सु-विधित्रत्‌ प्रिप्रादि-संतर्पण ।
प्रेम यज्ञ करूनि सर्व कर ते श्री-विष्शुद भर्पण॥
थ्ांगें होडनि सत्तपो-हुतवहीं" तो सर्वेदा सर्पण।
स्वच्छ-सें वृप जाहठा मुन्मणिचा जैसा ना दर्पण ५ ॥
तो भूततीं सम-दृष्टि साथु-मजनी राबे, संदा सांवरी।
आांगें धिकल्ादिकांसिश, भर" हा ठाफी न दासाँबरी॥
सेवेबांचुनि आपुल्या न विषयीं याचें शरीर क्षण ।
श्रीशं जाएनि हें सुदर्शन दिखें त्यार्चें करी रक्षण ॥ ६॥

९ साधूंबांचून इतर, ३ भग्बद्गछांच्या ठि्ार्ी, ३ पुरणलें, ४ शांत
अंतःररघाया,. ५ धत्यंत, ६ दमछाहा,. ७ (सत्स्सपस+हुतवद ) सांग्ले तप
द्वाव भपि त्यांत,. ८ क्रोके बगेरे ब्यंय छोडॉंस, . ५ ओपें,

थ्प्छ नवनीत ' !

खग्पाा.. सोडीना मु-ब्तें तो जसि जटधि-जढें तापछें याद शीतें |
विष्णु-प्रीत्यर्थ बर्षीधयधि करुनि करे साधन-द्वादशातें' |
गेटा निर्विप्न सिद्वी-प्रति नियम न त्यालागठा' दब्द' ? साराप |
कीति श्री-माघवाच्या सतत परिसता संपत्य अब्द साया || ७ ॥|
शा« वि०. गो-दानें झुम साठि लक्ष हुप दे विप्रोत्तमांकारणें |
दें बाजी गजही जयांति हरिच्या गावें हयें बारणें ॥
तर्पी ब्राह्मण-हूंद तृप्ति अन्तुछा दावी तयां बन्न ती।
देवांछाहि न दे स्वयें अमृत ते यार्तिं' करी सन्नती ॥ ८ ||
स्थाइनें परमादरें करुनियां विद्रीत्तमां तर्पनी |
त्यतिं कांचन दक्षिणा सुसनें सूप अपुनी॥|
बाज्ञा घेडनियां बतोक्त-न्रियमा रक्षाबयाकारणँ |
तो राजेंद्र करी उपक्रम सु्खें साधावया पारणें॥ ९॥
तो जो केबन्ठ सर्व काठदि तपस्येसीं मुर्खे रातढा।
ज्याच्या उम्रपणा प्रणाम अ-सकृतू कस्पानर्छे घातछा॥
जैणें शक्रहि" शिक्षिणझा जईं महा संपन्‍्मदें मातठा"।
दु्बीसा भगवंत तो अतिथि त्या काढ्वीं स्त्रये पाता ॥ (० ॥
पुष्पिताप्रा,.. मुनिस निरखितांच होय दास।
प्रमुदित जेब मयूर तोय-दास ॥
नमुनि बसब्रिण वरासनीच |
सतत नृप जैबि उमा-वगस नीच ॥ ११ ॥
हु* वि. अमृत-सिंधु सुम्दीच मिभों जनीं।
जार धम न तुम्दो चवि भोजनी ॥
मदुदयार्थ अऋट्टी तरि जेमन |
प्रमु कझूनि मुखी करिजे मन॥ १३१॥
क ३ जतयर आ्ाणी,. ३ एडादशीचा उपदास ढस्न ठुमन्या दिदशीं द्वादशी संपदी मा
तों पारणा सोशरपादी दास सापनद्वादशी म्दच्ताठ, 3े दोए छाप नाहों,.. ४ यू
घद्धाक्या, ६ धन्ात,. ० पुर्वास कर्पान, इंद ऐश्वयाने मदोन्मत झा होता पद,
त्यास धाप दिता होता को तुझी संपत्ति सददांत पदेस,.. ८ पामर, $ नेरण,

न नल जम,

मोरोपंत घथ५

व० ति०. ऐसे हछूचि नृप जोडुनि - हात याचरी।
ती आयके बिनवरणी मुनि हा तयाची॥
सस्‍्नानार्थ जाय मग नायक तापसांचा।
कृष्णेसि जी नुरत्रि लेशहि ताप साचा॥ १३ ॥
इरिणी.. प्रथम अमृर्ती कार्टिदीच्या करी मति-मजन- |
स्तुत-पद* मग अद्म-ध्यानामृ्ती अति मजन ||
उठबिल कसा सुप्त स्वांकी महा अहि, साधुंनी |
झुचिपण दिलछे तीर्थी गंगादिकांसहि साधुनी' ॥ १४ ||
प्र्थ्वी उशीर बहु छागतां नृपति पायछा माधिला) |
म्दणे, “नियम-पारणा-समय * पाहिजे साधिला॥
तपो-बत-जप-कतु-प्रमुख-धमही. साधुनी ।
मनेंहि न वि-डेंघिी अतिधि-सन्क्रिया साधुनी || १५ ॥
हुबि०. परम संकट तें मन घाबरें | करे म्हणोनि तया अनघा बेरें ||
श्रुति-मत" द्विज सांगति वारितें-] पिउनि हो गघहे स्थिर बारितिं ॥१६॥
सालिनी, अशन न जलूझपानें होय पीतांहि पाणी।
अनशर्नाह नब्हेचि स्पष्ट हे वेदनाणी॥
मश्रुतिस अनुसेरे जो त्यासि कोणी न दापी।
महशुनि मुनि-मर्तें तो तोय राजा त्दा* पी |॥ १७॥
स्ग्पा. तो दुयौसा करूनि स्‍नपन* जप" बृहद्धणन* तत्काव्ठ आाढा |
प्याठा भूपा् पाणी त्यजुनि जतिथिा यास्तव क्ुद्ध झाा ॥
अत्युप्ण श्वास टाकी अहि खबव्यबिरा मांत्रिकें तेबिं डोडे |
तोढे कब्पात-रुद्भातम मगर भगवान्‌ तो असे त्याति बाड़े ॥१८॥
इसी. अरे कुमति दुर्जना गुरुन्मलंघ्य तें पाएोें।
न मी गुरु अज्लंघ्य हैं स्व-मत हा* जनाकारें"॥
स्वयेंचि फब्णावया प्रथम आदरें बाहिलें।
असे मग विलंधिठें नत्रठ बानि म्यां पाहिडें॥ १५॥
१ धंद्धिमान्‌ लोक (मतिमेत्‌ + जन) यांनी स्तविले आहेत पराय ज्याये कमा दु्यस
ऋषि, ३ मिल्यून, ३ मनोब्दयेटा. ४ नेमहेली पारप्योदी वेछ, ५ वेदाठा भंमत
गोट, ६ हनान, जपव (दृहत्‌ + घ्थन ) प्रन्‍्न्दितन,.. ७ मता,

४5 नवनींत

सग्परा. हा दुर्वाता अन्लंध्य ब्रि-मुवर्नि सकदां मूसुरंमानि राया।.._..'
सतकार प्रात झाला बहु बहु दिवसां आह्मणा साजियया॥
भआम्ही सेवानुरूप त्वर्तिचि फछतों त्या शथा वाद' पांचा' |
देवांच्या' मुन्प्रसिद्धां मजक-जन-तृपा-पूरकां पादपरांचा' ॥ ३०॥
प्रदर्पिभी, कर्माचा तुज परिपाक चाखवाया |
आों मी निज-पुरुषार्थ दाखवाया ॥
दुर्बासा अवगणिला तुबांचि शीड- |
भष्टा न क्षत-मुकझुतायु* बांचशील ॥ २१ ॥
सम्परा, ऐसे बोले प्रव्द्धांजलि-नर-पतिछा क्षोम त्या तापसाचा |
सांगावा काय भासे निज-मणि-हरणें कोपछा साप साचा ॥
दुर्वाप्ता वम्ि-ताप-प्रदों परि अनिल्ठें वृक्षता कांपबीटठा।
जेणें* तो कीप छजा जढ़-मयद-ब्रद्ा। त्या न दे का पवीठा ॥ २२॥
अजुपुपू, जठा तोडइनि हुंकार-छु-मद्ानाद सोडिका |
तोड्बें जेबि डीछेनें. कंत्रदाच्या दसीडिला ॥ २३१ ॥
सु-लभा मार-भूता जी त्यजिडी ते जटा किती ।
कोपी दुर्लभ कप्ठेही जोडिलें तेज' ठाकिती ॥ २४ ॥
शालिनी. झाली उपम्रा त्या जटेचीच छृत्या'| धंयि खाया त्या हेपा विष्यु-भृत्या ॥
तों ती दुष्टादेखिटी देव-चक् जैशी व्यात्ठी स्वार्ति-दा* पक्षि-शर्के'५१५॥
सग्पय, ज्याचें शंमुस्वयं-भु-पमृति-मुर ' यश्ष प्रार्यिती पूत्त नाकी ।
स्या राम ताटिका ती जशि तशि अथवा माधें पतना को ॥
सद्दीधानें अ-विधया जसि तातिच महा-मीतिदा विप्र-्ृत्या' |
जी उम्रा विष्णु-चक्रें लरित निवटीडी ती तदा वि-प्र्पा व २६ ॥
३ ज्यायें पुष्य व क्ादुप्प क्षीण पाले भादे झया के,. ३ ईंदाता ताप देधारा,. ४ ण्या
कोपानें, ५ जड़ गे परत त्पांस भय देघों। आहे सामप्ये ज्यार्थे अशा, ६ मोटेपदा,
प्रतिए.. ७ राश्षमी,.. ८ मुदर्शनानें, ६ अत्यंत पीशा देघारी (गुरुभर्षी+दा,)
३० गदडामें (पशक्षिकप्मकऋू-शक म्ड० इन्द्र मृद० सेठ)... ११ भंकर, अप्रेत कडशिक्न
हैंए... १३ आाद्मपानें उतठ्पप्त डेली इृत्या (एक सूप अहाटविधाल स््थीज)-
३३ मोटा नाश मरपारी, हर

प्रहर्णिणी,

मोरोप॑त छडड

ऐसा हा बहुतचि बिप्रकार भारी |
योजी जो हरि-जानें विप्र कारभारी ॥
त्या चक्र त्रि-भुवन-कंप-दास दापी।
जें सवोहित-बह-संपदा' सदा पी ॥ २७ ॥

स्ग्धरा. जैसे दावानव्ठानें प्रखस्तर बदछ्ें काननीं सापिणीचें |

चक्रानें भस्म सदा .करुनि उडवितां त्या महा पापिणीचें ||
दुर्वासा भीति पाबे बहुताचि सहसा गर्व त्याचा गछाडा |
सिंह-त्रस्त-द्विपेंद्रासस मग भगवान्‌ तो महात्मा पछाला | २८॥

होती अत्युग्र कृत्या पर करुनि तिचा घात दाबी प्रतापा |
जेब्हां तें चक्र, पावे बहुत निरखितां त्या तदा विप्र तापा ॥

प्राण-त्राणार्थ घै्ये त्यजुनि मुनि पके सत्तपः-संपदेतें |
बची व्यर्थ क्षणांत, प्रभु-जनि रचिलें चैर तें कंप देते ॥ २९ |]

भुन्प्र०, पे बिप्र तो चक्र पाठीस छागे। श्रमे सर्व दिड-मंड्तीं फार भागे॥

मालिनी,

ब* ति०.

न सोडीच तें जेविं फेलें स्वकर्म | भ्रमे साधु बेर न पावेचि शर्म ॥३०॥

मग करुनि विचार ब्रह्म-डोकासि गेठा ।
नमुनि विधि-पदातें हस्त जोडोनि ठेला ॥
व्यसन सकद् सांगे प्राण-दानासि याची ।
स-चकित परिसे तो प्रार्थना तो तयाची ॥ ३१ ॥
अक्मा म्हंणे, " भगवदिष्ट-जनी न घाठा ।
तूं घाडितासि करितासि न या अघाढा॥
देती तुढा ब्यसन-सागारिं हात पेंच |
क्षिप्र स्‍वयें नुर्वितीय महा-तपेंच ॥ २२ ॥
विश्वांत मुख्य म्हणतां मनझा जनांहीं।
तें काय गा पारेसितां मन डाज नादीं॥
ज्याच्या भर्यें धरितसे मणि-सानु' कंप |
श्री-कांत तोचि विधिचा धणि सानुर्कंप ॥ ३३ ॥

॥ सफल धाुसैन्याल्य सैपति, २ मगवद्धछ्यांदिययीं, ३ सुर. ४ माता दिये
पण छोप्रेपर, ५ सस्ते, ६ रानावी औरत सालु ( शिसरे ) ज्यानी समा मेद्र पल,

छषरट

सग्परा,

शा० वि०,

स्रग्घरां,

शा० वि०.

ए्परा,

स्थागता,

९ झकानें,
५ पमत्यूनें व्याकूष् पेटेले,.. ६ ध्याव भादि स्थुति हांम्ध्ये मिमम-

नचनीत

आम्ही ज्याचें घर्रोतों धरिति मर्नि जसें सासरेचें मुना में |
व्याच्या मृत-प्रतापें सदवन-निपुर्णे दु्ट-काछें मुन्‍नाभें' ॥
जैब्द्ां हा क्षोम केठा तुजबारे मज हैं बराठतें फार मारी |
कुद्ध ज्ञात्या प्रभूचं मन वब्युं शके कोण गा कारमारी ॥ ३४॥

अहथानें शरणागताहि मुनिझा नाहीं दिला आसरा)
ठत्ता मारिठ काम-पेनु 'भगवद्धक्तादिता बासरा॥ .,
वाढे सद्रिपुचा! न ताप हरिछ श्रीझंम्रुचा' सासश |
तान्देंखाचि मरेझ पाबुनिदि तो जाणों मुधेच्या सरा॥३५॥
दुर्बासा अद्य-छोकाहुनिदि पत्ता तापणा विप्णु-चम्रें |
गेट मृत्युजयाडा शरण मंग जया सेविती योगि-चक्कें॥
फैछासी इकराठा नमन करि म्हणे, 'इश्वग आासरा हो |
वांचो त्वचिंतनार्थ द्विज निज-भजकांमाजि हा दास राहो ” ॥ ३६ ॥
त्या गिप्राढा म्हणे तो त्रि-पुर-हर, “अगा ऐक गा वा मठा जे

प्राणी तापार्थ कोणी स्मरति मर्निं न त्यां रक्षिता नाम ठाजे॥
नाशाये ताप-पाप-प्रकर' भुज दहा बाहृतों याच काजा |
आमहो नि:-शेप वांछा पुखुनि महणती आदरें याचका जा ॥ ३०७॥
रक्षावे शरणागत अत असे माझें बसे, छक्षि्ते |

जे काव्ठायुत्ठ" जीव ते सकव्ददी तत्काल म्पोँ रक्षिले ॥
मार्कडेय-कया तुश्या श्रुति-पथा भाठी बसाबरी, क्षण |
ध्यान-स्तोत्र-परा' जना सुखवितें गाय छृपा-ीक्षण” ॥ ३८॥
या ऐशा रीति नीति श्रवण फरुनियां सेवितां मयशाठा।
साघूंठा अन्य वार्ता गमति मु-मतिच्या मोदका मद-शाठा॥
यासार्टी तूं तपत्वी मुनि दारण मद्दासंकर्टी पातठासी।

* ब्राहि* श्राहदोद ! ऐस म्दृणुनि मम नमस्फारददी घातछासी ॥ २५॥
भस्म भी करिन गा झत कोटी । झाछ-दंददि किसी शतन्कोटी" ॥
बारणाप्रति जमें दरि-चऋ"* | स्पष्ट हैं मज सभे हरि-चक्र 4 ४० ॥|

ूं पे समय,
२ सापूंच्या सपुना, इमन्टपात, ४ ता अर्पण पत्र हट!
भूच्य शपू: शो अली:

< दाहये पिड्ठे- $% रक्षण छर,.. ० दशा, ११ िंदाया शमुझत-

मोरोपंत ४५५

मालिती,. परिहारेन नताचे मी स्वर्ये ताप सारे।
परि गुरु अ-जिताचें' गद्भ हैं तापता रे ॥
मज बकू न असे वा याचिया वारणासी |
हरि-बध हरिच्याही' होइना वारणासी ॥ ४१॥
कजुष्दपु.. करूनि काय जिंकीछ रविद्य काजबा रण )
करील गज-बक्रार्चें' काय गा काज वारण ॥ ४२॥
शा० वि०. आम्ही सर्हि दास व्यास भजतों तच्छासनी वागतों |
रक्षाया स्व-जनांसि शाक्ति-धन त्या विश्वंभरा मागतों ॥
अस्मत्पाठन-छालनादि करितो स्नेहाद तो बापसा |
स्याची ज्यावरि त्यावरीच करितों आम्ही दया तापसा || ४३ ॥
पृथ्वी, . मुतासि ग्रुरुच्या गृहा दबड़ितों जसा बाप हा।
तसा शिव न रक्षणीं पठु जरी तरी बा पहा॥
उपाय कथितों तुछा व्यसन हैं सराया, पदा।
मुदर्शन-धराचिया धरिं, हरी ते आपदा ॥ ४४॥
शिखरिणी, क्षमस्त्र श्री-जान*” म्हण, शरण जा ध्याचि हरिछा ।
उदंडांचा तेणे प्रणति करितां ताप हरिछा ॥
दया-पीयूपान्धि. प्रमुन्चर जगद्भावन," मनी |
न ठेवी दोपातें क्षमि-तिठर्का सद्भाव-नमनों | ४५॥
सम्धरा,. सांगे नाम क्षुधाता स-दय जन जसे आदरें अन्न-दाचें।
की दावी वर्त्म जैसें परम तृपित जो पांथ त्या सबदार्चे ॥
तैद्यार्चे गेह रुणणा सु-मति कधि तसें या द्विजा शंभु छाबी |
बैकुंठाच्या पथी कीं पुनरपि न असी चुद्धि त्यात्री भुछात्री ॥४६॥
दुःख-मी भोपषधी जो आति कवि भगवछीक-प्रथा५ पिनाकी )
श्रद्धेनें सेविती हो, पिडनि अमृतद्वी जीस अर्थापि नाक्ी* ॥
पावे* तीतें बरूनि द्विज, अ-मित पितां दैत्य-चक्रायु"* घाठा |
नाहीं कांहीच ज्याचा मुज-भुजग तया दिव्य चक्रायुधाढा'' ॥४७॥]
६ पराजित कया पिख्यूयें, २ इंदाव्यादी, ३ हर्त्तयें आहे मुरा ज्याझ़ा कण गशपती रो,
४ है विप्मो (रश्मी भाहे जाग ज्यायी).. ५ जगदुिस्ता,.. ६ सहनशीत
पुस्पामध्वें श्रेट.. ७ विष्युदोग्द् मारे... < स्वनैलोकात रहायोरे देव... ९ देज्म

पोर्दोचडा, १ दैर्त्याच्या समुद्यायें शायुप्य, ११ परम तेजस्वी जे घक ते सादे आयुप
फ्यारये भा पिष्यूछा,

४६० नवनीत

अतुपुप्‌,. प्राहिझ आशिता दैत्य-चक्राय घरणी-तत्ठी |
भज्ति रक्त-परें जो चक्राबुध रणीं तब्ीीं॥2८॥
गेठा शरण वैकुंठी हृतिति पर तें तया।
चक्र दे बक देवाच्या भक्ती म्हशुनियां भया ॥ ४९॥
त्रिप्र तो क्षिप्र तोयासी मीनसा प्रमुच्या पदा |
कब, जबब्की प्रेमें ज्याच्या श्री मथुपी' सदा ॥ ९० ॥|
मणे 'करूनि त्वज्भक्ती अपराध परामबा।
पावरछों मज या ऐशा अ-क्षमा रक्ष माथवा || ११॥
अ-मढा-कमछा-कैलि-भवनां.._ भव-नाझना १
पावना पाव नाशीं या व्यसनास” सनातना ॥ 5३ ॥
शान्बि०, दुष्टादी शरणागता अ-मय दे पराहे न तोटा फंबरी|।
त्वत्पादाब्ज-पदाग दुर्गण से जो सर्च तो टाकबी॥
तीर्थाची छुब्ब-देवता त्रि-्मुवन-स््याताहि गंगा सत्ती !
जी धिक्कार कर्रीछ काम ड्रिवरता रष्यांबु' अंगास त्ती ॥ ९३ ॥
श्िग्रिणी, जरी साधुद्देश द्विजभ सकब्-्छोकी अधम हा।
तरी सत्कीर्तीचा क्षय-करचि याचा बंध महा॥
क्षमाशीठा देवा बद ने कब्णा मोह चुकी ।
बसे जो जाणोनि प्रभु कारे कृपा तोचि सुन्‍क्वी ॥ ५४॥
अबुएप्‌,. येती झरण जे त्याचें करिती संत स्क्षण।
जाणते न पड़ों देती या ब्रती गंतर क्षण ॥१५॥
शान्वि० बारांत्रें निज-चक्र हैं बहु मछा देवा पहा भाजियिं।
जे अद्मण्य* शरण्य* हैं यश तुझे बक्षी प्रभो आाजि से ॥
चित्ती आाणुनि दीप रोप ने धरी विप्रास या बाचियी |
भीताटा अभय-प्रदान करनी सत्कीर्तिडा सांचयों ! ॥ ५६ ॥|
शियरिली, जयाच्या दायोँच स्थिर करनियाँ संतत रती |
अ-सास संसाराप्रति चहुन्‍सुर्सो संत तखी ॥
मु्ुदाने तो ते सुस्सक-गुरून्पाम नमु्नी |
अर्से चकन्रार्सेकेनि बदस्य काय ने मुननों ॥ 5०॥
एप्रफ़ते, २ लत जो गो त्वा मा. ३ पवित्र कसी को मरमी वर
औीरास्यान मद, हे शेड्यास,.. ५ हवा, $ उह्त्यादित प्रामी,.. ७ मझहालिएं दषय
€ इरस सोजेल्यायें रक्त फापरे, $ इस्पाशायं युद भंग पा.

मोरोप॑त ४६१

अनुशुप्‌. भक्ताभिमानी भगवान्‌ बदला तेंचि आयका |
करूनि नमन प्रेम त्याति छोकैक-नायका' ॥ ६८ ||
खग्धरा, “मी भक्ताधीन, भक्त प्रिय मज न तर्से आवडे अन्य, काय ।
श्री, जेथें सान वांटे तद्धिक' मजछा गापुला धन्य काय |
माझी सेवाचि मोक्षाहुनिहि बहु-मता ज्यांसि जे अंतराय ।
ध्यानीं होऊं न देती क्षणद्दि बहु मठा मान्य ते संत-राय ॥ ९९॥
मालिनी, त्यजुनि धन-सुत-खत्री-देह-गेहादि. काम |
स्मरति मजचि गाती नित्य माकझेाचि नाम ॥
भजति भजन-कामें जे मछा त्यांसमान |
प्रिय इत्तर न, देऊं मी न कां त्यांस मान ॥ ६०॥
शा०वि०, भक्तीनें वश सत्पतीस करिती साध्बी, मठा मजन।
प्रेमांभो-निधि संत त्यांत करितों मी मीनसा मजन ॥
त्यांडा मीच मर्छाहि तेच रुचछे ते हंस मी मानस ।
श्री त्याहींच मठा मदीय-भर्जनें त्याचें सुखी मानस ॥ ६१॥
झजुष्टपूः सर्व-स्त्र मी सज्जमांचें माझ्ें सबे-स्थ सजन।
पायैेन मी न पवेल कर्टी मनन मजन ॥ ६२ ॥
सुदासी न डदासीन प्राकृत-प्रमुही' मनी।
कसा दास प्रसादास माक्ा पात्र नव्हे जनीं॥६३॥
शा०वि०, छोकी निस्पृह्ठमी सदा अ-जित मी चित्ती उदासीन मी ]
स्वाधीन प्रभु हैं खरेंचि परि या! भाव मुद्धार्सी! नमी ॥
बापा.प्रेमव्सञनाशय-महान्गंभीर जावते' तो |
जैसे वर्तबितो तर्सेचि पढछा त्यामाजि हा» बर्ततो ॥ ६४॥
सग्परा, साथधूंचा त्याग बर्भ-क्षणहि न करे जामुचे देव संत |
श्री दे सरसंग आम्हां जसि करुनि कृपा कानना दे बसंत ॥
संतांसी बक्र जो तो खल मठ-जलघी* पात्रतो आपदेते |
त्याटा स्थाचेंचि पाप प्रव्य्य-धत" इत ब्राद्मणा ताप देते ॥ ६५ ॥
३ झोमा, ४ छोौक्डिते प्रमु म्रणने राजे बगरे, ५मीहा उत्तम मक्तन्या ग्रेमाने न्मून हे
भाँदू,. . ६ प्रेम धंते लें समनांये अंत:झरण हाय मेठा सोऊ मोंवरा,. ७ दी.

< दोषांदा
समुद, हैं सादे विशेष... ६ प्रद्याच्ण धर्तायें शत स्टूपजे शेझरों प्र्यपर्षेत,

ध्द्र

घनालरी,

ध्र्य्वी,

पुणितागा,

हरी,

इप्र ००,

भमुपुपू

नचनीत

ते न जाणती मदन्य | मीही न जाएें तदन्य |
पर्षू क्रिती तैसे धन्य | तेचि एक पाहिछे॥१॥
स्वाच्या गुणा नसे मंत | भक्तिलज्ञान-माग्य्त ॥
दया-क्षमा-निधी संत । माश्या मनी राहिडे॥२॥
मीही नब्हें त्यांच मोल। संत-लिंधु बहु खोठ॥
त्याही निंदकाचे वोऊ | तैसे भ्यां ने साहिछे ॥ ३॥
साध बाप साधु माय | साधु मंदरांचे! राय ॥|
साधूंचे पविन्न पाय | आम्ही मार्या बाहिे॥ ४॥६६॥
तुछा ब्रि-कत्थ पाहर्ता मम मन श्रम घावों)
गर्मेह निज-चातक-ब्यसन काय भेथा बरें॥ा
उपाय कथितों करी नमन त्याचि संता, पहा )
चमत्काति, हरील तो हप्राचि सर्त संत्राप हा ॥ ६७॥
हरिन्‍जनचि खरे सखे, दरसा है।
नुखिति, यां नमितां न खेद राहे ॥ .
ने निवत्रिति! जही प्दी नमीना।
गद्य महणुनि त्यमिती नदी न मीना ॥ ६८ ॥
चरण घरिले ज्यांदी ते तो कधीहि ये तापडे।
कल्ठकब्थविछे समपादोनी न आश्रित आपछे॥
मम्ृतहिं पिता न स्वास्थ्याठा बरीठ गर्दा' क्षण ।
बट” न भरता ना सांरेहि ताप रुद्ौद्ण ॥ ६९॥
या केश बमिचारों साध-पररु्षी जो तो मुछा बाप !
कोष्पटादि निमेष-आम ने सदुच्छेदीयर्त! साधा |
पापाण त्व-शिरी पेंचि गगनी मित्रात्ति' जो हाणिा ।
की पाय ज्यड्नी जछेयि, हृदयी हा माय का नाणिटा [| ७० |)
साधूच्या लंधनी हातो नीचाचा घांत रोझढा |
बोकदा मारक नप्हें मेरूचा काय हो झंडा ॥ ७६ ॥|

77 इयर... | शेर. ३ शप्यया, घतुर्घाण, थोध बेझ, ४ दुमयात्रा बात ख्टपा
म्ददत फेलिसा जसाइगसाएदद योग... 5 ६ झहू+ उस्पेदकउद्म) स्झरास्णा माशण्य

उद्ीगार्न,

६ मसला,

मोरोपंत ७६३

सम्घरा, होतोचि प्राप्त मृत्यु स्व-भुज-बल-मर्दे छंवितां अर्णवातें।
पावे गवें उड़े तो पतन उडबिलें ज्या परी पर्ण बातें॥
ज्या दुर्८टे सझनाचा अ-करुण-हृदयें चिंतिछा घात, “ छागा- |
पाठी त्या खा' न! साघू म्हणति परि' अघी तो मुखी' घातछा गा ॥७र॥।
विद्या तपस्या ज्या यांहीं मछे ते विप्र तारिले ॥
खोटे सुधा-मोहिनींही' दैत्य तेत्िं प्रतारिढे ।। ७३ ||
शा०वि०. दुर्वासा मुनि हो, तदुक्ति स-रसा साक्षात्‌ सुधेच्या नया |
सेवा, लेशहि पाप ताप न उरो देवा तुम्हीं मान या ॥
ग्रार्थी त्या बृप-सत्तमासि “ चुकर्छों रक्षी " म्हणा जा जगा |
तो गक्षीठचि साधु छाक्षिति निजापत्यापरी हवा जगा” || ७४ ॥
पृथ्वी. असे प्रभु बदे न दे अभय, अंब्ररीपाकडे |
मुनि त्वरित जाय त्या इपतिच्याचि पायी पड़े ॥
दिें स्व-पद बंदितां छुमति भूप तो छाजला |
तयाहुनि तदद्भुत-ब्यसन-पावकें भाजछा ॥ ७५ ॥
ब०्ति०.. पाहोनि ताप बहुतांपरि तापसाचा |
पावर तयापरिस तो परितिप साचा॥
दे चक्र'ं ताप पव्ग-मात्र तपोनिधीतें*।
ज्याच्या' तसा सु-कठिना न तप्रोनि धीतें*॥ ७६ ॥
हुणवि०. वर दिसे मृदु मौक्तिक पोवल्लें | परि न छेश तदंतर कोजब्ठे ||
न तुठवे विधु अंकित तो मब्ठें | स-रस साधु-मनें झुचि कोमकें॥ ७७॥
सग्परा, मित्रार्ता/ म्लानि देतो जार अमृत-सताढार्ग हा चांद बीतो।
साधू तैसा कसा, जो सुखबुनि तक प्राणियां नांदबीतो ||
साधूंच्या दर्शनानें अ-शिव तिथि अशी सर्वभा आटब्टेना |
साधूचें तेज रात्रि-दिव समाचि, न ॒तें सोडुनी स्यां ढव्देना ॥ ७८ ॥
% त्या पाठी छागा (भाति ) सा (से ) $ त्या पाठी छागा (आमि ) सा (ते ) साथू (अपांस ) ने म्दरसति, परि गा थो अपांस ) न म्दृगति, परि गा त्तो
अपी (पातफानी ) सुर्सी घातड़ा; कमरा अन्यय. २ क्मृत झाणि मोदिनी नो,
३ ल्या दुर्यागाता जे भद्धत रंध्ट तोच रिन त््यानें, ४ चक तपोनिधीयें ( दुर्गमाला )
पट्माप्र (जसा) ताप दे समा तापोनि ज्यान्या मुकठिना पीते (मनाठा ) न (झाठा नाही );
क्षमा भन्‍्यय. ५ मित्र म्दणने सूद त्याचे भाप जी कमरे त्याग; परी मित्र क्राषि भाप
( झुट्तरदर्धी ) हांपि,

अहुहप्‌-

्

४६६

शा० वि०,

झालिनी,

शा० बि०.

झा०्वि०,

भार्या (गीति)

सवनीत

टागों देति विधीश-विष्णु कारितों मर््री न भद्र क्षण
त्यांचें म्यों पद वंदिलें पार तिहीं केडे न मद्रक्षण ॥
साधी ता शरणागता मज महान्तापातुग रक्षिलें।
नाहीं मत्कृत-पाप बा पर-हितोद्क्ता तुब्ां छक्षिलें ॥९३॥
तूं अह्मण्य, दास्ण्य तूं, स-दय तूं, साफीर्तिचा चांदवा |
लीकीं साधु तुम्हीं झ्ताचि उमा प्राणी सुर्खे नोंदका॥
मायुद्ींद्धे असो, वसी मारने सदा भूतानुकंपा, दिखें।
मातें तें इतरांहि था यश भरते जन्मोनि संपादिणें! ॥९४॥
ऐशी आशीरीद-पीयूप-रृटी | कैडी विप्रें त्या पी प्रेम-द४ी ॥
ग़जा छाजे, शंमुरा जेवि नंदी | वारवार श्री-मुनीद्षारि बंदी ॥९१॥
राजा त्या मुनिठा ग्हणे, “मज जढा देंतां तुम्ही थोरपों ।

पर्दे भापुलिया जसा विधुर्सि की एनासि देतों रत्री ॥
कैटा हा निज-दास वधासव-मुता' सत्कीतिटा' भागन |
स्वामी, युष्मदुपासनेच्छु कयणा पावे ने ठामा जन ॥९%६॥
तुम्ही प्रभु जगहुद स्वन्पद-दास-मंदा,, हा-]
जन स्तविछ काय, या श्रुति म्हणेड, “मंदा रहा! ॥|
महणोनि तुमचा मठा सुनमहिमा ने बाखाणवे |
प्रन्कूष-खनका' कर्ता जठननिधी नया खाणवे ॥एणोी
केटा प्रार्थनि तृत तो मुनि हपें अत्यादरें जेमनी |

होते सिद्ध पदार्थ विप्र-पत्िच्या आाडे मुखी जे मनी॥
थाज्ञा दे गुरूराज त्या नृपतिठा जेबावया तो मंग।
अहयाच्या सदनाएीि जाय भगवानू भार्वान्‌, जसा स्योम-ग ॥५८॥
वर्षानंतर तापसेश्वर पुन्द्दा येतां गृद्दा पादिया।
तावत्काल उपोपषित प्रमुन्‍्जठ प्राशनियां सहिणावा
आजमा घेडनि जेदिठा मंग मुहद्र्गीसये हो भंता।

ऐसा सन्नत" अंबरीप सुन्‍्यर्शे छोकनत्यी झोमठा ॥९%५॥
दवा प्रेथ मक्त-भूषण फटी ने सझ्ु याति भरितीः

ते बासम-दर्शनी मति स-त्पृद निःरयृष्ठ जन गमि कॉर्णाए5 ॥९॥

जप -40/ 228: 5 न्टआ
+ इंदान हठुाय ऋरी भी सापरीति दिला, २ सोटी दिहीर शधदााग,. 3 सिर
3 देबायें ली, ५ साधुविदरशों मप्त,

मोरोपंत ४६७

सुदाम-चरित्रांतील पृथुक्रोपाख्यान
कृष्णाचा सखा सुदामा नांवाचा अति दरिद्धी ब्राह्मण त्याच्या भेटीकरितां
द्वारकेंत गेला. तेब्हां त्यानें आपल्या अतिशय भरिबीमुछे नुसते पृथुक
(पोहे ) व्यास नजर करण्यासार्ी नेछे होते, तरी भक्तांविपयी अत्यंत प्रेमछ
जो श्रीकृष्ण त्यानें मीठ्या आदरानें त्या पोह्यांचा स्वीकार केला, व त्याबदल
सुदाम्याला सोन्‍्याची नगरी दिली. भषसें क्षा आाज्यानांत वर्णिलें गाहे म्हणून
ह्यास पृथ्॒कोपाख्यान हैं नांव दिलें जाहे-

साक्या

गावीं संत-चरित्रें हो। तारक मधुर पत्रित्रें हो॥ ४० ॥
हरिचा सखा सुदामा ब्राह्मण निःस्पृद्द गात्मज्ञानी ॥|
होता गृहीं, यद्च्छा-छामें' परम सुखातें मानी॥१॥
त्या बिप्राची भाया आयो मठिना झुशा कु-चैठा' ||
पति-पद-भजनें' सरपप मानी भव-दुःखामिध-दीछा" ॥ २॥
ते एकदा पतीच्या पाशी बहु भीत भीत गेडी॥
अवाइमुखी कंपित-तनु साध्वी कर जोडुनियां ठेडी ॥ ३॥
भय-गद्नद-कंठी' ते साध्वी म्हणे पत्ीतें, “स्वामी |
श्रीपति तो स्त्र-सखा हैं कथितां नित्य तुम्ही निज-धार्मी ॥ 2 ॥
भेटाया त्या दीन-बंधुठा द्वासबतिझा जावें॥
गातां ध्यातां परि सखयातें नेत्रें अबछोकांत्रें॥ ५ ॥
मजकाठा आत्माही देतो ऐसा उदार तो कीं॥
दीन-जनाचा कल्प-बृक्ष, ही कीर्ति तयाची डोकी॥ ६ ॥
मोक्षददि देतो तेरे देणें अर्थ काम हैं काय॥
यास्तत्र जाइनि पहा कुद्ठेब-च्राणार्थ यदु-राय ॥ ७॥
देइल कांदी दयाद्ध नो प्रभु रक्षाया हीं बालें॥
तुम्हांडा स्व-सस्यार्थ दर्शन घटेल बहुता काब्ें” || ८ ॥

$ भापोआप जे मिप्ेल केपेससन,.. ३ मतों बच्चें नेमघारी, ३ नवच्यान्या पद्यास्या
सेपेनें, ४ मेदरोसारगें एक पान्य, ५ (मन दुश्प+ अभिवा+ है ) संसारमंदपी हुएम
हैँ भाहे अमभिषा स्टूपने नांव उयस्य असा शैद म्द॒यसे पर्दंत त्याटा, ६ मयाने दाटहा
भादे पट जिया भशी,

4 रिश्वम्या दवास्ग ममुश्यानें, २ घशध्ध्यात,

एस ज्ीर्चे प्रिय हित भाषण ऐकुनि मुनो सुखावे ॥

गांढे मनांत कीं, *जाउनियां प्रभुचे पाय पहाने ॥ ९ ॥
ज्रॉस म्हणे बानंदें तो द्विज, ' जातों सा पहाया॥
तबरणाबरि निजसनु मनही पयुष्यांजद्यी बढाया॥ ६०॥
बाहे कांहीं गृहीं उपायन दे हो समर आाणी॥ ..,
रिक्तपाणिनें! न विल्येकावा गुरु ऐशी स्मृतियाणी ' ॥ !! ॥
ऐसे परिसुनि भिक्षा मागुनि चार मुष्टि पृथुकांसी ॥
गाशुनि बांधुनि चेंठ-खंडी' अर्पी निज-यांताती ॥ १२ ॥
प्रेंडनि मुनि तो उपायनाा बहु हपेचि निधाठा ॥
भेटेठ कसा प्रमु ईं स्तर-मनीं चिंतित जाता झाठा॥ १३ |
हरिटा हृदर्यी चिंतित जातां मार्ग जाहझा थोडा॥
बरहुधा फेछा ह्संदर्शन-कार्मी प्रेमा" घोड़ा॥ १४ ॥
अमगातरती-समानाद्वाराबती परी कनकाची ॥
व्रिछोकिली दिव्य राजधानी विश्वास्या जनफाची॥ ६%॥।
फाय तिची वर्णावी ज्ञोमा सत्यवती जिस छामे ॥

'मी धन्य ! रहणुनी जीच्या योगें एनाफ़र बहु गाने ॥ १६ ॥
जेथिल लोक बि-शोक स्वन्सु्ें तुच्छ मानिती स्वर्गा ॥

डाजति मुस्चर योगी ज्ञानी नागारकॉच्या वर्गा॥[०॥
त्या नगररीत मुनी तो गेंढा जैसा बैयुंढार्े॥
प्प्मण्य-देष-पुररीत।! नाही निशेध' पद्ठ गरिप्राति ॥ !८॥
एकाफरीस एक सुनम्यें यादकन्‍्गदे घन्या॥
विधायांचुनि जेर्थे न शिरे आजा नसतां गारे॥ (५॥)
स्यातदि सोद्ा समम्र आणिफ अशेन्तर शत गेंहें॥
खो-्मुत-युक्तें फेडी झोमित दॉस्नें बनेझदएे॥ २० ॥

३ इच्याशा परायापौ स्टएत

ध्तायड आर फ्याट़ा क्षय मुदाम्धान,.. ४ प्रेम (प्दिंसी ).
देव गगन ह पथ, छारया पुराॉँस,. ६ अव्यडा, |!

मी & अद्धद-पपदी इयाद मे

मोरोप॑त ्छ्

त्यांतुनि एका यहांग्णी तो गेछा ब्राह्मण दीन |]
सुख पाव्रछा स्व-चित्ती जैसा बअ्ह्मानंदीं छीन ॥ २१॥
श्री-रक्मिणिच्या पछंगि तेष्हां होता जगन्निव्रास' ॥
तेयें कछले कीं मेटाया बाठासे निज-दास॥ २२॥
झडकरि उठला दयाकु माधत्र वद्घादिक नावरितां॥
धांवत्त आछा पुदें रमेला सांडुनि दासाकारितां॥ २३२ ॥
“येये बंधो” ऐसे सद्ठर बोछत धघांवत गाढ़ा ॥
कडकडुनी भुज-पुर्ग्मे' स्वर-सखा हृदयी धरिता झाठा ॥ २४ ॥
मिन्नांग-स्पशीन॑ झाछा सुखी दयेचा सिंधू ॥
लछोचन-प्मापासुनि' गव्यती प्रेमाश्ूचे. बिंदू | २५॥
धरुनि स्व-सखा करी हराने पर्थक्ीं चसबीछा ॥
सात्तिक-भांव' भक्ति-प्रेमा देंवें बहु दाखबिदया॥२६॥
जद्ठ घाली रुक्मिणी पदांबारे मणि-कनकाच्या* पात्नें ||
प्रक्षागन. केले. श्री-नाथें सुख-रोमांचित-गात्र || २७ ॥
शंभुनशिरी ज्याचें चरणोदक, वेद जयाचे बंदी |
ते तीर्थ-रूप तीर्थाचाही मुनि-पारोदक बंदी ॥ २८॥
गंधालपें। धूप दीपें पुष्प गुरू-समान ॥
ब्रक्षण्यदेव मुनितें पूजी वादबुनी बहु मान ॥ २९५॥
ब्यजन चार घेउनि हाती दीब्या" घाडी बारा॥
तें परिसुनियां जाठा तेंथे अंतः:-पुर-जन” साथ ॥ ३०॥
हारे-द्निया त्या म्दणति 'अगाई, कोण त्रिप्र हा भाठा |)
जगड्ुखसहि बडा-परिस हो पृज्य कप्ता हा गाय ! ॥ ३१ ॥
कृष्ण सख्यातें करी घदनियां सांगे गोष्ठी गोड ॥
स्‍्याज्षी सबे-स्ताधिक परे तें अमृत न पाते जोड़ ॥ ३२॥
22524: 47:52: 2740: 072
९ (जगतू+ निशस ) डिश्वाया आर इृष्ण... ३ दोन्‍्दी दवार्तानी, ३ फ्मस्मारफ्या
भेप्रांदूत, ४ रोमांयादिफ जे धाठ प्ररारये सात्यिक भाव भाहित स्पनी; ते हद -स्तम
प्रख्य, रोमांच, घ्वेद, मैषण्य, वेपपु. ध्यु शावि बेस्कये,. ५ गटनशटित सोन्याभ्या
भांष्यानें, ६ मंधाच्या उटीनें, ७ रुषिमपी, ८ जनाररान्यांदौलू ऊन मरे रिया.

नवनोंत

देव महणे, “मी वंधो ग्रदची' आठों घेटानि आजा ॥|
संपादिका तदुत्तर पराणि-प्रहण-त्रिधी' को प्राज्ञा) १३ ॥
बहुधा गृही उदासीन तुझे मन धन्याठा कांहीं।।
नाहीं, हैँ मज पृर्वीपरमुनि अवगत बाहे पाही॥ ३४॥
परि छोकसंप्रहास्तव' मीही करितों गृहल्थधर्म ॥|
योगचि" हा फछ-बांछा टाकुनि सर्व फरात्रें कर्म ॥ ३२९॥
गुरु-छुब्ड-बास* तुछा स्मरतों कीं, जेणें तरती मूद ॥
स्वरितचि होतो क-क्षय-मुस-द-स्वात्म-प्दी” आारूढ ॥ ३६ ॥
सांदीपनि-गरुरुच्या* पत्नीनें काटे माणायासी |
पाठविलें विपिनाछा; स्मर्तें तें मास्‍्या हृदयासी ॥ ३७॥
मेठों आपण वनासि तेब्दों झाली गकाल-वृष्टो ॥
कस्पक्षयचि निश्ञा-कार्ढठीं तो झाठा गोचर दृष्टी ॥ ३८॥
प्रात:-कार्छी श्री-गुरु आाठा आम्हां शोधायाटा॥
श्रांत शिष्य देखता स्व-हृदयीं फ़ार दयाकुछ पाला ॥ ३९ ॥
धरुनि पोटिशी आशीव्वादें गौरविएें बहु सफत्टां ॥
दिल्या चलुद्श-विया हथा* शुद्ध चतुःप्टि का ॥ ४०॥
हैं सारें ममठा आठवर्ते स्मस्तें तुज की नाही॥
गुरुप्रसादें शिप्य-जनांछा नसे उर्णें मुख कांदी ॥ ४१ ॥
हैं ऐकुनियां तो श्री-दामा मणे, (प्रभा सर्यज्ञा॥
डोक-विडंबन!* सारे केले बदतों फानि कवश्ा/॥ ४२॥
आम्हाझा तारायाकारितां मुख्ययुल्झ-निव्रास का ॥
तुस्‍श्या प्रसादें या द्ासाचा सारो संशय गेठा || ४३॥
बेंद-मया" कल्याणाधार जगद्ढरों तुन फगणें॥
सर्वशाडा अप्त-मनुर्ष्य काय जाम शिश्या्णें ! ॥ ४४ ॥

२. भा प्ि
१ इुच्णाया शो श॒र सादीपनि त्याची,. ३ त्याकार, मे दिवाड.. ४ गोईाड

रमपर्मादियर्यी झजृत्ति ध्यादों ह॥ उद्देशानें,

५ लिरमरमीय शापत-मोश्पाभर,

$ गुरुष्या परी राहुन व्यायी मेरा झस्तें, ७ अविगाशि शयाय प्राय शुस दरें

स्पात्मपद ग्दग्गो मुक्त सीयर, < हा गादाया इप्वा्पा शुद त्याध्या, $ ध्प
१० होशमारप्न परासमणे.. ३९ भीद-सुरतत मे पका... १३ श्थानद्राऋाह,

३३ हानस्यरूणा,

मोरोप॑त ४७१
देव म्हणे, ' सखया मज याया काय उपायन आजी |
अणि्े जसेंछ देउनियां तें वांछा पुरवीं माजी ॥ ४५॥
भक्तें प्रेमें अणुद्दी दिल तें मज पुष्कर होतें॥
बहुदहि अमरक्तें समार्पिलें पारे अल्पचि भासे हो तें ॥ ४६॥
पत्र, पुष्प, फल, जब्ठ, जें मजछा भक्त आदरें अर्पी ॥
तें बिश्वात्याछा मज बंधों सुधा-रसाहुनि तर्पी!॥ ४७॥
हैँ परिशिें परंतु स्व-मर्नी मुष्टि-चतुष्टय* पोहे ॥
याबे प्रभुठा हा धीर तरी त्या विप्राढा नोंहे॥ ४८॥
संकोचला अधो-मुख बसला विप्र न बोले कांहीं ॥
बुढताचि होता मुनि तो केबछ ठज्जा-नदी-प्रवाहीं ॥ ४९॥
सखा कृतार्थ कराया निया चिंध्या आपण पहि॥
पृथुक-मोटछी' सांपडतां प्रभु बहु-हर्पाठा लछाहे॥५०॥
सोडुनि गांठी परथुक-मुटि तो बदर्नीं घालनि भक्षी ॥
तों तों छाजे त्रिप्र प्रमुच्या मुख-पत्मासि न ठक्षी ॥ ५१॥
* मूतात्म्याछठा मजा तार्पति* पोहे हे वहु फार ॥
याहुनि न रुचे भुवनी बंधो अन्य उपायन-सार ! || ५२॥
ऐसे स्तचुनि उपायन दुसरी मुष्टि श्री-पत्ति उचली॥
तो रुक्मिणी धरी कर धांवुनि म्हणे, * मा हे रुचठी॥ ५३ ॥
यावा प्रसाद हा स्वीट्या भक्यूं बाडेंकोर्ड॥
सेवन करता तुम्हांडा त्तों हैं. अ्मॉडहि थोर्डे ॥५४॥
इह-पर्रा भवजनाला? येणें सर्तृदि सम्रद्धि झाठी ॥
पुरे मुष्टि-प्रथुकाचें भक्षण अक्यांडाबडि धाडी?॥ ५५ ॥
पेहे नेडे हिरोनि भगवत्‌-पर-पत्र-जा-सतोनें॥
प्रार्थुनि रिशयुनि हंसबुनि रमबुनि निज-पतिठा मु-मतीने ॥ ५६ ॥|

९ चार मुदी, २पोष्यांदी मांठोढी, ३ तृप्त करितात, ४ उत्तम नजराणा,
५ मोठ्या पौतुछआने, ६ हा छोर व परलोफी, ७ नुमच्या भरतांस, ८ भगवस्केवेदिपयों
तत्पर जी पष्चजा म्दृण्मे रु्ष्मी तद॒प जी सती म्दुथने पटियता रश्मिणी सिनें.

कर नवनीत

पड़सयुक्ते' चतुर्तिधाने भोजन काले राती॥े
ब्रह्मायटम्य-पंक्ति छाघी. देवें विप्रयता ती॥५०॥
निज-पतल्यंकी मृदु-शयनाथरि ब्रिप्राठा यदुनयाय ॥
निजबुनि परमादरें हर्हब्ठ करें घुस मंग पाय।।१८ ||
स्वर्ग-सुखाहनि बहु सीख्याठा विप्र पावछा राती |!

प्रातःकार्टी उठ्तां आशय मग दे कंसारती!॥ ५०॥

पात्रित' ग्रेंछा दूर जगत्पति कंठ दाटला भारी ॥|

मित्र-वियोगें प्रभुच्या याद नेत्नांपामुनि यारी ॥ ६०॥॥

“मां स्मरण भर्तों दे, ऐसे म्ूणे स-गद्वदन्कंठ ॥

आार्टिंगुनि बंदुनि ब्रिप्राठझा परते मंग बैकुंड"॥६१॥

ब्राह्मण देव-बियोगें व्यादुब्य दोडनि सावध झाडा ||

मगवदशन-ठाभ घेठनी स्थात्ी प्ुप्कछ, भधाटठा ॥ १२॥

मनी रदणे द्विज, “मजडा कांहीं झष्णें ने दिल पित्त ॥

मी मागायवें तेंहि विससटों स्व-मुर्से, मुझ चित्त ॥ ६३॥

ज्री परे हांतेठ घरा जाता यासि कराई फाय ॥

हँसी सुर्खे, परंतु वदान्य-श्रष्टट सरा यदुराय ॥ ६५॥

दरिद्व मी वित्ताच्या छार्मे ह्ीरन मत्त उर्दढ॥

आतंचिपारे मंग न घढे प्रभुर्चे स्मरण भ्-र्तद ॥ ६५६॥

यास्तव फरुणा-निर्षिने दुर्झ दर्शन देखनि मार्षे ॥

घन न दिलें हैं बर्खे फेटे दीन-जनाच्यातर्तिं ॥ ६६ ॥॥

असे मनी विंतित निमन्‍मागें आह्य स्वन्यद्रापाशी॥

तो त्याच्या इृष्टीडा पा सइसा तेजीनाशी ॥ ६०॥

मण, 'फाय हूँ दैसे झाएँ गृह मार होते ॥

हे कैदी स्वर्ण-पुरीष हा काय जाहदें शो ते ॥६८॥

॥ भोट, सांह्ट, लिशूट, सारट, दुस्‍्ट, बद्र: मसे शाह कर २ बगए, पक ले

व चोष्य भर्ती आर प्रदारधी धरे... रे स्मादिष देपांगदी स्थिवाम मा
४ आकत्या मंयापर, . ५ पेसाया भराति रद इथु जप... ( पोफरीए:
क एड्ओ,.. ४८ मोटा उदार, ६ सोन्यादी मग्री,

मोयेपंत छजरे
विस्मित होउनि पाहे तो मुनि नानोपबनें' र॒म्यें ||
कनक-पुरीच्यामध्यें सदनें एनांचीं अनुपम्यें" ॥६९ ॥
नर-नारी-जन देव-समान स्वालंकृत' अति गेहीं॥
रतन-भूपणें वद्चें रवि-सम दीधि जयाच्या देहीं ७० ॥
आठ्ा स्वामी म्हणुनि पुढें मण नागरीक जन घांत्रे ||
वाजत गाजत गृहासि माणिति मुनिठा पूजुनि भावें ॥ ७१ ॥
देवांगना तशी झुभ-मात्री विप्राची सत्री गेहीं॥
पति आला हैं परित्तनि झाडी सुख-रोमांचित देहीं॥७२॥
देव-स्ली-सम दासी-शतन्युत' आही धांवुनि दारा ॥
पतिस विछोकुनि हृदयीं भेंटे” साध्बी परमोदारात ॥ ७३ ॥
नेला गेहीं पति निज-हस्तें धरुनि करी बहु-मानें ॥
दिव्य समृद्धि विछोकुनि जाणे मुनि तद्गीज" ज्ञानें ॥ ७४ |
महणे मुनी, “ मी जन्मापामुनि दरिद्र केवब्ठ पापी ॥
हरि-दर्शनात्रेणें कोण दुजा या भाग्य-पदी स्थापी ॥ ७५ ॥
महा-विभूति-यदृत्तम-दशन* समृद्धि-कारण साचें ॥
काम-द मेघ-इयाम पुरव्ितो कामित* निज-दासाचें ॥ ७६॥
देवाचे-परि देब-प्रभुनें समर्पिडं मज हस्तें ॥
तीव-पर्दे ० मत्पदाबनेजन** धारि्लें की निज-मस्तें || ७७ ||
केढी माझी सेवा देंवें निजवीर्ले स्व-पेंगीं ॥
सु-गंध-लेपन केले प्रभु्नें निज-हस्तेंचि म्दंगी+॥ ७८ ॥
मजे दीनातें “बंधो वंधो” ऐसे वदछा स्वामी ॥
अन्वर्धता'३ प्रकट केठी कीं दीन-बंधु या नामी ॥ ७९ ||
$ नानाप्रकारच्या घागा. ३ ज्यांना उपमा नाही भर्ती, ३ उत्तम प्रफारें छटकारांदी
शोभविरेलें, ४ शेंकडों दासीसहिित.. ५ आाहिगन देई.. ६ फार मोठ्या मगादी,
» त्या समद्धीचें कारण, ८ मोठा ऐश्वरयवान्‌ जो यदृत्तम म्दघजे यदुद छत उत्तम धीएप्प
त्याचें दर्शन, ५ इब्छिल्लें, १« ज्याच्या पार्याच्या टिक्रार्णी दीय भारत कगा
भ्रीक्ष्मानें, ११ ( मतू+पद+अपनेजन ) ज्यांत मास पाय घुतके आदत कमें पाणी

( अवनेजन-अय+ निज-घुणे ).. १३ मास्‍्या भखटा,. १३ नांयाच्या छ्यमि वनुस्प
भत्ती झति,

९3230 नथनीत

सौहद मैत्री* सख्य* दास्य' त्यादेवाचेंचि असायें |
जन्मोजन्मी तद्जनायें प्रेम मनांत बसायें॥ ८०॥
केले छृताथ मुबनहि माश्या संख्या मुझुंदा स्वामी ॥
तूं कमणांचुद-जीवन-सुख-करो मयूर चातक आग्ही ” ॥ ८१ ॥
ऐसा मगवत्सखा लुदामा द्लीसह भजे प्रमृ्ते ॥
इह-पर नित्यचि पावता ज्ञाठा तेणें मुख प्रमू्तें ॥ ८३ ॥
दीनोद्धरण' चरित्र पिभु्चें पाचन गोड उदार॥
ग्म-नंदने मर्यूरेखें) फार मानिें. सार॥ ८३ ॥
वाणी पत्रित्र कराबयास्तव प्रशुकोपास्यान सुर्खें ॥
लेश-मात्र बरणिजें पुन्हाही' मगुरेश्वरंच स्व-मुर्सें ॥ ८४ ॥
रसिक पिष्णु-भक्ताही प्रेमें शिक्षु-भाषण परिशाईँं ॥
दोप निवारुनि गुण घेउनियां स्व-मुखानें नाचार्षे ॥ ८5 |
गावीं संत-चरित्रें हो। तारक मधुर प्रिन्नें दो॥ ४० ॥

९ येथे बहुपा एकार्यक्य अश्ा शनेक शब्दयी योजना कसम इपीनें मुद्वाम्याया प्रेम
दासविता झाहे. ३ मयूरप्षी करयांबुद ये खातकपरी कश्मांपुद्न जीबन (अदयारूर
मेघोदक, अस्त अर्थ समतावा. पांदु ही रचना अर्तीय कर्तेत तर सद
३ दीनाचा उद्धार करणारें. ४ एकर्शा आयाृताने खिटिले असून कातों आर

साझवृत्तान लिहिते शादे, मदघून ' एन्द्माही ” म्दृदसे आहे.

न्‍ 0

| नरहार
नरहरि या नांवाचे भनेक कवि होऊन गेले. प्रस्तुत कवीचा काल किया
वैयाक्तिक माहिती सुर्छींच उपलब्ध नाहीं. “ कात्यायनीव्रत ” , ' नौकानयन * ,
“द्वानवत ! हींही काव्यें याचींच दिसतात, याची काव्यरचना वामनाच्या
धर्तीवर सयमक असल्यामुत्ठें हा कवि त्याचा शिष्यपरंपरेंतीछ असाबा, बसा
एक तके भाहे. “ गंगारनमाठा हें संपूर्ण काव्य प्रथम काब्येतिहाससंग्रहांत ”

(१८८९) प्रसिद्ध झालें. !

विशेष माहितीकरितां पहा :--अनेक कविकृत कविता (भाग ४)--सं०
जे, था. मोडक.

" गंगारत्नमाला
ब० ति०, भागीरधि त्रि-पथ-्गे पद-चंदनातें |
मी दीन गे करितसे मति-मंद माते |]
हेतू मनांत भरछा तव गूण गाया ।
जाबो न मागत अर्से इतुर्ेचि वायां [| १ ॥
(विश्वामित्र रामछक्ष्मणांसह आपल्या म्राश्रमास जात असतां बारटेंत, )
दिंटी, पुढ़ें जातां पाहोनि जान्हबीछा | राम-चित्ती संतोष फार जाठा॥
: बँंदुनीयां गाधिज-मुनी-पायां | म्हणे सांगा ही कोण मुनी-राया ॥३॥
नांव काय ही उत्पन्न कोण ठायीं | पाहतांची संतोप दे मा ही |
दाट झाडी बत्युच्च दों तटा या । स्वयें तापा साहोनि करी छाया ॥३॥
भाम्र जंबू जंबीर ताल-जाती | नभा स्पर्शाया काय ऊर्घ्ब जाती ॥
बरी चापहि कोकील मत्त राबे | पांथ जाता बोठाबिताति यावें! ॥४॥
धान वि०, आहा जी मुनि-राय धन्य वहु मी पाहोनियां बाश्रमा |
मानें चित्त मुखाबर्छे पुनरपी हैं आठवीं न श्रमा |
चाले निर्मेठ वेद-घोप मजछठा पऐकावया येतसे।
स्वाध्यायाम्यसनी द्विजीव अवबबा हा मग्न झ्वाडा असे ॥ ५ ||

छजद्‌

दा।० वि*,

उन जा०.

राढ़ी,

नवमीत

येंध॑ आश्रमसन्रिधीच तटिनी स्वच्छीदफा याहती।
बैरा श्वापद टाउुनीदि सहजा शरदूसमें खेब्सी॥
इत्ती-पोटिी बासरू ढठतसे, माखृ' न आंतूस' भी ।
व्याप्रांगावारं मान ठेशानि पद्ा ही गाय थाहे ठभी ॥ ६ ॥
निदंर या पाहुनि आश्रमातें | भारीच होतें सु आजि मार्ते ॥

प्रेम वृर्कानी मृग खाजवाबे । जेधें, अदा टाकुनि फाय जायें ॥ ७ ॥
मध्यान्हीं रवि गाढ़ा पाहुनि, नदी-जठाचे काटी ॥

दर्भ करीं निजकर्म कराया, झाली मुर्निची दादी ॥ ८॥|
शिशृू किती उप-नीतो कऋषीचे, जाएे गंगा-तीरी ॥

दंड करमंट्ठ दर्भ-मुणि कर, कृषप्णाजीन शरीर ॥ ९॥
जटा-मुकुद शिरे फटिस मेखडा, भस्म विडेपन तनुसी ॥
ग्रद्म-सूत्र-युत यामन मूर्ती, नुउवरिति बधतां मजसी ॥ १० ॥!
पद्दा पद्या है पोहुं छागटे, ठद्की जाइनि कैसे ॥

देह जलांता: मान दिसे वर, भासति फच्छप जँसे॥ १॥ ॥
जनक मारिती हफा परंतु, परनतौराण जाती
अहू-पुर्विकि' करने पुर्ठा ते, परतुनि सदर येती ॥ २॥
टाठा येतां त्पार्गर मारुनि, फ्न्युग शब्दा फरितोी

पुंदें पोहता गुप्त जाउनी, मागुनि त्थर्ति धरती ॥ ॥१॥
थुड़े एक त्या हुडकी दुसरा, सब ती बस्ती जाठा॥)

जबब्यी येतां मुसर पाहुनी, मांगें परते स्याटा॥ १४॥
स्नान. करोंनी तीरिं पहाे, धरिसी फ्रीपीनाओा ॥

भस्म टाबुनी फंठि घाहिती, दद्धाक्षाच्या माठ्य ॥5॥
मध्यानदी मुनस्नात सदी, पररिश्नन्याणी शाही
प्र कम मुनि समात्र करनी, फाही परत निषाले॥ 7६॥

या ३ शेक्यास,.. ३ एदांगा मठप्प झाता छाई मय... मी यरे शाइट
भी हुई छाई भरा ईप्नेन,

नरहरि ७७

दिंडी/ जिचे तोयीं मत्स्यादि जंतु राहे | शीत-मंजुछ सू-गंध वायु वाहे ॥
गमे स्पर्श निष्पाप करी काया | वदा ईचें माहात्म्य मुनी-राया॥| (७ ॥|
(मग विश्वामित्र म्दणाढा :-- )
ब० ति०... ऐकोनि राम-चचना मुनि-गाथिजाला ]
आनंद होय पर्थिचा श्रमही रिज्ञाछा'॥
रामा म्हणे मज तुवां अजि धन्य केलें।
प्रश्नें सह्या सकल कल्मप दूर गेंढे || १८॥
जीच्या तरंग-पत्रनें पशुह्दी तराब्रे।
सस्‍नानें तसें सकल पातक संहरावें ॥
जीतें मुननीद्र सु>किन्र-सिद्ध गाती।
ही राघवा हरि-पदी मुएूसिधु गा ती ॥ १९॥
ईचा अगाध महिमा विधि शेप भानू |
वर्णू न ते शर्कात, मी बद काय थानूँ ||
बिल्तार मंद-मतिच्या बदनें कशाचा |
होतो, परंतु कृथितों तुज अल्प साचा ॥ २०॥
दे सुखासि इह आणि परत्र ठोकी।
उंचा पदार्थ दुसरा न जगीं बिलोकी ॥
मंगेविणें म्हणउनी जगदीशरानें |
ही मस्तकी धरियछी गिरिजानवरानें ॥ २१॥
सर्पा ख्गेद्र धरुनी बदनीं बरोनी |
जाता नर्दीत पडल्य अरहि तो मरानी ॥
तात्काव्ठ होडानि चतुर्मुज त्याच पक्षी- |
रजावरी चढ़नि विष्शु-पदास ठक्षी॥ २२॥
' शा० वि*. गंगा दही हरि-पाद-पंकज-भवत्रा स्त्रगीवरी राहिली।
तेयें स्वरग-नदी म्हणोनि पद्चिछे नांग्राप्रति पावडी॥
तैथोनी मग शं्करें निञजर-नठा-जूठांतरी यादिटी |
याली'* भूमित्ररी हरी अघ जरी पाष्यांनि ही गाहियी ॥ २३ ॥|
३ ग्रेला, २ प्रयेद्िलो, म्दणजे मद्दापाष्यांनों जदी टिजिमप्यें स्नान रूस,

ड्जद सबनोत

जा« विन. रामा प्रप्प-हरोयदांबुछहरीविंदू झरीत जती।
स्पर्श तत्यणि जो बसेठ परी तयायलदा इसी ॥
चैता नांब मिर्चे अन॑त्त जनुचें जें पाप देही अते।
गंगा त्या सकझासि घालवितसे त्तो मृवर्सी ही बसे ॥ २४ ॥
(हैं ऐकून राम विचारतों :-- )
उ० जा०, भागीरषी कां इजठा म्हणायें | कैशी सदा जासृत्रि नाँव पते ॥
भायर्य मातें बहु होत आाद्दे | दोनार्थ जी मूत्राः माय बाहे ॥२९॥
( विश्वामित्र सांगतों :--- )
उ० ज्ा०. मुनी महणें आइक रामनाया | जो छागा गुत्यु-करा माया ॥
सहृत्‌ जरी घे नर नाम बाचे। ताकाछ नाशी भय से भरायें ॥२६॥
शा० बि०, सार्केताधिप-नंदना हस्पिदी गंगा जगनन्‍्माठखी |
ऐके सांगत्सें सख्या सुज कशी स्वर्गाग्रती प्राइठी॥|
जीच्या सानुज आयिकोनि सकंछा हो सर्मात्ता मुंती।
निःय श्री-फर सर्वदांदि तश्मिया तत्राम रही मुगी ॥२०॥
प्रस्दादात्मज जो गिरेचन तथा सप्पुत्त ज्ाठा बढ़ीं।
नाम सर्व सुरांसि जिंकुनि कर राज्य ब्रिन्डोकी बढ ॥
तल्नातें स्तवीठा स्मेश खअमरी जो भक्तार्चितामणी।
दे ता कश्यप-गेहि जन्म बदिती-पोटी जयाचा घणी॥२८॥
मीति... ऋहस्वाहुति भरे स्दृणनी, वामन हें नाग ठेविलं गा ॥
डपसनयन-योाग्य झाठा, तेचि क्षाणे देम शिक्षि जो काका ॥॥।
(मंग तो बह्यचारी बामन बछी यज्ञ करीत दोता सैथें गैछा; सेफ ० ?
उ० आ०,. यही तया पाहुनि देवनगया । प्रेम नर्मा ही उसि नम प्राण ॥
माणे मा पन्‍्य सुँ झ्ामि कैंडे | वदरनें फत्मप
[मिंद्ासनी बैसीति बामसास्य | स्व शाटा बक्िब्या मगाटाओी
इृद्ादियी यथरश युद् गायें । पूजी तथा देत्बती स्तनों ॥$॥॥ ०
झामदा,.. मांग जें सुठा पादिने बसे | राय में रणे मई देगमें ॥

हुबुमी तवा बेडियय हते | सांस कोश रखुस्प गू वर दा!

ऐबे सलिंटे | एफ मागतों पर्दे द्रि
दियद दे । टडुलों बड़ी गोरिश मेरे ॥११॥

कामदा,

पृथ्वी.

सग्धरा,

भीति,

मालिनी,

उ० जा०.

नरहारे ४2७९

गांव आथवबा राज्य माग की | काय पाहिजे सांग आणखी ॥
देव बोलिला, *ईतुके पुरे | छोभ केलिया कायही नुरे! ॥ ३४ ॥
नको म्हणत आसतां गुरु! घरा तयाठा दिली |
विरोचन-मुर्ते, तदा वचन-सत्यता राखिछी ॥
तदैव जगदीख्रें. निज-विर्ट-रूपच्छलें |
अनंतहि पद-दर्यें जग समग्रही व्यापिलें ॥ ३५ ||
गेंछा जो ऊर्घ्व-पाद त्रि-भुवन-गुरुचा तन्नखें रंध्र झालें |
ब्रह्मांडाच्छादनाढा तदुर्पारि जल जें शुद्ध तें बांत गालें ॥
पाद-त्पर्श प्रभूच्या सकछ-जगदघ-ध्वंस-कर्तृत्व॒त्यातें |
ये स्वर्गी ब्रह्मदवायमर-नुत पड़े घोर तोयौध पतिं॥ ३६ ॥
विष्णु-पद-स्पर्शानें विष्णु-पदी-नांव पावछठी राया॥
तेथुनि स्वर्गी राहे गंगा-नामें सुरांसि ताशया।॥ ३७ ॥
देव-मुनि स्तविति जिला गाती गंधर्त्र सर्वदा राया॥
सुरूसिंघू ती भूवरे आर्ठी कलपीघ सर्व दाराया॥ ३८॥
सगर-तनय रामा मत्त होवोनि गेछे।
कपिड-नयन-वन्हीमाजि पोछ्ओोनि मेले ||
झुभ-गति पितरांतें द्रावया दीन-बंबु |
भगिरथ हूप आणी भूवरी स्वर्ग-सिंध ॥ ३९ ॥
भर्गीरथें आाइकिले स्व-कारनी । केले महत्पाप मर्दे स्वकानी ||
पिता' परं-घाम-पदास' गेला | जाणोनि पुत्रें मम यत्न केटा ॥४०॥
देवोनि राज्यासि निजात्मजातें | निच्े मुनी बानिति देव ज्यातें ॥
गंगा-जछातें पितरांसि द्याया | सु-पुत्र ये कानानें रम-राया ॥४१॥
जेथें असंख्यान अ-मर्त्य येती । गंधर्व व्रिद्याधर सिद्ध गाती |
अ-गम्प जो पातकि-मानवाला | हिमाचर्टी त्या नर-्पाद् आाठा ॥ ४२॥
जेथें दिसे उंच पतित्र ज्ञाडी ] स्व-पहातें स्वर्ग-मठासि झाडी |
फॉंदाटली पक्षि-रत्रें बनें ती । बोडाबुनी देख-गतीस नेती ॥५३॥
हिमाचल लें मुझ देव यातें | न होय तें नंदरति मंद-यातें |]
कब्ेल कीणा महिमा तयाची | गमा, सुता ती गिरिजा जपाची ॥2४॥|
॥ शुकायाय. ३ दिलीप, ३ मोक्षपदास,

9८० ल्‍ रयनीत

भु० प्र*, का ध्याप्त शब्दासि एके विकाणी ।

कड्रेटोट चाे ग्रवद्याछोनि पाणी ॥

पड़े बोध खा्टी जरांचा कहाडे।

ने त्या सादतां ती मद्गीही धडादे ॥ ४२ ॥

फड़े तूटटे एफ ठायाति साठों।

में. मत्तदतो-कर्द्य निवाड़ी ॥

तझा हत्तिंना पाहतां दौउ-काया 3

गमे मेघ जाती तब्ही काय राया॥ ४६ ॥

गुह्दैमाजि जे नीजले सिंह त्वाणा।

मद्दत्तीय-द्न्दें गे दाद. आटा ॥

प्रतिस्परपितिन॑. स्‍वयें.. गर्जताती ।

तथा ऐंकतां खश्वापदे दूर जाती॥ ४७ |

तपन्ी उम्र राहिले एक-पायी )

तते बैसडे नेन्न ज्ञांफोनि कांदी॥

नसे मत देहीं त्यगस्थीच राहे |

दिसे एक डोगो शाठा-मार याहे॥ ४८॥

फ्िती पर्ण भज्नीनियां राहनाती।

नि्तेद्रीय कोणी सदा मप्न ध्यानी ॥

दितती यायु-भक्षी किती प्रूथयानों |

किलो देह टाफीनि जातों विमानों ॥ ४९ ॥

आामदा, एफ ठायें ते बाहतों झोरे। कूदन्यल्यही' बह पे ॥

बूडडे करे ख्वापद्यों नसे । सार्ग पाहतां भीति होससे ॥ »० ॥
स्टान दौदसा ज्या बमम्पती | अप्मिचे परी राह दोस्ती ॥
तथा मंगि-प्रकाशीत बास्टी | बैसटे किसी धोर कुंडली ॥ ५१ ॥
संदनायिये इस्ि घेशना | करनि दोटओ उुंरठी फणा ।।
जो फधी नगे पक्षि पादिखा । हय सिछोदिता स्सस्ध गा दिया ॥ १९३॥
पर्दगातियें दीसगाऱी | दार्म डैसुनों ख्ोस्दा फ्री ॥ी
बैनतेयदी स्पाच फाननों । घदमिय! उ्दें से घाननी ॥ *॥ ॥

$ इकलाब्बा डिएगाएवरे-

नरहरि 2८१

कामदा- खालिं पाहुनी हस्ति केसरी | वरुनि थे उडी मस्तकावरी ||
चानेरें उद्या वृक्षि मारिती | तनय घेउनी पोटिशी किती | ५४ ॥
पा चाल्तां सर्प थोरढे । अजयरादि ते मत्त पाहिले॥
पाहि जो पुढ़ें व्यात्र एकछा । महिप फाडुनी खात बैसछा ॥ ५५ ॥|
उन्णा०, करी तशा घोर नगीं तपाठा | भक्षोनियां झुप्क गछीत' प्रछा |.
जिंकोनि सर्वेद्रिय-इत्ति रही । कित्येक संबत्सर पी निराही ॥ ५६ ॥
शिखरिणी,. सहल्ाब्दें ऐसें भगिरय करी उम्र तप जें।
तया योगें गंगा-हृदाें करुणा फार उपजे ॥
घरोनी देहातें सकव्य-जनता-पाप-हर ती।
उभी राहे भात्रें नृप-निक्रट रामा प्रहर ती ॥ ५७ ॥
जया पाहे त्यातें कारेल नयनें भस्म यतिढा |
बशा पाहोनी त्या बहुत उपजे वरिस्मय तिछा ||
महणे राया पाह नयन उधडी चिंतिसि जिल्य |
प्रसन्ना मी माहिं बद कण वा कष्ट तुजछा ॥ ५८ ॥
जृपाच्या गंगेचा मधुर श्रवर्णी शब्द पडा ।
तेपातीच्या जैसा त्रदर्नि अमृत-ल्लाब घडछा ॥
किती वानूँ, झाला तिजसि बधतां हर न मिती ।
उभी गंगा जेर्थे विधि-मुख जिला देव नमिती || ५९ ||
सहस्नादित्यांची जणु समा रुची एकबटली |
जात्पापांधारा खनन करण्या काय नंठछी ॥
अशी देखे माता चरणिं करे छोटांगण तदा |
नृष क्षाठी प्रेमोद्गत-नयन-तोयें मय पदा ॥ ६० ॥)
ब० ति८, झाठ तृपासि अति-हर्ष न माय चि्ची |
गेमांचरूप. उमटे. सकटांग-मित्ती |
प्रेम तदक्षिन्युगडांतुनि जाय पाणी ।
हीतां समगद्ठद गव्ठ बदवे न व्राणी ॥ ६१ ॥
पराहीनि माय करितां नमना तयाटा |
गाणी छतार्थ करणेंचि मनांत यात्य ॥
ठेवी भगीरथ-दशिरी कर-पंकना ती।
जेणे मुर्रेंद्रदर्बासहि मर्त्य जाती ॥ ६२॥
१ गलिति-गढ्न पटशेला, रस, हक

२४५ 63-..37

इ्दने ., ,.. नवनीत

य ति०... वँदोनि पाद-क्मर्ठी 'टदयोउस्तु " ता |
ऐसे बदोनि कारे जिष्णु-पदो-ल्तुताठा ॥
गाते समाग्य मजबाबुनि कोण आहे |
जो मस्तकी मि तब पाद-रजांसि वाह ॥ ६३॥
छल्ित, जाणती तुछा मुर न दीन मी। जाणुनी कसे सुरमसे नेगी ॥
बाटतें मठा स-फ्रछ क्षानसे | फाफ मोनसीर उत्तर्ता जसे | ६४ ॥
देवता मुनी नम्रिति सर्वेदा। तूजबांचुनि फयण सर्वदा॥|
ग्रह्मदंबह्दी तुजसि यानितां | थोर पाया पिधुकनसान्यता [| ६५ ॥
गीति, माते सहक्त-सदना नाहीं सामथ्य तब गुणा गाया ॥
नागाही, तुज्ंवाचुनि जाऊं फपणा अर्मीष्ठ मागाया ॥ ६६ ॥
तुजबांचुनि मापितां कबणा सामर्प्य सांग ताराबा॥
रिेनेंचि जाय त्तम जे, ठगयुनि फरितीठ काय ताय या ॥ ६०३
मधूर्पवन फपिछाच्या डार्पें गेंढे मरोनि मरकोहा॥
ईयें करी पर-बड्ा प्लाल्या अ्रतिकृद्ध फाय बर काछा ॥ ६८॥
यास्तग्र मदर्थ ये तूं भृवारे करण्यात्ति शुद्ध पितह या ॥
वितराया स्वर्गतिडा द्ोई सोपान-पद्धति तयाया॥ ६९॥
शा» बि०. गंगा ऐकुनि भूप-याक्य बदर्टा राया फसे हैं घड़े |
कगें फोण पघहीड़ सांग मजणा जी भूयी भी पढ़ेंआ
भूर्मी भेदुनि खालती निज ये जाईत मी. अन्यथा।
याचा काय विचार सांय मजठा ये भूफो खन्‍्मंगोीं॥ ०७० ॥
दिये, रहणे शुस्ती जाईन शेफ़राते । मक्ियोंगे मी शरण आाडि माते॥
चूज़ मुकुर्दी याहीठ चूड़-पाणी। भततत्राज ही जाण सापयानी॥ ण| ॥
बदोनोयां गंगेसि रदा ऐसे । जाउनीयां फ्ैशासन्‍नगी अ्ने॥
करी ध्यान चित्तांत दोकराओं | बेदन्मंकरानि रतसवी माध ॥ जशे वी
पद, में सजन-दृदय-फमटन्याम शक २ ये | घृ०
दक्ावर-हरों हर भर संबिस्युधएपे-रिमा |
निद्द्री मय भय-भय शान-रागत २३ ३ ॥ 4९% ॥ 2
१ (उदा+मप्द )>5गा उप्य कतों, ... ३ मोरगगरोडरी,..? झओ ए! ४६५
प्र" १०४६ पह्टा, #- हर

भु०प्र०.

पृथ्वी,

नरदरि छट३्‌

जगताचा माय-वाप तूंच हरिति सर्व पाप॥
नित्रवुनि मचित्त-्ताप सुखरत्रि पामरा रे ॥ २॥ ये० ॥
करितां स्तवनासि राय, प्रगटे शिव सदय-काय ॥
रघुपति-सुत धरुमने पाय; थे म्हणे बरा रे॥| ३ ॥ ये० ॥७शा
उमा राहिला येउनी झूछ-पाणी। “बरं' बूहि' ! ऐशी वदे मूछ वाणी ' ॥
नृपा ऐकतां थोर आनंद झाठा | जसा मेब-शब्दें मनीं चातकाढा |७४॥
नूपें देखिक्य चंद्रकोर्टप्रकाश | करी जो प्रभू भक्त-हृत्ताप-नाश ॥
शिरी चंद्र भार्ठी शिखी कंठि काव्ठा । चतुर्बाहु शोमे उरी सर्प-माठ्या ॥७९॥
दिसे कृत्ति-बासा शित्रा बाम-बंगा | तनू-भूषर्णी छेइलासे भुजंगा |]
प्रसन्नासि त्या पाहुनी देव-राया। धरी नम्न होवोनि भूपात पायां ॥७६॥
म्हणे राय आणीक तें काय मागूं। असे सत्य माप्लेव्री जानुराग ॥
छृपादूू जगन्नापका देवराजा । म्हणे।नीच दइष्टी पडीझासि माश्या ॥७०)
परी छागछी एक चिंता मनासी | दयाव्ण तुम्हांबांचुनी कोण नाशी ॥
गती थाबया पूर्वजां येत आहे | तया स्वनेदीचा शिरी भार बार्हे ॥७८॥
नृपाची बशी ऐकुनी दीन वाणी । तथास्तू म्हणे राजया शूल-पाणी ||
सब्रें घेउनी तो निधे भूत-संघा | शिर्री घ्यावया विष्णु-पादोद-गंगा ॥७०९॥
हिमाद्रीयरी शंभु जांबाइ भाठा। खशूरासि दावाबया विक्रमाछा॥
म्हणे द्वाक मार्री नृपा स्वर्धनीतें | पहा भार बैतों शिरी माज मी तें ॥८०॥
करी स्मरण भूपती जंबर' आठबोनी पदा | *
बसे सुरतरंगिणी नृपति-दक्षिणांकी तदा॥
महणे भगिरधा तुझ्ची समज कन्‍्यका था महा |
पतीजबछि पांचवी जगतिं' हो यशस्त्री मा ॥ ८१ ॥
विडोकुने म्हणे तिझा नूप दिली मछा पामरो ।
पितृतल्वपदर्यी तुर्दा जननि बंध जी सामराप् |]
महत्व दिधले तसे झाटिति तातन्कार्यो करोीं।
शिर्ी तुज॒ धरी जगय्पमु कर्ताचि ये भूवरी ॥ ८२॥

९ यर भाग है धब्द शैकर प्रथम घोटणा, ३२ जेप्रयेद, ३ प्प्दीदर, ४ देवादिदास,

3 28 नचनीत

ब० ति०, त्यातें तथास्तु म्हणुनी मंग गुप्त झाठों |
यैण्यासि सूमिवारे वेस-बर्े सिथाली ॥
भागीरथी म्हणति यदुहिता म्हणोनी ।.
गंगेसि घन्य गमछा मे तदन्य कोणी | ८३॥

कठाव
सुस्कोकाहनि गंगा खालों, भूमावारे येण्यासि निधाढी, शर्बे-जर्दी ,ती
उडीच घारी, देक-मंडव्ली पा आली, फ़िरति जिमानें दाटी शा;
मुनि-गण-संताति सर्त मिछाठी, जयीस्तु म्हशुनी स्तवनें करिती, सुरांगना
गोवाकिति भरती, किन्नर टाकिति पुष्पें बरती, हाहा हृहू तुंबह गाती,
सत्र अप्सरा प्रेम नाचति, घो धो शब्दें पूर चाढ्छा, भरुण सांबरी'
सूर्य-रथाढा, नक्षत्रांच्या बाहती माव्या, मीत्यांपरि त्ला दिसति तब्णाला, ,
पाहुनि पर्वत-फेन-मव्छाछा, ऐराबतिचा गर्व ग्ारा, द्विंरांगापरि' छाठा
बाहती, विमान-नावा वरी पौंहती, विचित्र रंगा तरंग दाधिति, भुर्ज-'
गांगपरे प्रवाह धांतवति, छयासि कच्छप मत्स्य पावती, तरंग-बातें पाप
हराबें, स्मरण करता निर्मछ भावें, काछाचें भय मु्ठी न पाते, स्‍्नॉर्ने
विप्णु-पदाला जायें, पविन्न ज्यांनीं चरित्र गावें, एकब्रीस कुछ उद्धारावें,
त्या मंगेचें दर्शन ध्यांत्रें, तरीच मनुजें जन्मा यार्वें, गंगा गाली शिव्रजदेंत
गुप्त झाछी || ८४ ॥
शा० दि०. गंगा-गर्व हरावया सगरजा ताराबया गावया ]
कीर्ती भक्त-जर्नी पत्रित्रह्ि जगत्पाण विनाशावया॥]
ब्हाया शांत विपोत्थ-ताप सदयें श्री-तिष्णु-पादोछवा ।
. गंगा मस्तर्कि घेतली सुसवरें वर्णू किती त्या भवा ॥ ८५॥
- हीता गये नदीस थेग धरिता नाहींच कोणी परी ।
येता झंमु-जदेंत सर्व हरछा बिंदूपमेला धरी॥
झाली गुत्त जदांवरीं न कठली जाबीनि कोर्दे बसे ।
थोरांशीं मभिमान जो धरि तया छोकांत थारा नसे ॥ ८६ ॥
होतां गुत्त शशाक-शैेखर-जटीं मार्गीस्थी तिधवां |
होतां खिन करोनि यत्न पहिला त्या खेद झाला नवा ||
भ्याछा भूप रूणे जवां करूं कर्से देवावि-देवा मठा ।
रक्षी दे पितरांसि स्त्र्गयतिला * सोडोनि गंगा-जब्श ॥ <७॥)

ज्ञा० बि०.

मालिनी,

नय्हरि छटण

ऐकोनि करुणाई-बाक्य द्वबछा शंभू डपाचें तदा।
टाकी त्याच हिमालयी अति शझुची गंगाप्रत्राह्य मुदा ॥
संपादोनि पराक्रमेचि दिधली जांत्राइ यानें ख़री |
दावायासि गमे जनां खणुर त््या कीर्तीस वाहे शिरी || ८८॥
झाले सात प्रवाह त्यांत इतसरत्रीपी सहा चाढती।|
आला एक भगीरधथा्थ जहछा तो तीन भागाहती ॥
ब्रह्मा-त्रिष्णु-शिवात्मक प्रकृतियें तैगुण्य तें मिन्नता |
पावे काय, जगच्छिवार्थ बहतें स्त्रीकारनी तोयता॥ ८९॥
गंगोत्री पहिली दुजीस म्हणती मंदाकिनी यापरी।
ततूर्धांस असे जिठा अठकनंदा नांव ती तोसरी ॥
गंगोत्रीत मसे भगीरध-शितठा केदार मंदाकिनी |
कांठीं तीसरिचे बसे नर अणी नारायण श्रीमुनी ॥ ९० ॥
निज-पद-विभवार्चे काय महात्म्य आहे।
समज़ुनि मर्निं घ्याया येडनी विष्णु राहे॥
नर-सह तप चाले उम्र रामायणा्चें।
मुरमुनि अति हंगे पाहुनी गात नाचे॥ ९१॥
हरि-हर बसती ज्या स्वर्नदी-पुण्य-्कांठी |
सतत मुर्नमुनींची दर्शनाछागिं दाटी॥
अनुपम किती बानूं स्थान तें मी स्व-याचा |
शत-जनु-कृत्य-पुर्ण्य छाम हीतो तथाचा ॥ ९२॥
मुलम मुर-पदाचा टाम पज्ञादि-कर्त्पो |
अ-पुछभ बदरीच्या काननी बरास मर्त्या॥
करुनि मुर-नदीचें स्नान केदास्नाथा |
नमि जार नर त्याच्या येतसे मुक्ति हाता॥ ९३ ॥
अतिशय मद्दिमा तो थार नारायणाचा ।
मयन्भय हारे ज्यार्ये नांत धेतांचि बाचा ॥
कदनि अछकनेंदा-स्नान जो मूल पे।
सहझृदपि नर वैकुंटासि ऊातोनि रादे ॥ ९४

४८६
च० ति०,

भु० अ्र०.

नवनीत
अन्चर्थक प्रकट नांव हिमाठ्याचें |
भारीच बर्फ दिसताति थंवे जयाचे |
पण्मास यास्तव मु-पुण्य तया स्थक्वासी |
देवांविणं गमन-शाक्ति नसे नरासि॥ ९५ |
पुढें मोघ तेथोनि येतात खादी |
मर्घें ऐक्यवा त्यांत दोघांसि झाली ॥
मिक्ठे यत्र गंगोत्रि मंदाकिनीतें |
बरी स्थान रुद्र-प्रयागामियेंतें (| ९६ |
दिडा भाग रुद्रासि तेथें सुरानीं। $
मसे सेवितां मुक्ति दे जें नर्ंनीं ॥
तया तीथिं साहोनियां ताप साचा।
तपातें करी स्तोम तो तापसांचा ॥ ९७ ॥
असे श्रीपुरी पूर्व-मंगास खाली | -
रमा काँत-नारायणासाि बाली)
तपो-मंग-मीत्यर्थ दूरीच.. रहें। . :
मदणीनी . पुरी श्री गर्से नांव वाहे॥ ९८॥
पढें तीनही औओघ एकेच ठायीं।
मिव्णाले मुठ्ठीं मिन्नता ज्यांसि नाहीं॥
अवस्था-त्रयी दैत-भावासि. वहे |
परी आत्म-रूप स्वयें एक बाहे ॥.९९॥
सुरेद्राचि ती दृत्र-हत्या. हपया
सुर याग केछा असे याचिं ठाया ॥| -
तशा देकयज्ञी हरी तुष्ट ज्ञाढ़। .,
महणे कांहिं मागा सुरंतें बराठा || १००॥
तया- बोलिके ,देव देसी बरासी)
तरी ईतुकें दे दयात्य अम्हांती ॥
अम्हीं याग येथें बसे भाजि केछा !
घरी : तीर्थ. देब-प्रयागाभिषेण ॥ १०६ ॥

भुन्प्र०,

साकी.

नरहरि

कंरी स्नान जो दान त्या मुक्ति ब्हावी।

तपा जो करी त्या स्व-रूपासि दावीं॥

गतथास्तू” म्हणोंनी हरी गुत् झाडा।

वसे नांव. देवब-प्रयाग स्थवाठा॥ १०२ ॥
म्हणे गाधि-पुत सुरूप्रयागापासुनि गंगा भाढी।॥।
उल्लंघोनी.. हिमाल्यातें.. पर्वत-राजाखा्ी ॥ १०१ ॥
तये ठिकाणीं हरिद्वार हैं स्थान असे रु-राया ॥
स्वर्ग-द्वारचि जाण लक्ष्मणा विष्णु-दर्शना जाया॥ १०४ ॥
शिव-द्वेप मनिं धरुनि यज्ञ ते ठायीं दक्षें केला ॥
यज्ञ-पती शित्र कीपें दक्षासह्‌ मख नाशा नेछा॥ ६०५॥
सभय मुरानीं स्मर्तां ते क्षणि श्रीहरे तेथें माठा ॥|
शिवासि जातां शरण सुरंंसह शिवही येता झाठा ॥ १०६ ॥
शवज्ञिनें वस्त-मुखातें' छावुनि गंगा-स्नाना ॥
घाढ्तांचि तो सजिव दक्ष कारे शिव-स्तुर्तीतें नाना || १०७॥
रुद्रातें सुर भाग देउनी स्तब्रिती जोड़नि पाणी ॥
बरद-राज तो संतोपे मग बदे सुरांतें वाणी॥ १०८॥
हारे-प्राप्तिचें द्वार म्हणोनी हसिन्धार हैं राहो॥
नांव पुरीछा, यैथें येतां पतितहि मुक्ती पावों ॥ १०९, ॥
ऋतु-द्मीनें पूर्णनगर्भ हैं तीर्थ जाहर्ड याठा ॥
कुशावर्त हैं नांव जनतें ने स्‍्नानें मोक्षाठा | ११० ॥
अर्से धदोनी शंभु राहिडा बिल्वकेश या नागें॥
पश्चिम-भार्गी गंगा-तीरीं पुरीत हारिेही राहे॥ १११॥
माया-नगरी त्तीच राबत्रा हरि-हर जेथं बसती ||
तथा गंगेछा काय चर्षु मी सहलत जिब्दा नसती ॥ ११२॥
शर्े-जटोक्वव वीरभद्र ज्ञो दक्ष वधाया आाटा॥
हफिद्धार या क्षेत्रामार्गें प्रेमें चसता झाझठा॥ ११३ ॥
क्षेत्राजवब्यी पश्चिमबराहिनि रामा गंगा जझ्ाडठी ॥

पूदें अम्निच्या दिस टक्षुनी वेंगें सिए्ठ निवाटी ॥ (१४ ॥

६ दोरूद.,

8४८७

छ्टद्‌
ब० ति०.

भु० अ०,

नवनीत.

अन्वर्थक प्रकट नांव हिमाल्याचें |
भारीच वर्फ दिसताति थंवे जयाचे ॥
पण्मास यास्तव मु-पुण्य तया स्थव्ठासी |
देवोविणें गमन-शक्ति नंते नरासि॥ ९५ ॥
पढें भोष तेथोनि येतात खाली |
मर्ध ऐक्यता त्यांत दोधांसि झाडी |)
मिले यत्र गंगोत्रि मंदाकिनीतें।
बरी स्थान रुद्र-प्रयागामिधेतें | ९६ ॥
दिला भाग रुद्बासि तेंथें सुरांनी।
अर्स सेवितां मुक्ति दे जें नरांगीं ॥
तया तीर्थ साहोनियां ताप साथा।
तपातें करी स्तोम तो तापसांचा ॥ ९७॥
असे श्रीपुरी पर्व-मंगास॒ खाली
रमा कांत-नारायणासाणि भाछी ॥
तपो-भंग-भीत्यर्थ. दूरीच. राहे।
महृणोनी . पुरी श्री झसे नांग वाहे ९८ ॥
पुरें तीनही ग्रोध एकेच ठायीं।
मित्ठाले मु्झीं भिन्नता ज्यांसि नाहीं ॥
अवस्था-त्रयीं. द्वैत-मावात्ति. बाहे ।
परी आत्म-रूप स्वयें एक बाहे ॥ ९९.॥
सुरेंद्राचि ती बृत्र-हत्या हराया।
सुर्री याग केछा असे याचि ठाया॥
तशा देकनयज्ञीं हरी दुष्ट ,झाठा।
महणे कांहिं मागा सुरांतें वराछा ॥-१०० ॥
तया बोलिलि देव देसी बरासी।
तरी ईतुर्के दे दयाव्श अम्हांसी ॥
अम्हीं याग येथें असे भाजि केछा |
घरों - तीर्थ देव-अयागामिघेला | १०३ ॥)

पृथ्बी,

शिखरिणी,

शा० वि०.

सग्परा.

उ० जा9.

नरहारि छ८र्‌

पुदें सरक चाछली निम्-पतीस भेठावया।
हिमाचल-पु-कन्यका पितृ-कुछा त्यजोनी दया ॥

सती पितृ-मृहांतुनी श्वद्युर-गेहिं जातां जी |

पुन्हा न परते जनीं कुछ-पती-मुता ही तझी ॥ १२४ ॥
हिमाद्विंतुनि ये मर्घे कुणिक-सिंधु भेटीस ती।

समर्थ तनया निधे सगिस दत भेटी सती ॥

पुरें उमयतां तटीं असति द्वोनहीं तीं तथीं।

प्रकाश-कर शोभती श्रत्रण-भूषणें तीं जझीं।॥ १२५॥
पुरे आढी रामा कारित तट-देशा सफल ती |

करावें ज्या कार्मे भजन बिमदें त्यास फव्ठती ॥

सुता द्याया धांबे जननि पय जें कश्मल हरी |

हका मारी शब्दें करण सदया पुण्य-छहरी ॥ १२६ ॥
आही धांवत जी तशीच यमुना भागीसथी-भेटिटा |

हर्ष पाहुनि पाती निज-सखी थे त्तीहि पार्टी तिछा ॥
दावायासि जगगीं अ-भेद यमुना ही बैप्णबी इयामठा |

गंगा जी शिब-शक्ति तींत मिसब्े ज्ानेंचि दृश्या मा || १२७ ॥
दोधी संगति पात्रतांचि तिसरी ब्राग्ही तदंशाच ती |

दाबी गुप्त सरस्त्रतीहि असतां प्राकत्य मध्यें सती ॥

गंगा भाणि सरस्वतीहि यमुना ज्या ढार्थि झाल्पा जमा |

मोक्ष-द्वार सख्या त्रि-बेणि म्हणती छोकी त्तया संगमा ॥ १२८ ॥
ब्रद्मा-विष्णु-महेश-शक्ति मिव्यती त्या एकमेद्ीम्यें |

यांचा संगम देवतासि अबब्या स्वर्गाहुनी संस््य दे ||

आहे देव समस्त यास्तव तया ठायासि सानंद ते |

पुष्प वर्षति गाति नाचति स्वयें स्तोत्रें करती दातें ॥ १२९ ॥।
ब्रह्यामें सोम-याग प्रथम करने तत्तीर सोमश्वरासी ।

स्थापोनी दीघडासे वर जार असठा नीचदी पाप-राशी ॥|
बेणी-स्नानेंचि त्या्चे सकल अथ हरे पृ्िल्या देव भुक्ती |

स्वगी रोॉवी ध्वजा जो मु-पति-पर थे देह-पार्मेदि मुक्ती ॥ १३० ॥
सेणीपरी संगम जाहठासे।| त्रिवेणि हूँ नांव मनोस मासे ॥|

सर्वामरी यज्ञ उदंढ केडे। प्रयाग हैं नाव महणोनि शाठे॥ १३) ॥

छ८८
गीति.

भुन्प्र०.

नवनीत ।
अहि तदप्र-भागीं जो निंदी दक्ष छोक-पा बांया॥
दाबाया सु-पथ तया कनखल हें तीर्थ छोक पावाया ॥ ११५ ॥
तत्तीरी दक्षेश्वर पुण्य-क्षेत्रादि असे नया ज्याचा ॥
वा छाम सुखद जैसा इंद्राच्याही तता न राज्याचा ॥ !(६,॥

ऐशी अनंत तीर्थ जीत मला बर्णवे न रामा ती ||

नेती विष्णा-पदातें यत्तीर-ज छागतां नरा मात्री | ११७॥

संक्षेप तुज कथितों गंगा-तीथीसि राम-राया गा।. ,
यत्स्नानें स्वर्ग मिल्े जो न मित्ठे कहनि पामरा यागा || ११८ ॥
त्याच्या पुरढेंहि पश्चिम-भार्गी रानात गडमुनोसाठीं ॥|
मुक्ती द्राया आछा गडमुक्तेश्वर बसे धुनी-कांठीं ॥ ११९ ॥
तयाच्या पुरे हस्तिनापूर रामा। ५
असे चंद्र-त्ंशांत जो. हस्ति-रामा ॥
महा झूर तो भूपति श्रेष्ठ झाछा |
सुरांच्या सभेमाजि गाताति ज्याढा ॥ १३२० ॥
अ-पापी निरोगी चिरायू तसाही।
बसे ठोक जेथें परोत्कर्प-साही ॥
अकार्ली नसे मृत्यु राज्यांत याक्ष्या।
रिपु-आस स्वप्ती न राज्या तयाच्या॥ १२३ ॥
करी यज्ञ भागारियी-तीरें भारी।
सुखें नांदती ज्या स्थर्ढव मर्त्व नारी ॥
प्रतापी पुरा आपूर्ले नाक ठेत्री ऊन
प्रसन्न जया सर्बदा सिंधुनदेवी॥ (२१॥ “7

झा०्वि०... समय क्षेत्र तसें पुर्दे दिसतसे ज्या ऊपमाही नसे | ,

त्रह्मावर्त अर्से जयासि विलसे नांब स्वयं स्वर्ग्से ॥
गंगा कांठिं "बसे जयांत निवसे अश्षेश्वर-श्री' रसें |

संपूर्ण स्त-्य्शें जनाघ दबसें नाशी सुखा देतते ॥ (२३ ॥

एप द््बर्ओी म्दणने धीमकेकर,

दशिखरिणी,

शा० वि०.

समग्परा,

उब जा०,

नरहारि छ्टण

पुदें सर&झः चालठली निज-पततीस भेठावया |
हिमाचल-घु-कन्यका पितृ-कुछा त्यजोनी दया ||

सती पितृ-्गृहांतुनी श्रद्युर-गेहिं जातां जशी।

पुन्दहा न परते जनीं कुछ-पती-सुता ही तशी | १२४ ॥
हिमाद्विंतुनि ये मर्घे कुशिक-सिंघु भेटीस ती।

समर्थ तनया निधे सखिस देत भेटी सती |

पुर उमयतां तटीं असति दोनहीं तीं तशीं।

प्रकाश-कर शोभती श्रवण-भूषण तीं जी ॥ १२५ ॥
पुरे आढी रामा करित तठ-देशा सफल ती।

कराये ज्या कामें भजन बिमदें त्यास फछ्ती ॥

सुता दाया धांवे जननि पय जें कम्मनड हरी ।

हका मारी शब्दें करण सदया पुष्प-लहरी ॥ १२६ ॥
आाली धांबत जी तशीत्र यमुना भागीरधी-मेटिला |

हंप पाहुनि पातछी निज-सखी थे तीहि पोट्टी तिठा ॥
दावायासि जगीं अ-भेद यमुना हो वेप्णबी इयामणछा |

गंगा जी शित्र-शक्ति तींत मिसल्ठ ज्ञानेंचि दृयया-मठा || १९० ॥
दोधी संगति पत्नतांचि तिसरी ब्राग्ही तदंशाच ती |

दावी गुप्त सरल्वतीहि असतां प्राकव्य मध्यें सती ॥

गंगा माणि सरस्वतीहि यमुना ज्या टार्यि शास्या जमा |
मोक्ष-द्वार सख्या त्रिबेणि म्हणती छोकीं तया संगमा ॥ १२८ ॥
ब्रद्मा-विष्णु-महेश-शक्ति मिलती त्या एकमेकीमथ |

यांचा संगम देवतांसि अवब्या स्वर्गाहुनी सोसू्य दे ॥

बाले देव समस्त याल्तव तया ठायासि सानंद ते |

पुष्पें वर्षति गाति नाचति स्वयें स्तोत्र करती इतें ॥ १९९ ॥
ब्रह्यानें सोम-याग प्रथम कढनि तत्तार सामश्वरासी |

स्थापोनी दीघटासे वर जार अरूदा नीचही पाप-राशी ||
बेणी-स्नानेंचि त्याें सकल अघ हरे पूनिल्या देव भुक्ती ।
स्वर्गी रोबी ध्वजा जो सुरूपति-पद थे देह-पातेह मुक्ती ॥ ६३० ॥
वणीपरी संगम जाहछासे | प्ित्रेणि हैं मा मनोज मास |

सर्वामरी यक्ष उदंड केडि । प्रयाग हैं नाव महभोनि शाटे॥ १३१ ॥।

५६ 2 आ कक प ८ + ले एक कं 4१० क॥ “बए आई कए> की २-० ८० आकर 32०0४४२४२५०४४४०७४०७-३३४४३४७०७४४०५ ७४८७४ कम 20 था 3

जो

४९०

शा० वि०.

गीति.

ब० ति०,

डउण० जा०,

शा० विं०.

नवनीत

गंगा होउनि पश्चिमामिमुख त्या कार्लिदिज भेटली )
जेथें तें स्थ् तीर्थ-राज म्हणुनी प्रख्यात वा मू-त््की ॥
तेथें माधव छोक-मुक्तिकरितां प्रीती धरोनी बसे !
तीर्थ ज्यांत अनंत तीर्थ दुसरे ऐसे न कीढें जसे ॥ १३९-).
वेणी-माधव तीर्थ-राज म्हणती तो हा ग्रयागार्मिध |.
राहे कव्प-तरूच काम-द जना भू-मंडलाच्या मर्घे )।
प्रापांघार हरावया उगवछा कीं सूर्य मूमीकरी )
तीर्थ क्षेत्र हारे-प्रिय त्रिन्‍्जग्ती नाहीं दुर्जें यापरी ॥ १३३ ॥
सितर-कृष्ण तोय भासे अद्यापी पावछी जिथें संगा |
पर्वाभिमुखी होउनि यम॒नेसह चाढ्ली पुंढ़ें गंगा ॥ १३४ ॥
पाणी सु-निर्मेछ जिचें भति रम्य भासे |
सोठे छहान फिरती अ-्गणीत मासे ॥
तैसे च कच्छप भ-संख्य जब्ठांत कांही |
तीरीं बहुत रमती तप ध्यावया ही॥ १३५ ॥|
भौरे भनंत फ़िस्ताति भ-्गाघ पाणी |
तेयील नक्र-समुदाय न मंत जाणी ॥
छाटांवरी भिड॒ति येउनि उंच छाठा |
तीसास छायति न होय ज््यात सांठा ॥ (३६ -॥
एकापुंढे एक सहल्न नावा ) धावोनि जाताति नसे विस्ाँवा ॥
तरंग-बेंगें बर-खार्डे होती | होब्या किती त्यांतुनि पार जाती ॥ (३७
भागीरथी दाब्द करीत बेंगें। येऊनि सारी य्मुनेत्ति मार्मे ॥
येतां तिचा ओघ मिल्ठोनि दोधी प्रेमें पुर्दे चोछति पूर्व-मार्गी ॥११८॥
भागीरथीचें गति झुभ्न बारी ) काव्ठी दिसे सूर्य-सुताहि भागे ॥
देधीमर्ये जे जब छाऊ भाहि | सरस्वती ती अकटोनि बहि ॥११५९॥

आकाझापरिे तोय त्यांत ढगसे फेनीध ते चालठ्ती।!

उष्णें अप्नि तशा स-शब्द “छहरी विद्युक्ठता हाडती॥

लावा त्यांत विमान-पंक्ति तक्किचीं मोती जशा तारका।
समा विष्णु-पदासि याचि धारें तूं चित्तीं सदा तारका॥३४०ां

४

नरहारि छर१्‌

पृथ्वी... नरामर शतावर्धी पुछिने बैसानि ते किती।
सुधा-रस-समान त्या अति अ-तृप्त तोया पिती॥
सुन्कांत पुलिनात ते पसरले दुहों बाजुंछा |
गे जननि पाजवी पय घरोनि तेंथे मुझा ॥ १४१॥
मृदू सुख-द वाह़का छखठखीत शोभे बरी।
हिरे चुरुनि वोपिले म्हणुनि स्वच्छ तेजा धरी॥
सुर्खे भारेत मत्स्य ते वरिवरी उड्या मारिती।
घुरं कतछविती न ती वरि' जी अम्हां जी रती॥ १४२॥
मदांध गज आंतुनी करिति जीं कराग्रें वरी।
करेणु-सह चालतां दिसति पंकजाचे परी ||
खत्णकुनि जछठीघ तो कारित भेंवरे चाठला |
तयांत फिस्ती तरी करिति अप्सरांच्या कछा॥ १४३॥
हिमाद्वि-भव्॒ चाठतां पवन पत्र-पुप्पें जब़्ठीं।
समपण त्रि-बेणिच्या कार म्हणोनि झाठा बढ्ठी॥
तटानिकट भू-रुह श्रम-हर स्वर्य. बांकके |
जनांसि सुख यात्रया मु-जन संगतीच्या फलें॥ १४४ ॥
साकी,. उभय बाजुनें चित्र त्तरूंची दाट छागडी छाया ॥
पांथस्याठा सुख-कर मोठी श्रम-हर मार्गी जाया॥ १४५॥
ज॑बु कंचठ सुरदारु नारी केव्यि पोफ़त्ठि बंवे ॥
फणस पेर अणि टिंब-तरूंच्या भरलें तीर कदेवें ॥ १४६ ॥
सरल कुटज बटन-वृक्ष सातबण पक्ष दाडिमी चांफ़ा ॥
शार ताल किति तमाठ उंचर घाठविती जन-तापा ॥ (४७ ॥|
मंदागमछ बकुल बिल्व छुट' अद्योक चंदन जाती ॥
दृक्षि चैसछे पक्षि सर्वदा भामिसथी-गुण गाती॥ १४८॥
कामदा, . दूर जाठनी फीरडी पुर्दे। स्वरगेन्यासिनी उत्तरेकदे ॥
उत्तरामुखी स्नान दुर्ूभा | दर्शनेचि दे माय सु-प्रमा ॥ १४० ॥

$ स्वर्गोत, ३ पिंप्री अथवा पिंछठ... ३ निमझायें झाड,

छथ्र

झा० वि०.

उ० जा».

गीति.

च० ति०.

भु० प्र०.

स्वागता,

शा« वि०.

नवनीत

जीच्या पश्चिम-कांठे सुंदर भर्से बैकुंठ जें भूबरी |
को कैठास जयास नांव बिलसे वाराणसी यापरी ॥
रामा योग नकी तपो-बछ नको यज्ञादि सिद्धी नकी | -

जैथें मुक्ति मृताति होय सखया बेदांत-विद्या नको | १५० ॥ - *

गंगा उदसाहिनि ज्या पुरासी | अनंत जन्याजित धुण्य-राशी ॥ _
संपादिछासे पदरांत जेणें ! तें पाविजे सत्य तरीच तेणें | १५१ ॥
सर्ग-स्थिति-छय-कतो ज्याचें घेतांचि नांव भव नाशी )

ये का्शीत महेश्वर तोचि दिवोदास भक्त-मजनाशी ॥ १५२ ॥ ''

तो बिश्वेश्वर राहे येडनि मक्तार्थ काशिकेमाजी ॥
त्याच्या वासे पुरी मनुजाच्या सर्व काशि कामा जी ॥ १९३ ॥
जो काल-भैरव अशा धरि सत्य नांवा।
परापासि काछू अणि भैरव दुष्ट-भावा |
जे ठागती सु-जन येउनि नाथ-पाया ।
तो त्यांवरी कॉरे कृपा-मर प्रर्ण छाया ॥ १५१ ॥

जियें. अक्ष-पूर्णा जगन्माय रामा) था

जगन्नाथ-राणी करी पूर्ण कामा ॥)

बसे काशिका-गेहिं जी सर्क-दात्री |

धरी द्यावया अन्न हस्तांत पात्री ॥ १५१ ॥
घुंडिगन गण-नायक काशी--। मध्यमार्गि पुर-त्रित्न बिनाशी॥
विश्वनाथ जबल्ठी सुख-धामा | दर्हनें पुरषि जो जन-कामा ॥ १५१!
गंगा भारति' सूर्य-सून किरणा वा घूत-पापा तसे।
पाची एकबटोनि तीर्थ निपजे तें पंच-गंगा -मर्स ॥
तन्नामें वरि धाट त्यावरि उमा-कांत-प्रिय श्री-पती |
खिंदू-माघव नाँंत्र ज्यास पढलें मोक्षप्र-दा यत्त्मृति ॥९७॥

"लोकैश-स्थिति सर्व-देव-बसती वैशीच भागीरथी |

पाहोनी नयनांबु-विंदुसि त्यजी सानंद छद्ष्मी-पत्ती ॥
[छा यास्तव विंदु-माघव हरी विख्यात वाराणसी-॥

बासी, धन्य जयासि नित्य नमिती वैकुंठ ते वा तशी ॥(5८|| '

१ सरस्वती.

ब० ति«,

भु० प्र,

नरहारि ४०३
त्याच्याच सन्रिध असे मणिकर्णिका हैं ।
ज्या नाँव तीर्थ बारे घाटहि रम्य बांहे ||
तीथें सदेव बसती अबधीं जियें तें।
जो देह त्यांत त्याजि त्या हर-रूप देतें ॥ १५९ ॥
शिवाचे गणीं मुख्य जो दंड-पाणी |
हती [ करी ] दंड घेत्रोनि पापासि खाणी ॥
पुरी-मध्य-भागी उस्ा दंड-धारी।
दिसे, हाक मागेनि पाष्यांसि तारी॥ १६०॥

(हैँ भापण ऐकून राम म्हणाढा :--)

म्हंणे रास सांगा कधी काशिकेटा।
तुम्ही श्री-मुनीराज सर्वज्ञ गेढां॥
असे ऐकण्याचा अती हंतु माझा।
मछा काशि-माहात्म्य-पीयूप पाजा ॥ १६१॥

( त्यावर विश्वामित्र सांयूं लागछा :--)

शा० वि०.

सांगे काशिक पूर्व-इत्त सखया राजा हस्थिंद्र या।

नामें जो तब पूर्व-ज ज्षिति-तत्हीं चित्ती जयाचे दया ॥

सप्तीं अपुनि सर्व राज्य मजछा जी सत्त-शीछ स्वयं ।
पुत्र-त्नी-युत्त दकषिणेसि मु-झती देण्यासि काशीस ये ॥ १६९॥
स्याचें सत्त हृरात्रया वह तस्हे त्या त्रास केछा परी।
सत्यापामुनि राय नाहि टब्छछा शांतीच चि्ची घर ॥

जैणे स्री-सुत-विक्रयासि कदनी डोंब्रा-बर्स बाहिले |

पाणी, यापर सत्व अन्य नुपतीमाजी न मीं पाहिलें ॥ १६३॥
काशी-यास करोनि मुक्त जहडा राजा ऋणापासु्ना |

मातें वास नृपासब्रेंचि घड़छा बाहे जिशें स्वर्धनी ॥

केसे मी तप त्याच मुक्ति-नगरीमध्यें सु-बंशोद्भवा |

तूंही जाउनि काशित्य नदि-अद्टीं नाहोनि पूर्जी मत्रा ॥ १६४ ॥

उन्जा«, एके दिनी मी दिन-कृत्य रामा | क््थेकिलें जे परि-पूर्ण-क्रामा ॥
भाईक तें तूजमि सांगतों हैं| यथा-मती वित्नर फार नोदे ॥१६5॥

डर न नवनीत

त॒म्हांति घोर पडे ॥!' ही समयोचितता पाहुन धारपड्यांनीं अंगावरी शाठजेडी
जोशीबाबाच्या भंगावर टाकिली. झ्ाची कविता प्रायः छावण्यांच्या चाहीबररः
असून सरस भाहे... शुन्या नवनीतांत त्याच्या नांबावर घातलेला * छंदोमेजिरी ! -
हा प्रंथ त्याचा नाहीं, अर्से भातां टरठें भाहे. तो,कर्थेत बहुतकरून भापर्ीच
कब्रिता म्हणत असे. “तथापि कर्घी क्धी मोरोपंताच्या आर्याही ग्ह्णत
असे. मोरोपंताची कविता बानें फार प्रसिद्ध केली भर्से ,सांगतात, जन्म
शके १६८४. अलिकडील संशोधक याचा जन्मकाढ चारपांच वर्ष याच्याह '
मार्गे नेतात. मरण झके (७३४... ।

विशेष माहितीकरितां पाहा :---रामजोशीकृत छावण्या (चित्रशाढ्ा, पुणें)। *
मराठी शाहीर--श्री. म. बर्दे; ऐतिहासिक पीवाडे---य.. न. क्रेलकर: 3

वोषपर लावेणी
भला जन्म हा तुछा छाघछा ख़ुढास हृदयीं बुधा | धारोत्ति तरि हरिचा «
सेवक सुधा || 8० ॥ चराचरी गुरु तराबयाठा नर शिरावरि हरि ।जरा
'तरी समज धरी अंतरी | हटातटानें पटा रंगबुनि जठा धरिशि का हिर्ी | *
मठाची उठाठेव का तरी | वनांत अथवा जनांत हो का मनांत भठत्या परी।
हरीचें 'नांव भवांबुधि-तरि [| ( चाछू वदछन ) काय गब्यांत धाढुनि तुछशी्ी
छांकई | हीं काय भवाछा दुर करितिछ माकड़ें | बाहेर मिरत्रिशि भांति
हरि बांकरड़े || (चाल पहिली) अशा भक्तिच्या रसा-रहित तूँ कसा -«
म्ृणत्रेशी बुधा | हेरिस्स सांडनि वैसी दुधा | १ ॥ जार गद्यामर्षि
मार “कशाढां ,व्यान्तू-काम कीपछा | मंतुनि, बाहेर - म्हणविश्वि भद्य | -.
- वित्त पाहातां पित्त येतसे चित्त पाहिजे मछा | बसे हरि म्हणतो 'शुमनी “
* तुला [ दांभिक वर समांवित अम्यंत्तरी नाहिंस विंबछा | बहिमुंख' नर नरका
खाघछा ॥ (चाढ बदढन ) थूँ पोटासाठीं कारें खटपट भछतिशी । परि
भक्ति-ससातरिण हरि भेटेल काय तुसी | काम ध्यान धरुनियां ग्रोमुखिला
, जाछिसि ॥ (चाछ पहिली ) स्वार्य-सु्खे परमार्थ बुडविछा भनथ केछा मुधा |.
न जाणसि कांजी म्हणसी सुधा ॥ २ ॥ टिा-ठोपिवर शित्ण पड़ो या
ख़िद्यांत करिशी जपा | तथापि न होय हरिची कृपा | दर्भमुष्टिच्या गर्मि
, धुरुनियां निर्भर पश्ुच्या वपा | जाविशी, तित्ला त्ांदुछा तुपा | दंड
कंमंडदु थेंड माजजिशी मुंड मुंडशी त्पा।न सार्थक छटक्या सान्‍्या
३ ज्या्थी इंद्रियें विषयांवर लब्ध भाहेत अस्त, ३ काछजात क्ेटीच कॉव्रल्या
' पानासारखा जो पापुद्रा निधत असतो _ मु नस ;

समझा डभऊ

ही। शर बार गहदार बेइण बाय पृखा। दा दुनैम
पा | मगर मुकेश माया परदुणा

!
टिएा | सदा हाय ऋशिपाश दिए!

छागगा २

इस्सागपसनगदी | हयग के सपर मानर-

दी इर्ण !
इइबर ही अगस्स है
है दाहिसत मानों हशणा।
कि सैध गधे दा हटाती ( थाण्म) सूँ ईद समझे सोच मभरी।त शरद
है सास वूदते शिरी। हु भी गोश मांगों शी] घाजां वर सदी
हो पृझा सेते था मी बाज्य० ) नर/यामरी८ ॥ १॥ निरर

कूदी ॥ प्रण्वी व. चीर्स्यशी हा बढ गहगर पदणा गहीं | जिया
विश मां । दक्-दनाधा रोल
कसा इर्णाहशी विशा। प्मानिभिय

ख्य मच

पदेनसादी दि गर्ग ]6 गरम समाएा।
फू । उइगगाड़ी दंगा । विती झगाएिदिए।
हे २ 5

जम (भाब ०) १४ € या: श्य-शप्रातय पी ।

जनिहए कै है पर

मे बाण! * उाखर हा दी |)
न

ग्डाभा। ग्तलाप ले

7

चीण्प गानर

मो वी दे राज दि

हर
रा

2

गम | कद हें दीरदिर
दिप.हज चना। का गे व हु । अजजयजशा 4 ६ घाज्य5 ) / गे # ४) आप 7 |

एबी बचा दशा वंदना चुरती राह: | इकिवाबाईी ए४-॥)

पड आपर्मदाशी परिक है जान 5 ) शातएथाजट! 5 ॥ १ ;।

कइच्ट

४९८ नवनींत

अनेतफंदी हा नगरजिल्ह्यांतील संगमनेर गांवचा राहणारा. हा यजुर्मेंदी
कौडिप्पगोत्री आह्यण. आाईचें नांव राऊबाई.. ह्या्चें आइनांव धौलपु, जुन्या
नवनीतांत ह्याच्या बापाचें नांव भवानीयावा बरसे ग्राढछतें, पण तें त्याक््या
गुरूचें नांव होतें. त्याच्या पेनेंच अर्न॑तर्फदीका कबरित्वस्फूर्ति झ्ाली, अशी
आहछ्यायिका याहे-

ध्ार्चे फंदी हैं नांव पडण्याचें कारण असे सांगतात की, पूर्वी संगमनेर येथें
मलिकर्फदी म्हणून काणी एक फकीर होता; तो नेहमीं लोकांत चमाकारिक
रीतीनें बागत भप्ते, म्हणून्न त्यास छोक फंदी अर्से म्हणत त्या ,
फकिराचा आणि अन॑त्फंदीचा फार स्नेह असे. त्यावरून त्यासही
लोक फंदी म्हणूं छागले.*

अनंतफंदी हा पूर्वी तमाशा करीत असे. पण पुढ़ें त्यानें तो नाद सोहन
दिला, क्वार्चे कारण असें झाल्ले कीं, एक बेठ संगमनेर येथें भहल्यावाई
होठुकरीण भाली होती ; तिछा हा छावण्या करून तमाशा करते अर्से
समजल्यावर तिनें त्यास सांगितलें, “तुम्ही ब्राह्मण असून तमाशा करितां
हैं नीट नाहीं.” तोच पश्चाताप होऊन वत्यानें डफ़ावर थाप मारून उफ़ -
फोइून टाकिडा ; आणि त्या दिवसापासून तो कथा करूं छागछां-

अन॑तफंदी थानें कठात्र, फटके गराणि छावण्या फार कैल्या बहेंक, «
फ़चितू छोक, आयोही कथेच्या संबंधानें केल्या भाहेतः छचा ओोवोबद्ध
पंथ एकच आहे. त्याचें नांव “माधबप्रंथ” हा ग्रंथ कण्याचें
कारण भर्से झालें कीं, ज्य! वेठेस सवाई माधवराव पेशवे माडीवररून उठी
टाकून मरण परावले, त्या वेछेस पुण्याच्या कांरभारी मंडब्टीनी बाजीराव
खुनाथ श्ाजकड्टन पुर्ढे झाठेल्या सर्व हकीकतीचें एक पत्र अनंतर्फदीस
पाठविलें, आणि त्यावर कविता कराबयास सांगितर्ले; त्यावरून लाने हा
बोवीबद्ध प्रंथ केला. या प्रंथाचे अध्याय पुष्कछ होते, परंतु लांतीक हल्ली
सहा अध्याय मात्र सांपडतात. झ्ाची कांहीं कविता चित्तवेधक अहे-

१ तमाशासारसे छंद॒फद करितात म्हथून त्याना हैं नांव शकराचायानी दिलें व 8ढें
में उपनांद बनले, क्ते त्यांचि संध्यांचे वंशज रा. भ, ग. फंदी कलवितात,

अनंतफंदी ४९९

अनंतफंदीस श्रीपतफेदी म्हणून एक मुलगा होता, ब्यास छोक सवाईफ॑ंदी
म्हणत. तोही कविता चांगली करीत बसे. तो शके १७१९त जन्मून
श॒के १७९४ त कार्तिक शुद्ध ६स मरण पावछा.. अनत्फदार्ने राजेरजवाब्यांचर
कबनें करून वपसनें मिठवून ठेविीं आहेत: टांचा वडिलांपासून चाढत
आलेठा घंदा सराफीचा. अनंत्फदीच्या मरणकार्लीं त्याचें वय ७५ वर्षा होतें.

जन्मकाल शके १६६६. मरणकाल शके १७४१ कार्तिक शुद्ध ४-

विशेष माहितीकरितां पाह्म :--अनंत्फंदीकृत कविता (चित्रशात्वा );

मराठी शाहीर--वर्दे ; ऐतिहासिक पोबाडे--केलकर-

बेंचे-उपदेशपर फटका

(१)
व्विकूट वाट ,बहिवाद नसावी धोपट मार्मा सोड नको। संसाणमार्षि ऐस
आपका उगाच भठकत फिरूँ नकी। चछ साठसपण धरुनि निखाछस
बॉछठा खोव्या बोल नकी। भंग नम्नरता सदा असावी राग कुणावर घरूं
लको । नास्तिकपणांत शिरुनि जनाचा बोछ आपणा घेड नको।
भी भाई कर कांहीं पण अ-धर्म-मार्गी शिरूं नकी ॥ ( चाल बदछून )
मायबापांवर रुछूँ नको | दूर एकछा बसूं नको। व्यवहारामध्यें फसूं
नकी | कर्धघी रिकामा असूं नको [| (चार पहिली) परी उछाढाली
मलभलत्या पोठासाठीं करूं; नको ॥ १ | बमे काहुनी शरमायाठा झणें
कुणाला बोल नकी। घुडवाया दुरुत्याचा ठेवा करूनि हेवा झद्दें नको ।
मो मोठा शाहणा धनाडयहि गर्ब-सार हा बाहुं नको। एकाहन एक चर्दी
जगामधिं थोरपणाछा मिखुं नको | हिमायतीच्या बढ्ठें गारिबगुरिबांठा तूं
गुरुकावुं नकी | दो दिवसांची जाईछ सत्ता अपेश मायां घेठें नको | बहुत
कर्णवाजारी होडनि बोज आपटा दवडुं नको | स्नेह्यासादी पदरमोड़ कर
परंतु जामिन होउ॑ नकी ॥ (चा० व० ) बिडा पैजेचा डचलु नको | उणी
तराजू तोड़ नक्ी | गहाण कुणाचें डुछयुँ नको | असल्यावर भोक मासुं
नको || (चा० प० ) नसल्यावर सांगणें कशाला गांव तुझा मिड धरूं: नको
॥ ३ ॥ उगीच निदा स्घुती कुणाची स्वहितासाठों करूं. नकी ! बरी खुशामत

जु०० नवनीत

शहाण्याची ही मूर्खीची ती मैत्रि नको | कष्टाची बरी भाजि भाकरी तप-
साकरेची चोरे नको। आल्या भतिथा मुठभर याया मार्गें पुंढती पाह॑ नको |
दिल्ली स्थिति देवानें तौतच मानों सुख कि विटूँ नको | जसल्या गांठी धन-
संचय कर सत्कार्यां व्यय हट नको | भातां तुज ही गोष्ट सांगतों सत्कर्मा
गोसरूं* नकों ) सत्कीर्ती-नीवदिचा डंका गाजे मग शंकाच नको॥
(चा० ब० ) सु-विचारा कातरूं* नक़ी | सत्संगत अंत्तरू नको || द्वैताछा मजुसरूं
नको | हरि-मजना विस्मरुं: नकी ॥ (चा० प० ) गावयास अरन॑तर्पादीचे
फठके मार्गें सरूं नकी || रे ॥|

(२)
येऊँ दे बाचे नाम देवा्ें अष्टी प्रह्य शिव हर हर हर ]) घ्व० ॥ दे टाकुनि
है छंद बावुगे फंद, त्रिपयिंची काय मजा। हारि-नामाची छावीं ध्वजा।
असार हा संसार त्यजा | तमो-गुणाछा देच रजा । भत्त-गुणाच्री करो
पूजा । क्षमा शांति मर्नि घरीत जा | भगवरी वल्लें करीं पोटभर भिक्षा मांगें घर
घर घर |] येऊं दें० ॥ १ ॥ परोपकाय शरिर शिजादें जैंसा मैठागिरी-
चंदन | कर सजन-चरणीं वंदन | सा शर्रृचें करें कंदन । गृह-बैभववाजी
स्पंदन। मन्शाश्वती हवा हो घुंद न। गाठीब मनी दशरथ-नंदन ।
अन॑तफंदी म्हणे घालीं ब्रिहछा गरंके गर गर गर ॥ येऊं दे० ।| २ |

लावणी
नर-देद्मात येउन नर हो साधन ऐंसें करा ! जेंणें भव्-सागर तढनि
सु्खें व्हार्वे पैठ-तिरा ॥ धु० ॥ संताराण॑त्रिं मिजा गब्षांनों संसादर्णब्रिं० |
परंतु परमार्थ-साधनातें साधा यांतच मजा । मद-मत्सर-मीएणातहित
था तमी-गुणाछा रजा | भाव न ठेवुनी दुजा | गब्पानों० ॥ बन्‍्कपट
होठने थोर-छहानां सम-दष्टीनें जा | बत्याव-पर्थ न जा || यब्यांनों०
सदसाद्िचार करुनी छोकी सत्कीर्तीी सजा | कोणा नच था इजा।
गड्यांनो० || परि आश्रय दुःखितांस द्याया तन-मन-धर्नें झ्लिजा। संकट
समर्यी धजा [| गब्यानों० [| सत्य वचन राखण्यास न ढब्ठा कंपितों
हा हित-गुजा। व्हा साबध नच निजा ) गब्बांनो० ॥ परद् घटका
प्रहर दिवस, यांहीं श्रयुष्य होतें बजा । जगदीशाढा भजा | गड्बनि० ॥|
अनंतफंदी म्दणे तोचि संग तारिछ देखनि कया ॥| नरदेहामाधिं ॥ ६ ॥
54% ७४ १ मार्ग सर नको. ३ भिऊं नको.

प्रभाकर
झाच्या बडिलांचें नांव जनार्दनपंत आणि छ्ार्चे आडनांव दातार होतें.
जन्म* शके १६९१; मृ० १७६५. हा हर्णई मुरूडचा राहणारा- श्ार्नें छावण्या,
पवाड़े वगैरे राचिले आहित-

विशेष माहितीकरितां पहा :--प्रभाकरकृत कविता--( चित्रशाव्या ) मराठी
शाहीर-बर्दे ; ऐतिहासिक पोवाडे-केठकर-
+ लाबणी ; लक्ष्मी-पावती-संदाद *. ( हा विनोदपर आहे- )
छक्षुमि गबें निंदा बोहनि झिडकारिति पार्वतीर |
आहे ठाउक पुरुषार्थ तुझा तुज प्रीय असो पद्म-प्ती' ॥ ध्रु० ॥
स्मशान-वासी मुषण भर्यंकर पिंगट मुकुटी जठा |
माक्ठ-चंद्र ज्या तीन नेत्र भस्माचा कपाछीं पटा॥
ब्याप्तांब गज-चम्मीबर/ परिधान झुद्ध कानफटा' |
रुंड-माल" त्ी कंठीं कुंड मुजंग रुब्ती4 कटा ॥
त्रिशूक-पाणी त्रि-युंड़ भाठों छोह-कंकयप मणगठा |
नंदीअहन सर्पाचा सदोदित करे कमरे छंगुठा ॥
| कसा आवडतो शंकर गिरिजे सांग तुछा मजप्रती।
लक्ष जन्मिचें पातक म्हणबुनि पडलिस ऐशा हतीं ॥१॥ छ० ॥
भीछा माझा सांब ठक्षुमी उग्राच निंदूं नका।
|॒ अनायंत ज्या अ-गम्य सुख तें अल्म्य अझ्मादिकां ॥
सोछा सहस्न शत एक मुख्य तुम्हि आठ जणी नायिका ।
कार्य-बादु" तो ऋष्ण कसा करे पूर्ण मनोरथ सखा।॥
| बक्रदंत शिशुपात्क कंसही कपटें म्दनि बका'|
हु प्रताप बहु चर्णितां कशा भाव्टल्यात गो-रक्षका? ||
३ य. न, केल्कर द्वा जन्मकाल सुमारें पंधरा वर्ष मा्मे नेतात. ३ हवा आख्यानांत
तर रहस्वदीर्घान्या यथायोग्यप्रयोगाकडे कवीनें मुरोंच लक्ष दिलें नाहीं, ३ पार्वतीला,
४ शिव. पक्षी, मोठा पञ्चन, ५ इत्तीच्या कातब्याचें वक्चन, ६ कानफाटा ग्येसादी,
७ द्वारिरापासून तुटलेल्या मस्तकांची माव्या, ८ हालती. ६ गालावर, १० केवल
स्वद्वित साथगारा, १$ बकासुरास, १२ गुरेराख्याला.

हि

प्ण्रे नवनीत

जरासंधररिपु-मयें.. बसी जब्हांत. द्वारावती।
तस्करास कसा खशूर जडछा हा भीमक भूपती ॥
मत्स्य कूम हा सूकर झाला सिंह बामन श्री-पती |
जन्म गेल्य पहा अशाखाढिं म्हणे दक्ष्मीछा पार्वती ॥२॥ छ०॥
भूतें पिशार्ें यक्ष अद्यराक्षम हे ज्याचे दुतत
श्वानसमेति मिव्यवुनि संगें फिरि भीक मागत ॥
मुंभुं बाजबि शंख मुखानें चिता-भस्म छावि नित* |
शर्प-कर्ण' पण्मुख जयाचे. नवर-परीचे'ं सुत्त ॥
मना गमे तिथें निद्रा करितो जिब्ंत पहातां भुत।
हिमाल्याचें थोर जअसे प्रारब्धपाहुन बिस्मित ||
धन्य तुझी पार्त्ती अशाची राखितेस चित-इृती।
देव-दशा भर्तार तामसी कठीण ते तब गती॥
लक्षुमि गे निंदा बोलुनि झिडकारिति पार्वती ।
आहे ठाउक पुरुषार्थ तुझा तुज प्रीय असो पशु-पती || ३॥ छ० ॥
अनंत घेतों जन्म तुझा पति क्षौर-समुद्रामधी |
शेपावर निद्विस्त नाभिवर॒ चास-मुखांचा विधो॥
वहन बिहेंगम दिले सुदर्शन कठन शंकरें आर्धी।
सुरापुरी तुजसाठीं मधिछा पराक्रमें जछ-निधी ॥
इच्छा करिती प्राणिमात्र तूं च॑चठे, नाहिंस छुधी।
शंख सहोदर तुझा छछ्ुमी श्रीमंत झालिस की ॥
कृपा-निधी हा सांब व्से अर्धीगि मी त्याची सती |
लिला त्याची विचित्र भासे विदीत सर्वाप्रती ॥
मत्स्य कूम हा सूकर झाला सिंह वामन श्रीपति |
जन्म गेंला पहा अशाखालीं म्हणे ठक्ष्मीछा पार्वती ॥ ४ ॥छ० ॥

१ नित्य, २ मुपासारख भाहेत कान ज्याये असा गणपति... ३ विलक्षण प्रकारने,
४ सरब् स्वमावाची.. ५ देवांनीं समुद्र मंथन करून १४ रत्नें काढिलीं, त्यांपैकी
“रक्ष्मी' व 'शैल” हीं आदेत; म्द॒णून शंखाला तिचा सहोदर म्दृणने सख्या भाऊ म्दरहें
आदे... ( चौदा स्त्नें-लक्ष्मी, कोल्तुम, पारिजातक, सुरा, धन्वेतरी, #ंदमा, कामपेस,
ऐरावत, अप्सरा, सप्तमुखी अश्च, विष, हरिधनु, शंख भाषि भमुत. )

प्रसाकर ५०३

तप-सामर्थ्य-करनि शिवाठा भस्‍्मासुरें जिंकिलें |
घरुनि तुछठा पार्वती दलरेनें स्कंघावर वबाहिलें |
ल्पूं छागछा सांव तेब्हां मम पतीस पाचारिलें।
मोहिनी-रूप प्रत्यक्ष धघरुनि त्या राक्षसास मारिलें |
गजेंद्र करितां धांवा नक्रासह त्या उद्धरिलें।
सुधन्व्यात तैछामार्षि. तत्ूतां तैड थंड' जाहलें ॥
भंशी धालितों उडी संकर्टी बध माझ्ा श्रीपती |
कोमछांग. राजीब-नेत्र, नव्हे शिवासारखा जती'॥
लक्षमी गर्षें निंदा बोलानि झिडकारिति पार्वती।
बाहे ठाउक पुरुपार्थ तुझा तुज प्रीय असो पश्चु-पती || ५ || छ०॥
नकीोी सांगु बडिवार रिकामा छक्षुमि नाना-परी।
नंदाचीं गो-सर्नें चारिलीं कुंजबनाभीतरी ॥
मुखांत धाह्लनि वेणु बाजबुनि मोहित कारे सुंदरी ।
गबव्याचें उच्छिष्ट भक्षिें नन्हे निर्मठ श्रीहरी ॥
स्याम-बर्ण सर्वोग),, खोंविती मयूर-पिच्छे शिरी।
नवनित-चींरें. कसे मर्दन केंलें दैत्याचें. तरी ॥
लग्न लाविलें बसून रिसाशी, कुब्जा होती' दुती।
किती एकक गुण सांगूं ऐकत्ता दुःखित होशिछ चिती |
मत्स्य कूरम हा सूकर झाला पिंह वामन श्री-पती |
जन्म गेला पहा अशाखालि म्हणे छक्ष्मीठा पार्वती || ६ ॥| ७० ||
१ धमोनें अश्वमेधनिमित्त सोडलेला वारू इंसब्वज राजा ( सुधन्म्याचा बाप ) पाने
घरिला, व त्याच्या संरक्षणार्थ आलेल्या पांडवसेन्याशीं छढावयाकरितां आपल्या सर्वे
कंस ( कोरी भाज्ञासंग केल्यास कढत तेलांत त्यास तदूँं असे भय घादन,) ताबीद
दिली ; तथापि त्याचा भुलगा सुधन्‍्वा हा लढावयास आला नाही «यामुद्ें राजाने त्यास
तापकेज्या तेलांत टाकिलें, तेब्दां तो मुलगा परम कृष्णभक्त द्वोता, म्दपूत तें देल थेड झालें,
भशी कथा भाह्दे. ३२ यति, ३ जांववान्‌ नांवाच्या अस्व॒लाची जांववती कन्या इृष्णानें
बरिली ; त्या गोटीस अनुर्क्षुन हें लिद्िलें आदे. ४ कुब्जा ह्या नांवाची अंगानें तीन
ठिकार्णी बांकडी अक्षी कंसाची एक दासी द्ोती ; तिचें काम उत्तम चंदनादी उटदी तयार
करण्याचे होतें. इृष्ण व बब्राम हांस कंसानें गोकुव्यंतून भाणविर्लें असतां ते मयुरेत
रस्त्यांतून चालले, तेब्द्ां त्यांस पाइून कुब्जेनें त्यांच्या अंगास गंघादी उटी छाविली, मग
कृष्णानें तिदी इनुबटी द्वातानें पहन वे पायावर प्राय देकन तिछा सरछ बेलें, आणि
तिच्यावर छुपा केली ; अशी कथा भादे

नवनीत

अनंत कोटि ब्रह्मांड निर्मिता जगांत जग-चबेंगढा |
चार वेद सा शान घुंडितां कुंठित झाल्या कका' ||
निराकार निर्युण सन्गुण मी पाहुनि पडलें गढां।
जन्मोजन्मी हा असों पत्ती मज घन-श्याम सांबत्णा ॥
परम सु-शीछ निष्कलंक वर्निं उद्धराडि गहल्या शिक्ता।
नाम-स्मएणं झशीतछ झाला सांब-देह सागढ्ठा ॥
मुगुट-मणी बैकुंड-पीठ ज्या अमर सदा वंदिती।
प्रात्त व्हाबे हे चरण म्हणूनि किती समाधिस्थ बैसती॥
छक्षुमि गये निंदा बोहुनि पझ्विडकारिति पार्वती।
गाहे ठाउक पृरुपार्थ तुझा हज प्रीय भसों पद्ु-पत्ती ॥ ७ || छ० ॥
ताड-पन्र झंगार म्हणुनि म्यां छक्िलें जई शंकरा |
प्रसन्न झाठा महेश मज समजावी घेठनि करा |)
शंगारावे. पर्वत पढे अमो एकक हिरा।
कुबेराची संपदा तुछेना अहा रे. विधेश्वरा ॥
एक-रूप शिव विष्णू छक्ष्म्ी गौरी एक स्मस।
छय छाबूनि एकागप्र भजावें मृत्युंजय-श्रीधरा ॥
लक्ष्मी-पार्वतिचा. संबाद ऐसा गोड हा खरय।
भक्तिपुरल्सर जपुनि करांबें प्रसन्न नितोी हरिहरा ॥
महादेव थ्ाणि सांवहरीच्या चरणांबुर्णजि ढोत्ती |
प्रमाकंराच्या कबना गुणिजन हेत धरुनि धांवती ॥ ८ || छ०॥

१ चौसट्ट कला. ह* समत्य.. ३ नित्य,

किती ह 4७ पु औंचे ५
कितीएक कविकवयिश्रींचे अभंग
निहत्ति

शांति क्षमा दया । स्बभावें करुणा । तोचि नारायणा आावड़े दासु ॥ १॥
तोचि एक दासु बोछिजे पें जननी | निरंतर ध्यानीं ऋष्णमूर्ति ॥ २ ॥
जीवशिव एक सर्मन्न चैतन्य | ऐसे जया कारुण्य तांचि घन्य | ३॥
तोचि ऐकु भक्तु हर हारे म्हणे | नित्य नारायणें तारिजे त्यासी ॥ ४ ॥
येउडनि जनीं पें सदा तो वविदेही | तास्कु सबाहीं संप्रेमछु ॥ ५॥
निदृत्ति सांगतु भक्तीचा महिमा । करी शांति क्षमा तो विर्का असे॥ ६ ॥

ज्ञनदेव

अभंग १
अवधाचि संसार सुखाचा करीन | आनंदें भरीन तिन्‍्हीं छोक॥ १॥
जाईन गे माये तया पंढरपुरा। भेंटेन माहेरा आपुलिया | २॥
सर्व सुछृताचें फक मी छाहीन |क्षेम मी देईन पखस््लीं॥ ३॥
बाप रखुमांदेवीवरा विद्वलाची भेटी | आपुलिये संबसाटी करुनि ठेढा ॥ 9 ॥

अभंग २
मभार्वेत्रीण भक्ति | भक्तिवीण मुक्ती | बलेंबीण शक्ती बोर नये ॥ १॥
कैसेनि देवत । प्रसन्न त्वरीत | उगा रोहें निवांत शिणसी बायां ॥ २॥
सायास करिसी । प्रपंच दिननि्शी । हरीसी न भजसी कोण्या गुणें ॥ ३ |
ज्ञानदेव म्हणे' हरिजप करणें। तुटेल धरणें प्रपंचार्चे || ४ |

मुक्ताबाई

अभंग १
शांति क्षमा बसे देहीं देव पैंसे।चित्त समरसे मुक्तमछ ॥ १॥
निर्गुणं उपस्मु देव पुरुषोत्तम । प्रकृतिसंगमु ॥ चेतनेचा ॥ २ ॥|
सज्ञानों दिवटा अज्ञानी तो पैठा | निइत्तीच्या तठा नेतु भक्ता ॥३॥
मुक्ताई दिवस अबघा ऋषीकेश। केडवेंबीण बास श॒त्य पैंसे॥ ४ ॥

प्ण्ड नचनीत

अनंत कोटि ब्रह्मांड निर्मिता जगांत जग-वेगढछा।
चार वेद सा शाज्नें घंडितां कुंठित झाल्या कह्ा' ॥
निराकार निर्मुण स-ग्रण मी पाहुनि पढें गढ्ां |
जन्मीजन्मी हा असों पती मज घन-इयाम साबब्ठा ||
परम सु-शी निष्कर्ंक वर्नि उद्धरालि गहल्या शित्ठा |
नाम-स्मर्णं शीतछू झाठा सांब-देह सागत्ाा ॥
मुगुटनमणी वैकुंद-पीठ ज्या अमर सदा वंदिती।
प्राप्त व्हात्रे है चरण म्हणूनि किती समाविस्थ बैसती ॥
लक्षमि गे निंदा बोलनि झिडकारिति पार्वती |
आह ठाउक पुरुपार्थ तुझा तुज प्रीय असो पश्च-पती ॥ ७ |] छ० ||
ताड-पत्र शंगार म्हणुनि म्यां छल्िलें जई झांकरा।
प्रसन्न झाठा महेश मज सम्रजाबी घेडनि करा ॥
झंगाराचे. पर्वत पडले अमोल एकक हिरा।
कुबेराची संपदा तुछेना अहा रे बिशेश्वरा ॥
एक-रझूप शिव विष्णू छक्ष्मी गौरी एक स्‍्मरा।
छय छावूनि एकाप्र. भजाबें मृत्युंजय-श्रीधरा ॥
लक्ष्मी-पातिचा संबाद ऐसा गोंड हा खरा |
भक्तिपुरस्सर जपुनि करा प्रसन्न नितोी. हरि-हरा॥
महादेव भ्राणि सांबहरीच्या चरणांबरर्जि छोतती |
प्रभाकरा्या कंबना गुणिजन हेत धरुनि थांवती ॥ ८॥ छ०॥

१ चौसष्ट कछा. ३ सगता. ३ नित्य.

'फकितीएक कविकवयिशींये अभंग ०७

६ अभंग ३
ऊंस डॉगा परी रस नोंहे डोंगा | काय भूछछासी वरढिया रंगा।॥ १॥
कमान डॉंगी पारे तीर नोंहे डॉंगा। काय भूछलासी वरालिया रंगा ॥ २ ॥
नदी डॉगी पारि जछ नोहे डोगें। काय भूछछासी वरलिया रंगें॥ ३॥
चोखा डॉगा पारे बह नोंहे डॉगा | काय भूलछासी वरलिया रंगा ॥ ४॥

अभंग ४
पंचह्दी भृतांचा एकाचि विटठाछ | अवधाचि भेठ जगीं नांदे ॥ १॥
तेथें तो सॉबत्ठा बोबछा तो कोण । विटाब्ठाचें कारण देह मूछ ॥ २ )॥
आदिमंतीं जबधा बिटाछू संचला | सॉवता तो जाला कोण न कब्ठे ॥ २॥
चोखा म्हणे मज नवल वाठतें | बिठाछापरतें आहे कोण ॥४॥

अभंग ५
देहासी विटाल्ठ म्हणती सकक | भात्मा तो निर्मछ झुद्ध बुद्ध ॥ १॥
देहीचा विठाछ देहीच जन्मठा | सॉबछा तो जाछा कण धर्म ॥ २॥
विटाछ्ाबांचोनि उत्पत्तीचें स्थान | कोण देह निर्माण नाहीं जगीं | ३ ||
म्हणुनि पांडुरंगा बानितर्से थोरी। बिठाठ देहांतरीं वसतसे ॥ ४ ॥
देहाचा विटाछ देहींच निर्धारीं | म्हणतसे महारी चोखियाची ॥ ५ ॥

सेना नहाबी
अभंग १
सिद्ध ब्रह्मश्न बोल्तां नोंहे वाचे | शांतवन क्रोधाचें जालें नाहीं ॥ १॥
पाल्हाछ्ू छठिका करणें तो काय | शरण पंढरीणया गेछा नाहीं॥२॥
जंब नाहीं गेली जज्ञानाची भ्रांति [ जंब नाहीं बिरक्ति वाणरी अंगी ॥ ३॥
जीवाची तत्ठमक राहिडी सकक | मग बल्षज्ञान कछे सेना म्हणे || ४॥
अभंग २
संती सांगीतकें | तेंचि तुम्हां निबेदिडे ॥ १ )
मी तो सांगतसें निके | येतिल रागें येत्रों मुखें ॥ २ ॥
निरोप सांगतां। कासया वागबावी चिंता ॥ ३॥
सेना ब्रांहे शरणागत ! विशेषाराणना दूत | ४ ॥

य्च

नवन्तीत

अभय २ '
मुंगी उडाछी भाकाशी | तिणें गिछ्िलें सूयोसी ॥ ! ॥
थीर नव जात [ बांधे पुत्र अक़तय | २ ॥
बिंचु पाताछाशी जाय | शेष मारथां बंदी पाय॥ ३॥
मा व्याल्नी घार जाली । देखोनि मुक्ताई हांसली ॥ ४ ॥

सीपानदेव

पृथ्वी सोंचव्ठी आकाश सोचें | मन हैं जावे जमकांचें ॥ १ ॥
मह्म हैं सॉवर्ले न देखें कोंब्ें | भर्सों खेछेमेक्े इये जनीं ॥ २ ॥
ब्रह्मांड पंढरी सॉबब्टी हे खरी | तरसी निर्धीरों एक्या मार्मे || ३ ॥
सीपान अखंड सोवत्शा प्रचंड ) नब्रोंें वित्तंड हरिविण ॥ ४ ॥|

चौखा मेरा
( पतिपत्नी 2
अभंग १
देहीं देखिली पंढरी | बिठू अविनाश विटेवरी ॥ ६ ॥
रुक्मिणी भंगना | आत्मा पुंडलोक जाणा ॥ १३
भाकार तितका नासे | निराकार ब्रिहल दिसे॥३॥
देसे गुज ठायौवचे ठायीं ) चीखा म्हणे छागा पायी ॥ ४ |

अभंग २

ठाव्ठी वाजबाबी ग्रृढ्दी उभागवी | वाट है चाढावी पंढरीची ॥ १ ॥
हरिनाम गजेतां नाहीं भयाचिंता | ऐसे बोछे गीता भागवत) २ ॥
पताकांचे भार मिलाले अपार | गर्जे भीमातीर जयजयकारी ॥ ३ ॥
पंदरीचा द्वाट कौछाची पेंठ | मिछाले.. चदुष्ट. बारकरी ॥ 8 ॥
खटनट ये शुद्ध होडनी जाबे | दंवडी पिटी मार्वे चोखा मेल्ठा ॥ 5 ॥

'कितीएक कविकवयित्रीले अमंग ण्०९्‌

साववाप्राछ्ी
अर्भंग १
कांदा मुव्य भाजी। अवधी विठाबाई माझी || १॥
छसूण मिस्‍्ची कोथिंबिरी | अवघा जाला माझा हरि ॥ २ ॥
मोट नाडा विहीर दोरी। अवधी व्यापिली पंढरी ॥ ३॥
साचता म्हणे केछा मत्ठा | विह्वलपा्यीं गोविछा गढ्ठा ॥| ४ ॥
अभेग २
नको तुझे ज्ञान नकी तुझा मान | माझे आहे मन वेग्ठेंची || १ ॥
नको तुझी भुक्ती नको तुझी मुक्ती | मज जाहे विश्रांती वेगव्टीच ॥ २ ॥
चरणीं ठेउनि माथा विनवितो सावता | ऐका पंढरिनाथा विज्ञापना | ३ ॥
अभंग ३
नामाचिया बलें न भिड़ सर्वथा | कव्टिकाव्ठाच्या माथा सोटे मारुं ॥ १ ॥
वैकुंठीचा देव आणूं या कीर्तनीं | विह्वछ गाऊनी नाचों रंगीं ॥ २ ॥
सुखाचा सोहत्ठा करूनि दिवाब्यी । प्रेमें वनमात्ठी चित्तीं घरुं। || ३॥
सावता म्हणे ऐसा मक्तिमार्ग धरा । तेणें भक्तिद्वारा बोढंगती ॥ ४ ॥

बहिणावाई

अंग १
संतुष्ट मानसीं सदा सर्वकाकछ | हृदय निर्मछ जैसी गंगा ॥ १॥
संत ते जाणात्रे ब्रह्मप्रात्छार्मी | धन्य तेचि जी शरण त्यांसी ॥ २ ॥
सर्वभूती घुद्धि समान सारिखी । मापुली पारखी चिंतूं नेणें | ३॥
चहिणा म्हणे द्वैत हारपूनी गेलें | अद्वैत बिंबलें ब्रह्म डोढां ॥ ४ ॥

अभंग २
आपुलिया दु:खें जैसे होती कैश । दुजिया चित्तास तेचि परी ॥ १॥
ऐसें जे जाणती आपुले मानसीं | संत निश्चयंसी वोब्ठखाब्रे | २ ॥
परातरिया सुर्खे सुख मानी मनों । देखें वर्नी जनीं जनादन ॥ ३ ॥
कापुराचें जैसे अंतर्वाद्य युद्ध । किया तें प्रसिद्र रन जैसे | ४॥
तैसे ज्याचें चित्त सारिखें सर्वदां | संत तयां बदा सर्वभार्वे | ५॥
सूर्याचिये अंगीं जैसा नाहा मछ | चंदरनों निश्चक धृति जैसी || ६ ॥
बहिणी महणे पूर्ण ब्रह्म निर्विकार | तेचि हे साकार संतजाणा | ७॥

ण्ण्ट

नवनीत

अभेंग ३
हँबरोनी येती | वत्सा घेनू पान्‍्हा देती॥१॥
तुझी कराबा सांभाछ | माझ्मा अवबधा सकक ॥ २॥ ॥॒
विसरली भुकतान | तुमचे देखिल्या चरण || १॥ रे '
सेना रहणे प्रेमभातुकें | थांवें आतां हैं. कौतु्के | ४ ॥

नरहारे सोनार
अभंग १
देवा तुझा मी सोनार | तुझे नामाचा व्यवहार ॥ १ ॥
देह बागेसरी जाणें। अंतरात्मा नाम- सोने ॥ २॥
प्रिगुणार्ची करनी मूल | आंत जोतिछा अह्मरस ॥ ३ ॥
जीव शिव करुनी फुंकी | रात्नदिबस ठोकाठोकी ॥ ४ ॥
विवेक हातबड़ा घेऊन | कामक्रीध केला चूर्ण ॥ ५॥
मनवुद्धीची कातरी | रामनाम सोने चोरी ॥ ६ ॥
ज्ञान ताजवा घेउनि हातीं । दीन्ही बक्षेरें जोखिती ॥ ७ ॥
खांधा वाह्यननी पीतडी | उत्तरा पैछथडी ॥ ८ ॥
नरहरीं सोनार हरिचा दास | भजन करी रात्रदिवस | ९ || ।

अभंग २
सकते धर्माचें कारण | नामस्मरण हरिकीतेन |) १ ॥
दया क्षमा समाधान | ध्यावें संतांचे दर्शन ॥ २ ॥
संतसंग धरा वेगीं | बृत्ति जड़ों पांडरंगीं॥ ३ ॥
नत्तनु ने येयाची वा कदां ) भार्वे मजा संतप्रदा ॥ ४ ॥
भुद्दं नका या संसारी | हरि उच्चारी उचारी॥ $ ३
सर्व जायाचें जायाचें | हरिनाम हेंचि साचें॥.६॥
विठोबा रक्षीक शेत्रटी | उम्रा कर दीरद्दी कठीं ॥ ७॥
नरहारि जाणोनि शेत्रटीं | संतचरणा घाली मिठी ॥ ८ ॥

'कितीएक कविकबयित्रींचे अंग ज्‌०्र,

सावतामाठी
अभंग १
कांदा मुछा भाजी | अवधी विठाबाई मानी || १॥
लसूण मिस्ची कोधिविरी | अबधा जाछा माझा हरि ॥ २॥
मोट नाडा विहीर दोरी | गवधी व्यापिछी पंढरी ॥ ३ ॥
साबता म्हणे केला मत्ठा | विद्वलपा्यीं मोविछा गढ्ठा || ४ ॥
अभंग २
नको तुझें ज्ञान नको तुझा मान । माझ्ें आहे मन वेगर्ंची ॥ १॥
नकी तुझी भुक्ती नको तुझी मुक्ती | मज जाहे विश्रांती वेगछीच ॥ २॥
चरणी ठेडनि माथा विनवितों सावता | ऐका पंढरिनाथा विज्ञापना ॥ ३ |
अभंग ३
नामाचिया बढ्)ें न भिउं सर्वथा | कव्टिकाछाच्या माथा सोटे मार ॥ १ ॥
चैकुंडीचा देव आणू या कीर्तनी | बिहछ गाऊनी नाचों रंगीं॥ २ ॥
सुखाचा सोहत्आा करूनि दिवाछ्ो | प्रेमें वनमालठी चित्तों घर: | ३ ॥
सावता म्हणे ऐसा भक्तिमार्ग धरा | तेणें भक्तिद्वारा बोलंगती ॥| ४ ॥

बहिणाबाई

अभंग १
संतुष्ट मानसीं सदा सर्वकाछ | हृदय निर्मछ जैसी गंगा ॥ १॥
संत ते जाणब्र ब्ह्मप्राप्तीछा्गी | धन्य तेचि जगी शरण त्यांसी ॥ २ ॥
सर्वभू्ती बुद्धि समान सारिखी | आपुछी पारखी चिंतूं नेणें || ३ ॥
बहिणी म्हणे द्वैत हारपूनी गेलें | अद्वदैत विंवर्ले ब्रह्म डोव्यों ॥ ४ ॥

अभंग २
आपुलिया दु:खें जैसे होती क्रैश | दुजिया चित्तास तेचि परी ॥ १॥
ऐसें जे जाणती आपुले मानसीं | संत निश्चयसी वोछ्खखाबे || २॥
पराधिया मु्खें सुख मानी मनीं । देखें वर्नी जनीं जनार्दन ॥ ३ ॥
कापुराचें जँसें अंतर्वाद्य शुद्ध । किया तें प्रसिद्ध जन जैसे ॥ ४ ॥
तैसे ज्यावें चित्त सारिखें सबेदां | संत तयां बदा सर्वभावें ॥ ५ ॥
सूयौचिये अंगीं जैसा नाही मत्ठ | चंदर्नी निश्चछ धृति जैसी ॥ ६ ॥
बहिणी म्हणे पूर्ण ब्रह्म निर्विकार। तेचि हे साकार संत जाणा | ७ ॥

णजर१० नवनीत
कितीएक क्वीची पढें

एकनाय का |
समग्ुण चरित्रें परम पत्रिन्नें सादर वर्णावीं | सजन-हूंदें मनोभावें आधी
बंदाबी || छु० ॥ संत-संगें अंतर-रंगें नाम बोलावें । कीर्तन-रंगी देवासानिध
छु्खें डोछावें ॥ समुण चरित्रें० || १ | भक्ति-ज्ञानापिरहित गोष्टी इतर न
कराव्या । प्रेम-मरें वैराग्याच्या याक्ति विवराब्या॥ सग्रृण च०॥ २१॥
जेणेकरुनी मूर्ति ठसावे अंतारें श्री-हरिची | ऐशी कीरतन-मर्यादा है संताचें
घरची || सगुण च० ॥ ३ ॥ अद्वय-मर्जने अखंड स्मरणें वाजबि करताछी |
एका जनादेनीं मुक्ती होये तत्काव्हों || सगुण चर्र्रिं०॥ ४ ॥

तुकाराम

पद १ |
पुरे एकचि पुत्र माय-पोटी | हस्न्मरणें उद्धरी कुलें कोटी॥ 8५ ॥
धन्य वंशीं जन्मछा भगीरथ | गंगा बाणोनी शर्तज केछे मुक्त ॥ पुरे
एक० ॥ १॥ गौतमानें आणिढी गोदावरी | भापण तशोनि दुजयासी
तारी ) पुरे एक०॥ ३ ॥ पांचा वर्षचें घ्रत्र चाह तानहें | अढक पदीं
स्थापिलें वह मानें ॥ परे एक” ॥ ३॥ तेज:-पुंज शीतक-सीझय-दानीं।|
एक चंद्र-प्रकाश त्रि-भुवर्नी ॥ पुरे एक० ॥ ४ ॥ पहा कैसा तो पुंडरीक धीट |
उभा क्रेछा वैकुंठ-नायक ॥ पुरे एक० ॥) १॥ राम-रूपी जन्मछा कीर्च्िबंत गे
मंजनीचे उदरीं हमुमंत ॥| पुरे एक० ॥ है ॥ तुका “महणे हरिस
विन्युख | गांधारीचे उदर्री झत-मू्ख ॥ पुरे एक० ॥ ७॥ हि

पद २ है
येथें कौणाचें काय वा गे | ज्यायें त्यानेंच अनहित केछे ॥ धु० ॥ संतती
सांगितर्छ ऐकेना | स्वर्ता बुद्धिही असेना ॥ हरी निवरछी पिकेना। गूढ

कोणाचें ऐकेना || येथें फोणाचें० ॥ १ ॥| अन्य यातिचे संगरती छागे।
साध-्जनांमध्यें न वागे | केल्पाबाण पराक्रम सांगे | जेयें सांगे : तेयेंचि

फितीएक कववीर्ची पर्दे ण्शश्‌

भीक मागे ॥ येथें कोणाचें० ॥ २ ॥ नीत टाकुनी अ-नीत चाले | भड़मड
भल्तेंच बोले | मंद होउनो उन्मत्त डोले। गखेर फार वाईटठ झार्ले ॥
येथें कोणाचें" ॥ ३ ॥ तुका म्हणे कांहीं नेम | चित्ती न धरी अधम ॥
सांग पंडछासे श्रम | बंत्ती कुटीक त्यासी यम | येथें कोणाचें० ॥ ४ ॥
पद ३
पौटापुरतें देई । मागणें रूयि नाहीं छयि नाहीं ॥ 8० ॥ पोछी साजुक गथवा
शिक्वी । देवा देई भुकेच्य। वेलों ॥ मागणे० ॥ १ ॥ बस्ध नबरें अथवा जुर्नें
देवा देई अंग मरून | मागणें० ॥ २ ॥ देवा कछूणा अथवा कींडा । आम्हां
देई भुकेच्या तोंडा ॥ मागणें० ॥ ३ ॥ तुका म्हणे बातां | नका करूं
पायापरता ॥ मागणें छयि नाहीं छयि० || ४ ॥
पद ४
ज्याचें सुख स्याला सुख त्याला | काय असे मल्त्याढा ॥ ज्याचें० ॥ घु० ॥
एक जेबुनि तृप्त ज्ञाला | एक हाका मारे जन्नाछा ॥ ज्याचें सु० ॥ १॥
एक नदी उतरुनि गेला। एक हाका मारे तारूछा ॥ ज्यायें सु० ॥ २॥
एक मोक्ष-मार्गी गेछा | एक अधो-गती चालिला ॥ ज्यायें || सु० ॥ ३॥
तुका वैकुंठाशी गेछा | हाका मारीतो छोकांडा || ज्याचें सुख त्याठा
सुख त्याका ॥ काय॥। ४ ॥

रामदास

धाँव रे राम-रया | किती अंत पाहासी ॥ प्राणांत मांडियेछठा | नये
करुणा कैशी ॥ धांव २० ॥ घु० ॥ पाहिन क्षणमरी | चरण झाडीन केश ॥
नयन शीणले .बा । जाता केघबां येशी ॥ घाुंच रे० ॥ १॥ भी-पण
अभिमानीं । अंगीं भरियेदा ताठा || विषय-कर्दमानें | छाज नाहीं लोव्ठतां॥
चीछ्स उपजेना । ऐसे झाझें बा जातां ॥ धांव रे० ॥ २ ॥ मारुती-स्केध-
भागों । झीत्र बैसोनियां यावें ॥ राघवें वैथ-राजें | कृपा-औपध या ॥
दयेच्या पद्न-हस्तें | माझे शिरीं ठेवावे || धांत रे० | ३ || या भरी रामदास |
थीर पात्रतो ब्यथा ॥ कौतुक पाहतोसी | काय जानकी-नाथा ॥| दयाछा
दीन-बंधी । भक्त-वत्सछा जाता || धांव रे० ॥ ४ ॥|

५१४ नवनीत

आणुनी, आबंडिनें मजला देती ॥ राज-दिस फिरले मार्ग, दधि गोरस चोर
येती || (चाठ बद॒० ) मी तोड़ुनि भार्लें। तटका | तो जिया छागछा चटका ||
मजविण त्या युगतम घटका। बाठवतें प्रेम जयांचें'॥ उद्धवा
शांतबन० || २ ॥ पति-सुत्तादि गृह धन त्यजिलें, मजबरती धरुनी ममता ।
सानिलें तुच्छ अपबर्गों, मजसंगें निश्रछः समता॥ मदत्त-चित्त त्या
गोपी, नेत्रांतरिं छेवुनि समता ॥ (चाकू बद०) तित-तुल्य नाहिं मारने
डगल्या | इढ निथ्रय धरनी तगलल्‍्या | बहुधा त्या नसतिक जगल्या।
भंगलछे मनोरथ ज्यांचे ॥ उद्धवा शांतवन० ॥|३॥ हार गाहे सुखरुप
महणुनी, भेटतांचि त्यां सांगावें | सांग कीं समस्तां पुशिकें, प्रत्युत्तर त्यों
मागावें ॥ कथृनियां ज्ञान तयातें, सांग कीं शोक त्यजात्र || (चाल बद० ) हैं
कार्य नब्दे तुजजोंगें | मजसाीं जाबें वेगें || हैं. मध्यमुनाश्वर सांगे, त्या न
पे ज्ञान जयाचें || उद्धवा शांत्वन० ॥ ४ |)

पद २ १ 3४
जाणों हरिचे पाय। आम्ही जाणों हारे पाय ॥ हु० ॥ नियम न जाणों
यमह्ि न जाणों | नेणों अन्य उपाय || आम्हो० ॥ १ )| परिस देखनी
सोनें घेणें | जलो त्याचा व्यवसाय ॥ आम्ही० || २ ॥ कृष्णाचें पद सोड़नि
आम्ही | मुक्ति वरूं हाय हाय ॥ आम्ही जाणों हरिवे पाय ॥ ३ ॥

पद ३
तूं माझा यजमान | रामा सूं माझ्ञा यजमान ॥ प्लु०॥ जननी-जठरी
रक्षियर्लं मज | पोमुनि पंचहिं प्राण ॥ रामा तूं० ॥ १ ॥ बाहेर निवर्तां
मातेचे स्तनीं | पय केछें निर्माण ॥ रामा तूं० ॥ २ ॥ ऐंसें भसतां या
प्रोठाची | का करूं चिंता जाण ॥ राम तूं० ॥ ३ ॥ मध्यमुनीश्षर स्वामि
रमा-पति | धरि मान्ना अभिमान ॥ रामा तूँ? ॥ ४ ॥

पद ४
तो नर गति चुकढा | स्वानंदातें सुकछा॥ तो नर०॥ ६०॥ सहुरु-
बरदा वाणी ) नाहीं नाहीं ज्याचें, अवर्णीं || तो नर० ॥ १ ॥ शा
पहुनि वक्ता । बोटत फार अनुभव नसतां | तो नर० ॥| है ॥ धर्मबासना

फकितीएक कर्वीचीं पर्दे ण्श्णु
कांहीं | ज्याचे मानासें तिव्भर नाहीं।| तो नर० ॥ ३॥ संत-संग-हरि-भक्ति |

क्षणमरी न ये मनांत तरिरक्ति ॥ तो नर० || ४ ॥ मध्वनाथ म्हणे भाव |
सब्दुस्वांचुनि कैंचा देव | तो नर० | ५॥

अमृतराय

पद १
अखंड हरि हरि वदा रे | बापांनो अखंड हरि हरि वदा ॥ किती सेवाल
धन-दुमंदा । रे बापांनो अखंड हरे हारे वदा ] ध्ु० ॥ काय रानांत
बाटल्या नद्या । काय तरू म्हणति फछ न या ॥ किती कांडोकांडिं मिस्वाल
मुद्दा | गेलि माजची घड़े न ये उद्यां॥रे बापांनो” ॥ १ ॥ काय
बिद्दीत न मित्ति चिंध्या | काय न मिले भोपतता दुष्या ॥ या रतों युक्ति
सुखाच्या सुध्या | वाचा एकोबाचा भागवताध्या || रे बापांनो० ॥ २॥
काय पर्वतिं बुजल्या दन्या। काय दुकाव्थ पडछा कन्या ।॥ काय महर्ग
तृणाच्या बोन्या |या तों वैराग्या युक्ति खत्या॥ रे बापांनो» ॥ ३॥
बाहु असतां आपणापाशी | मगर कशास पाहिजे उशी | काय अडचण
महदाकाशी । ठाय नेदि काय पृथ्वी कुशी || रे बापांनो० ॥ ४ || काय
लोकि दाखठे रोधिडे | काय न मिलति जुने जोंघब्े ॥ ऐसें ठाकुनि दुर्भद
आंधके | च्यर्थ अमोल भयुष्य उधकछे ॥ रे वापांनों० | ५ || कर जोडुनि
अमृत विनवितों | बाहु उभारुनि गर्जतों | जो निश्चय धरुनि बैसतो |
त्या घरी बसल्या राम देतो ॥ रे बापांनो० ॥ ६ ॥

पद २

होने गोसाबी गोसावी | हरि-कथाचि पारेसावी ॥ घु० ॥ गमन नसे
ज्या गांवीं | तेश्विठ वाट कशास पुसात्री | होठनि० ॥ ! ॥ सुर्खे मिलो
खंबाइत । अथवा भगत्रीही नेसात्रीं॥ होडनि० ॥२॥ मिक्षा मागुन
निस्पृहतेनें | सत्संगति पोसावी॥ होउनि० ॥| ३ ॥ दुर्बाक्‍्यें सोसुनियां॥
आपण अमृत-इष्टि वपोत्री ॥ होउनि० ॥ ४ ॥

ण्र्द » नवनीत

पद ३
वा तुझा चालता कातछ् | खायाछय मित्ठता सक |) ध्ु० ॥ है कोण
बायकोचे साछे | तुपाबेगछा घांस न गिरे ॥ तांदुछ रांधियेले मोकछे। केंडें
बेत्रीचें ऊखक ॥ वा तुझा० ॥ १ ॥ है कोण वायकोचे मामे | घरंत वागती
रिकामे ॥ साखर शाल्योदन खाणें | भोजन-भाऊ कैब |] वा तुझा० ॥ २ ॥
साल्या मेहुण्या घरासि येती ) फराव्याक्या पंक्ती बैसती ॥ नाी कोरफोरून
काढिती | से मांयेचा गोंधत ॥ वा तुझा० ॥ ३ ॥ अधम्ृतराय म्हण रे
मूर्सा | किती भुठ्छासी मायेच्या घुखा ॥ आंतीं जासी एकटा नरका।
भज सहुरु दयात्न ॥ बा तुज्ता ०॥ ४॥

पव ४
प्राण्या भुलूं नककी नदूं नकी ] स्व-हिता अंतरसीछ ॥ प्राण्या भुद्धं नकी
नदूं नकी ॥ भर० ॥ हा देह पांचांचा' | पांच जण नेतीछ ॥ जोव हा बज्ञानी
न्यायाढा | धर्म-दूत येतीठ [| हिशेव पापाचा थुण्याचा । चित्रगुपत
घेतीऊ ॥ केल्या कर्माचें फछ बापा | अवश्य ते देतीछ । प्राण्या
भुद्ं नको नदं०॥ (१ ॥ वेद-शआाज्ांच्या उपंदेशें | निरभिमानी होय || ' ;
राहें छीनपणे सर्वाशी | जैसें पातछ तोय ॥ क्षमा भात्तत्वें धरावी । भवोठणी
जणुं भूय ॥ जात्मबिचोरें पुसाबी | संत जनांतें साय || प्राण्या० ॥| ९ ॥ वैभव
जायाचें वा जायाचें | पाप-बल्ठें जाईछ | सत्ता थरी-हरिची श्री-हरिची। तो हिरोन
नेईछ | होई सावध रे वा सावध रे | तरिच बेरें होईछ ॥| क्षेम-कल्याणा वा
कल्याणा | भमृत्ेश्वर देईंक | प्राण्या मुद्धं नको नदूं० ॥ ३ ॥

पद ५
महणउनि हारे भमजिजे हरि भजिजे | पदोपदी संस्मारिजे ॥ हु० ॥ उंदीर देखुनि
बचके | तैसा काव्छाल्यर्ग न दचके ॥| १ ॥ दाठति कंठ कफानें | नाना देहीं
' छठति त॒फानें ॥ २ ॥ वरडुनि घाबेरें कारिती | असली सु-बुद्धि तेही हारेती
॥ ३ ॥ समयों म्हणती पैका वेंचूँ। अंतारें सहख तिडका विंचू॥ ४ ॥|

| पंचमहाभूतांचा- 2

फितीएक कर्वी्चीं पर्दे ण्श्७

लागालि देखुन उचकी। ज््री सुत बंधु पैका उचकी || ५ | कंठीं कुडक्या
मुद्या | अवघी संपत्ति जाइल उद्यां॥ ६ ॥ भमृर्तेंविण मति बसा | आंतरें
सावध तो एक बिरक्का ॥ ७॥ *

शिवदिनकेसरी
पद १

जैसे ज्यानें केले | तैसें त्याछा फछ झालें॥ ऐसे अनुभवासि बार्ले | यांत

जमुर्चे काय गेढें ॥ धु० ॥ का्-व्याठ हा विक्राल । डंखूं पाहे सर्वहि काठ ॥

त्याचें भय सांडुनियां । मूर्ख स्त्र-हित टोछाविर्ले ॥ यांत० ॥ १॥ भक्त

विरक्त योगी संत | सिद्ध ज्ञानी जीवन्मुक्त ॥ त्यांची सेवा कारितां देवें।

चैकुंठासी ने्ें ॥ यांत० | २ |] अर्थ स्वाथ साधन अर्थ | केसरि शिवदिन ग्रुरु

परमार्थ ॥ गुरु-भक्तार्चे गुरु-भक्तिनें | जन्म-मरण चुकब्रिलें || यांव० ॥ ३॥
पद २

भात्र धरारे | आपुछासा देव करा रे ॥ ध्रु० ॥ कोणी काय म्हणो यासाठीं |
बलकट प्रेम असार्वे गांठों ॥ निंदा-स्तुतीवर छाबुनि काटी । मी* तू
हरा' रे॥ आपुछासा देव० ॥ १ ॥ सकाम-साधन सर्वही सांडा। निष्कामें
मुछ भजनी भांडा ॥ नाना कुतर्क-शक्तिसि दबडा | गाली जरा रे॥
भापुलासा० ॥ २ ॥ दुर्लभ नर-देहाची प्रामी | पुन्हा न मिले हा
क्पांती || ऐसा विवेक जाणुनि चित्ती | गुरुसी बस रे॥ आपुछासा०
॥ ३॥ केसरिनाथ-गुरूचे पायी | सृष्टि आाजि बुडाछी पाहीं॥ शिवदिनि
निश्चय दुसरा नाहीं। भक्त सखा रे ॥ आपुछासा देव करा रे ॥ ४॥
पद ३
माझी देव-पुजा देव-पुजा । पाय तुझे गुरु-राजा | माझ्ी० ॥ घधु० ||
गुरु-चरणा्ची माती । तेच माज्ञी भागीरथी || माज्नी० ॥ १ ॥ गुरु-चरणाचा
बिंदु | तोची मा्ा क्षीर-सिंघु ॥ माज्ञी० ॥ २ | गुरु-चणणार्चे ध्यान | तेंचि
माझें संध्या-स्नान |) माली ० || ३ ॥ शिवदिन केर्सार पायी | सहुस्वांचुनी
टैवत नाहीं ॥ माझी० ॥ ४ |
१ भेदमादरह्दित नहा.

५१८ नवनीत

पद ४
देवें नर-तनु सांपडली | मूढ़ा तुज कां भूछ पडली || धु० ॥ अमूल्य आायुष्य
जातें रे | कां करितोसि मातेरें ॥ देवें नर-तनु० ॥ १ | मोह-म्दे तुम्ही का...
भुल्छां । काछ-व्याव्ठ गित्ठि तुजतय ॥| देवें नर-तनु० ॥| २ ।॥ शिवदिन सांगे
मृदु-बचनें | साध होई श्रुति-बचनें ॥ देवें नर-तनु सां० ॥ ३॥

रामणोशी
भज भज भत्र-जरूधिमानि, मनुजा शिवाला ॥ छु० [| धरिशिछ ढढ चरण-
कमल, घडिभारे तरि करुनि वि-मछ | तरिच सकल पाप शमढ, त्यज रे
मवारा || भज भज० ॥ १॥ सांडुनियां विषय-बमन, झडकरि कार पर्डाए-
दमन । पूर्जि मन हैं करनि सुमन ॥ गिरिजा-धब्राछा | भज भज० ॥ २ ॥|
सावध हो करिशि काय, शंकर गुरु बाप माय | चिंतुनि कविराय पाय
हृदयीं निवाला || भज भज० ॥ ३॥। |

जीवनतनय

पद १ पु
माइया बाकाबरता रोप | कैकेयि घरिशी कां ॥ ध० | चिमर्णे बारूक कीं
रघु-राय । कैछा नसतां तव अन्याय || वनासि दबडुनि सुख तारे काय।
ऐसा अनर्थ करिसी का ॥ माश्या० | १ ॥ ग़म केबछ नेणत बात्ठ | फिरिछ
विपिनी कीं गदुमाव्ठ | यास्तव बाठतसे हृत्हृत्छ | ठेविव भाक्ठ चरणीं ,
का | माइ्या० ॥ २॥ अंतरल्यावर श्री-रखुगज | माझ्े प्राणाचि जाति
आज ॥ त्रिभुवर्नी अपकीर्तीची छाज । व्यर्थवि आज वरिसी का
माक््या० ॥ ३ ॥ देईं भर्ताशी संभार | परि मजबरता करें. उपकार ॥ जीवन-
तनयाचा दातार | चित्ती दूर धरिसी का ॥ माइ्या० ॥ ४ ॥

पद २
साक््या बाक्ा रघुबीश ! वनातति जाऊं नको ॥ धर? ॥ फोम नाजुक
तुझा काय | व्यर्थचि भर्री मरठासी काय ॥ रहते मोकठोनि मी धाय |
पंकी गाय रोबूं नको॥ मास्या० ॥ (६ ॥ त॒शे प्रायोँ य्ेतिठ फोड |
वन-विचराची इच्छा सोड ॥ देई मजल्य एवंड्री जोड ) सुहत-मोड मोड

कितीए्क कर्चीर्ची पे ण्श्ु

नकी || माइया० ॥ २॥ सूक्ष्म केवछ तूं तर बार्ू । कैसा फिरसिल
रानोमाठ | होइठ मनथे कीं तात्कार्ल | विपरित काछ दावूं नको ||
माइ्या० || ३ || विनवित रामासी ते माय | स्वस्थचि मजपासी तूँ राय ॥
जीवनतनय बंदितो पाय । कांहीं उदास होउं नको ॥ माइ्या० | ४ ॥

सोहिरोबा
पद १
भगवंताछा स्मराल तारे हा भव-सागर तुम्ही तरारू हो ॥ घु० ॥ पापामध्यें
न पहाल झुद्ध हैं पुण्यचि करा तर हो | आणी योगी व्हा् तरी मोह-
फर्णीचें विष उतराल हो || भग० ॥ १ ॥ मात्मा ना विसराल विपय-तृष्णा
ना पसराल । भ्रमांतुनि कसराल आदि-पुरुषाला अनुसराल हो || भग० ॥ २॥
विचार हा विवराल निरंतर भजनीं वावराल | निज-झांतीछा वराक चंचव्ड-
मानस हैं आवराल हो ।| भग० ॥ ३ ॥ योगाम्यासें झराल अ-क्षय प्रेमार्ते
पाझराल ॥ निरंजन-बर्नी ठराल तेव्हां नित्यानंदें भराठ हो ॥ भग० ॥ 9 ॥
सोहिरा म्हणे कमें हराल केवरिं जन्मुनि पुढति मरा || चित्त चैतन्यीं
सुधराल तेब्हां उभय कुल्ठें उद्धशाठ हो || भग० || ५ ॥
पद २
हरिभजनावीण काछू घालवूं नको रे ॥ घ्रु० ॥
संतसंगतिनें उमज । चिट्द॒पासि पुरतें समज |
अनुभवावीण उगिच | मान हाल्वूं नको रे ॥ हारि० ॥ १ ॥
दोरिच्या सापा भिउनि भवा | भेटि नाहीं जीवाशिवा ।
अंतरिचा ज्ञानदिवा | माठवूं नको रे ॥ हरि० ॥ २॥
विवेकाचि ठरेल भोर | ऐसे बोलछात्रे कीं बोछ।
आपुल्या मर्ते उगाचि चिखछ । कालबूं नको रे॥ हारि० ॥ ३॥
सोहिण झहणे ज्ञानज्योति | तेथें कैचि दिवसराति।
तयात्रिणें नेत्रपातिं। हाडयूं नको रे || हरि० ॥ ४ ॥
पद ३
हसि-स्मरण-विस्मएण, तारे तुझे काय जिर्णे रे असून ॥ घु० ॥ स्वार्थचि
साधिसी, सार्थक नेणसी | कोणासि पहा तौर पुसून। पुढढें नाहीं गति।
मलिन झालि मति | साधुची संगति नसून | हारि० || १॥ रतिब्रिछासे ठंपट

ह्र० नचनीत

होती । मानस गेलें डसून | छबकर सर कीं पडसिल नरकीं | फुकट मरशीठ
कुसून || हारि० [| २ ॥ भाक्लसि कामा उमा रिकामा | थद्टाचि करिसी बसून |
कुकर्मीच्या कांहिं वर्माच्या | गोष्टि सांगसी कम्तन ॥| हरिण“३॥ श्र
फिरी तुजला मिरवी देव भसे रे रुसून | जबकि असुन तुझे हृदायें वसून।
भगवंत नये रे दिसून ॥ हरि० ॥ ४ ॥ गहणे सोहिश गुरुनाथ हा । माया
इृदयीं घुसून। जनासि उद्धरावया कारणें | बचन सांगतों ठसून ॥ हरि०॥ ९॥

देवनाथ
नामामृतरस रसने | भरावा ॥ छ्ु० ॥
सर्वोतर्गत श्रीगुरु व्यापक | जाणुनियां प्दि भाव घरावा ॥ १॥
आत्मा आपण उमजुनि अनुमर्बी | मीतूंपण हा हेतु हरावा ॥ २ ॥
नयनद्वारें हृदयभुवर्नी | सचित्सुख गुरु पूर्ण शिरवा॥ ३॥
देवनाथप्रमु नाथ निरंजन । प्रेमार्दें, निज आतत करावा ॥ ४॥
स्फुट परदे
पद १ हु
बोछ्णें फ्रोल झाठलें। डोठणें वांयां गेलें || ध० ॥ चित्ती विपयांचा
भमिवाप | नाहीं बिश्रांतीचा छेश ॥ मुर्खे म्हणे मिर्तिशिप । पर-अह्म सांचरे

॥ बीढणें० ॥ १ ॥ श्रतरणी दावी गष्टहि भाव ! म्हणे गृग-जव्यत हैं बाव | '! '

कबडी वबेंचिताही जीव | जाऊं पढद्दे तब्ठमछुनी ॥ बोछणें० ॥ ३॥ परोप-

देशों पूर्ण-शञानी । थाहे मत्सर ममता मर्नीं ॥ नागसुरं तो जैसा फणी | *
डोछे प्री विष बदनीं || बोलणें० ॥ ३॥ बन्न महणतां कोण धाऐे। शनब्दें

मह्म कीण झाऊझे | शिकत्रिले बोछ बोले ) शुक पक्षी में जैसा ॥ बोलणें*

॥ ४ ॥| शिकलछा नाना-कछा छंद | नाहीं अंतरी निदेद्व ॥ सहज पूर्ण

निजानंद | सर्व रंगीं न भासे | बोलणें फोछ झालें | डो० ॥ ९ ॥

पद २

एक मौंच प्रिय-कर ज्याढा | मां ही आयुष्य त्याठा ॥ ह० ॥ छप्ण रण
अर्जुनातें । माह मद्भगक्तांसीं नाते |! जैसा मत्स्य जरब्हीं जीवनातें | जीवें-मार्े
न विसंत्रे | एक मीच० ॥ १ ॥| मजवेगढें दुसें कांही | बि-मुवानें जयासि

स्फुट-पर्द प्र

उरलें नाहीं ॥ त्याविण क्षण छव॒ पल मज पाहीं । उदास अनंत अझ्यांडें ॥
एक मीच० ॥ २॥ इंदर-परदीचें जे उपमोग। त्याचे दृष्टि ते क्षय-रोग ॥
माझे स्व-रूपी अखंड योग | वियोग नाहीं मज त्यासी ॥ एक मीच० ॥ ३॥
ऋद्धिसिद्धी, मुक्ती चारी । द्वारी बोछंगति कामारी ॥ देखुनि वांतीचिंये
परी | अखंड रत हस्-गुरु-मजनीं || एक मीच० | ४ || काया वाचा मना
चित्तें | अनन्य भांवे भजती मारते | त्यांचा सर्वही मां अच्युतें | योगक्षिम
वहावा ॥ एक मीच० ॥ ५ | विश्वात्माचे आत्मे झाले | पूर्ण निजानंदीं
रंगछे ॥ त्यांसि म्हणती मेले गेढे | ते श्रांतीचे शिरो-मणी ॥ एक मीच
प्रियकर ज्याला । माझें हो आयुधष्य त्याठा || ६ ॥

पद ३

भज रे गोविंदा गोविंदा । सचिदानंद-कंदा || सावध होई रे मति-मंदा | न
करीं आणिक धंदा || भज रे० ॥ घ्रु० ॥ मोंहें भुछछासी भुढ्छासी । मासें
माझ्लें म्हणसी | छेझें मेल्त्रिल्या धन-राशी | अंती टाकुनि जाशी ॥ भज रे०
॥ १ ॥ मृह-सुत-धन-दारा घन-दारा | मिथ्या मोह पसार ॥ आंती जाशिड
रे झरारा॥ कि कां प्रूण विचारा॥ भज रे० ॥ २॥ अआयुध्य जातें रे
घडिघडी | तुज विषयांची गोडी ॥ काछ पाडिल रे मुरकुंडी | तें तुन कोण
सोडी ॥ भज रे० ॥ ३ ॥ विसरुनि भगवत्ता भगवंता। करिशिल घरची
चिंता ॥ काल नेईछ रे अचचिता | तंब तूं पडशिल भ्रांता || भज रे० ॥ ४॥
गुंडा केशवी स्थिर राहे | तरीच तूझी सोये ॥ पाया छागडिया पैं पाहे।
अंतीं मोक्षा छाहे | भज रे गोविंदा गोविंदा ॥ ५ ॥
पद ४

नेदी चित्ता शांति ऐसी त्रिद्या काशाठा। नेथे हरिचें नाम ऐशी जिब्हा
काशाढछा | घछु० ॥ अप्रिय बोलती पतिला ऐशी बाइल काझाढा |
बाइलिला जो व्यर्थ गांजितो तो पति काशाठा ॥ हृदयीं कृत्रिम बशांशीं
ती मैत्री काशाठा | मनचा खोटा फिरोनी शिणला त्तीर्थे काशाछा ॥
नेदी० ॥ १॥ भावाविरहित नर जो त्याछा देँवत काशाठा | एक धड
ना भाराभर त्या चिंध्या काझ्ाला ॥ एक गुणी ना दुर्गुणि बेटे झमर
काशाढ्य । आदर न करी त्याच्या धरचें भोजन काशाठा ॥ नेदी०
॥ २ ॥ ग्वें ताड़ुनि जाय तयाशी भाषण काझाछझा | अभाग्याचें

5रर नवनीत

समर्थाशी वैर काशाछा || करणी नसतां ज्ञान व्यर्थ बड़बड काझाढा |
इृदयीं पड़िएु बसती त्याढा जप-तप काशाठा ॥ नेदी० ॥ ३ ॥ गुरु
निष्ठा न धरी ऐसा शिष्य कांशाठा | शिप्याढा जो बाइट चिंती तो .,
गुर काशार॒ा ॥ वाद्या अथवा भेया ऐसा सेवक काशाढा । प्रवोध
निर्म न करी ऐसा स्वामी काशाढा ॥ नेदी० || ५॥ प्रीत धरना
सहोदराची ऐसा सोदर काशाला। पोट भेरेना जेथें ऐसा देश काशाछा ॥
हरि-कति बोले सहुरुनचर्नी संतृति-पराशा | छेदीना तो मानव जनन्‍्मा
आला काशाछा ॥ नेदी चित्ता शांति ऐशी० ॥ ५ ॥ ह

भूषाब्या गणपत्ीवरच्या

भूषाव्ठी १ ; ५
उठा उठा सकंबठ जन | वाचे समर गजानन ॥ गौरी-हराचा नंदन।
गज-बदन गणपती ॥ घ्लरु० ॥ ध्यानीं गाणोनी मुख-मूर्ती | स्तबन करा
एके चित्ती ॥ तो देईछ ज्ञान-मूर्ती | मोक्ष-सुख सोज्वछ || उठा उछा० ॥ (॥
जो निजमक्ताचा दाता । वंय सुर-बर्रां समस्तां | त्यासी ध्यातां भव्-भय चिंता। '
विप्न-बार्ता नित्रारी || उठा उठा० ॥ २३॥ तो हा सुखाचा सागर | श्री-गणगाज,
मेरिश्वर ॥ भावषें विनवीतों गिरिधर | भक्त त्याचा होऊनी ॥ उठा उठा»? ३३

भूषात्ली २
उरठिं उर्ठिं था मोरेश्वरा | चबदा विद्याच्या माहेरा ॥ चतुमुंजा परझुकरा |
मंकुश-धरा गजनबंदना ॥ धु०॥ माता बोढे शैछ-नंदिनी | योगी
उभे असती आंगणी ॥ दर्शन दावे चिंता-मणी। प्रातः-स्मरणीं स्मस्ती है ॥|
उरठिं उठ बा०॥ १ ॥ र्व-जडित सिंहासन | वरी बैसछे गजानन॥ ,
ऋद्धि सिद्धि दासी दोन । करिती चरण-सेत्रेतें ॥ उठि उरठिं वा ॥३॥ '
अंगीं सेंदुराची उठी | शीभे चंद्रमा खाट ॥ मुक्ता-क-हार कटी ।
मु्खीं प्रभा फांकतसे || उठिं उ्िं बा० ॥ ३॥ प्रातःकाल्ठी ही भूपात्णी।
योगी ध्याती हृदय-कमत्ठीं ॥ निरंजनी कृपेची साउछी। भक्ता होती
बदबीछी | उठे उाठिं वा मोरिश्वरा० ॥ ४ |

भूपाच्या जुर३

भूपाठी रामावरची

राम आकाशीं पाता्ीं। राम नांदे भू-मंडल्ीं।| राम योगियांचे मेव्ठी ।
सर्व कार्ठी शोभत ॥| ध्रु० ॥ राम नित्य निरंतरी | राम सं-बाह्य अम्यतरीं |
राम विवेकाचे घरीं | भक्तीवरी सांपंडे || राम० ॥ १॥ राम मार्वे ठायीं
पडे ] राम भक्तीशीं आठुडे ॥ राम ऐक्यरूपी जोडे | मौन पडे श्रुतीसी ॥
राम० ॥ ३ ॥ राम योग्यांचें संडन | राम भक्तांचें भूषण | राम मानंदाचा
घन । करी रक्षण दासांचें ॥ राम० ॥ ३ ॥

भूपाछी कृष्णावरची
ऊरठ गोपालजी जाईं घेनूंकडे | पाहती सौंगडे बाठ तूझी ॥ धहु० ॥ छोपढी
है निशी मंद झाठा शशी | मुनि-जन मानसीं तूज ध्याती॥ ऊाठिं०॥ १॥
भानु-उदयाचर्हीं तेज पुंजाछलें । फुलडीं कमव्ठें ऊदकीं हीं ॥ ऊढिं० ॥ २॥
घेनु-चत्स तुछा बाहती माधवा | ऊर्ठि गा यादवा उशीर झाडा ॥ ऊठिं० ॥ ३॥
ऊर्ि पुरुषोत्तमा वाट पाहे रमा | दा्वीं मुख-चंद्रमा सकव्ठिकां || ऊरढिं० || ४ ॥
कनक-पात्नांतरी दीप-एनें बरीं | ओोबाल्ति सुंदरी तृजलागीं || ऊठि०|॥ ५॥

भूपाछ्ली घनश्यामावरची
घनस्याम सुंदरा श्रीधपा मरुणोदय झाठा | उर्ठि छौकर वनमाली उदयाचर््डी
मित्र आढा ॥ ध्रु० ॥ सायंकाीं एके मेव्ठीं द्विज-गण बभबघे वृक्षी।
अरुणोदय होतांच उडाले चरावया पक्षी ॥ अघमर्पणादि करूनि तापसी
तपाचरण-दक्षी | प्रमात-कार्ठी उड़ुनि कापडी तीर्थ-पंध छक्षी || करुनि
सडा-संमाजेन गोपी कुंभ घेउनि कुक्षीं | यमुना-जव्झासि जाति मुकुंदा
दघध्योदन भक्षीं ॥ (चाल बददन ) मुक्तता होऊं पाहे, कमक्िणीपासुनी
श्रम | पूर्व-दिशे मुख घतलें, होतसे नाश तिमिरा | उठ डकार गोविंदा,
सांवन्या नंद-कुमया ॥ ( चाछ पहिछी ) | मुख-प्रक्षाछण करीं अंगिकारी
भाकर-काछा ॥ उठिं लौकरी वनमाठी० | १॥ घरोघरी दीप मखंड
त्यांच्या सरसावुनि बाती | गीत माती सप्रेमें गोपी सदना येति जाती ॥

७ 03...

हवा ग्रंथांतीठ कठीण शब्दांचा कोश.

अ.-

ओक-१ मांडी. २ चिन्ह.
इत्यादि प्रत्येक.

अकिंचन-१ निर्धन, भिकारी. २ निरिच्छ,

अक्रिय-जें कांडी करीत नाहीं ते.

अखिल-सर्व,

अग-१ पर्वत, ढोंगर, ३ वृक्ष.

अगद-ओपषध,

अंगद-१ बाहुभूषण. ४ वालिपुत्र,

अग्रम्य-जाणततां येत् नाही अरे.

अगाध-खोल, अपार.

अगा[र-घर,

अंगर-निखारा.

अंगुलिभंग-योटें मोडर्णे,

अप्रज-वडौल भाऊ,

अघ-पाप,

अघमर्पण-पापनाशक स्नानविभि.

अपवाही-पापी,

अधोर-एक गोसान्यांची जात झाड़े. है लोक
धाणेरडे आणि भयंक्र अपून नागवे
फिरतात आणि उजवे हातांत मल्मूत्रानें
भरलेली ममुप्याची करटी घेतात झाणि
ढाबे हातांत निखात््यायें खापर घेतात,

अंप्रि-पाय,

अंचल-पदर.

अचघक्षु-१ अंध, 3३ घृततराष्ट्र,

अचाद-अद्भुत, मोर.

अज--१ ज्याला जन्म नाहीं भसा. २ विष्णु
अर्यदेव, शिव इत्यादि,

अजेगम-न चालणारें झाड बगरे,

अजव-काजर ; नेन्नौषध-

अजांड-पअदा.

३ एक, दोन

भजातरिपु-ज्याला छात्र नाहींत असा;
घमेराज.

अजातारि-अजातशत्रु ; धमैराज.

अजितत्व-अर्जिकपणा,

अजितनाम-ईशराचें नांच,

अजिन-चर्म, कातडें,

अजिर-अंगण,

अटन-पफिरणें,

अटापिटा-तसदी, खटाटोप.

अध्हास-१ खदखंदां हसणें, मोठथानें हसणें.
२ नेटाचा प्रयत्न, मोठा परिश्रम,

अडलावो-अश्चणीत मदत-

अढवी-अटबी, औरण्य, रान.

अणु-अल्प, थोड़े,

अंतरंग-मन,

अंतराय-१ विश्न,

अंतराल-आकाश,

अंत्रि( री )क्ष-पोकदी.

अंतर्री-मनांत, हृदयांत-

अंतरीप-बेट,

अंतरीपायमान-द्वीपतुल्य,

अत्क्य-ज्याविषयी कल्पना करितां येत
नाहीं भरते,

अंनर्दित-सुप्त,

अतिकाछ-वहुकालू,

अतिक्रम-मर्यादा उद्डंघून जागें,

अतिपात-मंग, नाझ, अमर्यादा, उद्देधन,

झअतिमात्र-अत्य॑त, बहुत,

अती दियद्रष्टा-इंदियांस समजत नाई तें
पाहणारा,

अंतुरी-छ्ी, जाया, बायको,

भंत्यज-मतिद्यद्र,

२ यम.

र्‌

अत्यादित-दांडगाई, अत्याचार,

मंत्रपाद-अंत:पट,

अंत्रि-सप्त ऋरषीतक्ी एक ऋषि,

रंमित्व-दांभिकपणा नह्हे तें.

अद्भ्न-बहुत,

भद्ति-कश्यपऋषपीदी ख्री व देवांची आई.

अंदुक-हत्तीच्या पायांतती चिडी, सांखल-
द्ह

अरट-१ देव, २न पाहिछेखें,

अद्वि-परवत,

अधर--ओंठ,

अधिप्ठान-१ स्थान,

शधिष्ठिठी-आकमिी,

अधीन-बश.

अध्यर-यज्ञ,

छध्वाग, धष्यंग-ज्यायें भंग भधू जाहे तो.

अन॑त-१ ज्याला छत नादी तो, २ विष्णु,
३ शेष,

भनंतर-मग,

अनन्य-१ ज्यास दुसरा नाई तो, एकटा.
३ अगतिक, एकन्ट्रित भजणारा.

अनर्ध्य-अमूल्य,

अनव-जीण, पद, झुना,

अनवरत-निरंतर.

अनवेसर-अप्रर्स य.

अनसूयासुत-दत्तात्रेय.

अन७छ-अम्नि,

अनाथवाणी-अनाथासारणा, दीनवाणी,

अनाधैत-ज्याद भादि नाईी व छत नाई
अमसा, ईथर.

कना रिप्ें-वैगढ्ठ,

अनार्य-दुष्ट,

र्निर्देश्य-जें अमुफ म्हपून ,सांगरता देत
नादी ते.

३२ आश्रय,

)

अत तत-ततत..व................................

नवनीत

अनोक-सेना, सैन्य,
अनुकंपा-दया.
अुरुप्य-द्या करण्यास योग्य,

जज
शो] -घाकटरा भाऊ, मागून जन्मलेला,

अनुर्विब-प्रतिदिव,

अनुरक्त-प्रेमानें आसक्त,

भनुराग-प्रीति, प्रेम,

शअजुवाद-सांगणे, घोरमें,

अलत-खोरटें, भस॒त्य,

अन्यतम-बहुतांतून कोणतादी एक,

अन्वय-१ संबंध, २ वंश,

अन्चित-युक्त,

अपरूप-भपूर्व, भद्थ्पूवे,

भररोक्ष-समक्ष, प्त्यक्ष,

अपणा-पार्चती,

अपर्णापति-सदाशिव.

अपवर्ग-मोश्, ;

अपसद-दुष्ट, नीच.

अरपांपति-समुद्र-

भ्पेक्षा-इच्छा,

उप्रमेय-जे जाणण्यास विधा क्षमुमान
करण्यास कठीण हें.

अप्सरा-देवांगना,

अंबक-१ डोब्ठा,

अंबर-१ शाकाश,

आवथाधित-विन्दरकत,

ओअबिका-१ माता,

छंपु- पाणी,

अंबुन-ख्मल,

छब्मन-कमठापाधून

अद्मदेव,
अशख्निनी-कमलिनी,
झब्द-१ मेघ, ३ मरे

३ वच्च,

२ पार्वती,

उत्यप्र. शाला,

कठीण शब्दांचा कोश

छमिनव
अभिन्नव
अमभिराम-सुंदर-
अभिन्न-जाणता,
छंभोज-कमल.,
अंभोद-मेघ,
अंभोरृइ-कमक.,
अश्रमु-ऐरावताची ख्री.
अमर-देव,
अमरतरु-कल्पवृक्ष,
अमरावती-ईंद्ाची नगरी.
अमित,

2 | -पुष्कल,
अख्तकर-चंद्र,
झमोघ-सफल.
अय-लोखंड .
कयन-१ गमन,
अयुत-दशसहृन्न,
क्रि-१ शत्रु, ३ विष्णू्वे चक्र (सुदर्शन).
अदृण-१ रक्तवर्ण, २ सूयेसारथि,
अरुवार-रुदु, कोमछ, रवाल.

भरप-आपे, वेडेंवाकिर्डे,

अके-१ सूर्य, २ रुँचें झाड,

अर्की-रईने झाड,

अजेर्णें-संपादर्णे पं द र्णे

अरणद-समुद्र,

अथै-पैसा, द्रव्य,

पअगिछा-अर्थी, याचक,
अलंध्य-उह्वंधण्यास योग्य किवा कठीण,
झल्क्ष दे
मजध्वय
छलायु-भेपछा. ड
अलि-१ भ्रमर., २ पंक्ति,

झलिक-कपाक,
फ$ 6--93

) -नवीन व॑ चमत्कारिक,

२ मा. ३ वर्ष,

-अतय, दुलक्ष्य,

अलिनी-अ्रमरी.

अलिप्त-जो लिप्त नाहीं तो, अलग.
अलोट-मोठें, भचाट, भनिवार,
झअवकला-दुश्चिन्द, नीचकला.,
अवगत-ठाऊक.

आअवगाइणें-वर्णन करणें; प्रवेश करणें.
अवंचक-वंचक नव्हें तो, खरा.
अवचट-अवचित.
छवचितां-भकस्मात-
अवत्तरण-१ उतरणें.
अवतंस-भूषण,
अवतीण-ज्यानें भवृतार पेतला भाहे तो,
अवशिरलें-योजिलें,

अवदान- हृविभीग.

अवधारणें-ऐकें,

अवन-रक्षण,

अवनत-नम्न, भाज्ञाधारक,

अवनि-पृथ्वी,

अवलंब-स्वीकार, भाश्रय.
अवदीका-सहजांत, लौलेनें.
अवलोक-दृष्टि,

अवसर-समय, प्रसंग,
अवहार-पसरलेल्या सैन्या दिकांचा भारोप,
श्रवादमुखी-खाली पहाणारी.
शवारित-निवारल्याबांचून,

आय). जंदा,

भविदा-माया, झक्ञान,

अवो-भरे, गे,

भव्दार्टे-आडमागोनें.

अव्देर-तिटकारा, देव्सांद,

अंश-विभाग,

अदशन-भोजन, साणे,

अशनि-बचज्ञ,

३ अवतार घेणें,

डे नवनीत

अशरीरवाणी

अशरीरिणी

शअशिव-भकल्याण-

भशुद्द-रक्त,

अशेष-सेपू्ण,

शट्टभाव-निर्धेष्ता, वेशुद्धि (इंद्रियजञान-
झुल्यता ), रोमांच उमे राहणें, घाम
चेण, मुखायवें वैवण्ये, कंप सुटणें, अभ्र
से, स्वर बदलणें, से आाठ भाव
शआहित ; थाना सात्त्विकमाव म्द्ृणतात,

असकृत-चारंबार,

झसके-सचे,

असती-१ छ्पकीर्ती, २ खोरी, भसत्य.

असंभावनी-संभव नाहीं भशी, अतक्य,

शसाधुवाद-दुर्भाषण, निदा.

छसाध्वस-निर्मय,

46420 | -अभ्षुय॒क्त झाली.

भधित-मीछवण, काव्य,

क्षसितपंथ-कृष्णरत्मों ( क्रम ).

क्षसि (सी ) पन्न-तरवारीचें पान,

अस्रिवार-सद्भधर, पदाति.

शंसीपम्रवन-एक नरक शाहें.. ह्ांत
झाडाज्या पानाऊझा तरवारीसारसी धार
असते.

भसु-प्राण,

धमुस्त-दुःस ,

छर्तू-अभु, नेभ्ोदक,

आधूया-द्वेवा, मत्सर, ईर्ष्यो,

सप्तोशी-दृब्बास, भतिदच्छा,

भस्तमित-अस्तास गेलेला,

क्षप्न-१ दास्म, २ सेत्रप्योगारने खोडण्याचें शेक्ष,

अक्वतति-कप्रांचा घमूदू.

सईहति-भटंकार.

) “आकाशवाणी.

छहनिशी-रातदिवस, .. .
अट्विबर-सर्पोत श्रेष्ठ कासिया,
अंदव-सुवाभिनी,

अहेवततू-सौभाग्यपृषर,
अंहेवपषण-सौभाग्य, अवैधव्य,
धलुमाछ-थोइ थोडा, थोडसा, पर

अक्ष-फांसा, ,
सक्षत-ज तुटलें फुटले नाई तें, '
झत्षम-असमर्थ

अक्षर-जों नाश पावत नाई तो, स्पिर,
ढ्त्य्णारा,

& ञआा

आइपी-इच्छा.

आइती-तथारी,

आकण-कण्सें, एकदां मुट्बून कादडेलें
भान्य, मातेरें, खडामाती,., -

आकर्णन-ऐकरे, श्रवण, +

शाकब्य्णें-१ जाणणें, २ वश होगें,

आकांक्षणें-६ च्ठिं,

आफंदर्ण-ओरडणें,

सआक्रोशर्णे-बोलणे,

आखडल-दइदन |

आसर-सीमेबादेरवा प्रदेश,

आखु-उंदीर.

आख्या-१ नाम.

आग-अपराध,

आंगठसा-शरीराचा बांधा,

आंगवठा-क्वरिराच्ा बांधा,

आगम-आार- 8 28 पे

सआंगवंग-१ शक्ति, २ खोढ, ४ंद-

आमव्य

आगे नपकिक-

भागा- घर, स्थान. -

५

३ दीति.

३ भरे,

कठोण शब्दांचा फोश

भांगाथिण-स्वीकारणें,
आगार-घर, स्थान.
आर्गी-अप्रभार्गी,
भआँगी-स्वत्त:.
आँगोछी-अंगुलि, बोट,
श्ाधवें-सर्व, भवर्षे,
आचाये-गुरे.
आजी-१ युद्द-
आज्य-तूप-
.माशुईं-अजून,
शआाटणी-मिश्रण.
आटाआटी
आटापीटा
झाटी-खटपठ,

शार्टी-अरण्यात,

आटोप-डौल,

आठव-स्मरण.

शआडपडे-मारें पढ़े.

धाइव-आडपूक, भडचण,

आदपघ-धनिक,

आणिक-हुसरें, निराछें,
शआततायी-अविचारानें हुसच्याक्या प्राणा-

दिकांबें दरण करणारा,

छआातप-उप्ण,

शआतर-नोर, नावेचा उत्तार,
आतब्णें-स्पर्शणें,

आतिथ्य-पाहुणचार.

शातुरणें-समजर्णे, सांपडणे.

शआातुर-१ मरणोन्मुख. २ उत्सुक:
शातुर्षदी-अतिबली, वछकट,

धात्त-णद्दीत, पेतलेला-
आत्मचचौ-आत्म्याविषयी विचार,
आत्मजा-सुलगी, कन्या,
शात्मविद्या-आत्मश्न, अप्मह्ान,

२ भाज.

| प्रयास, श्रम, खटपट,

५

आत्मइत्या-१ आपला आपण जौव घेणें,

२ आपण आपणास न जाणणें,
छात्मज्ञनी-आत्मा म्दणे अहम तें
जाणणारा,
शआधथी-आहे.
आदर-सत्कार,
आदरश-आरसा,
शादब्णें-पावर्ण,
आदिखर्णे-मूल्पीठ,
भादिशक्ति-मूछशक्ति,
शआधि-मनाची ज्यथा, दुःख.
आन-अन्य मिन्न, दुसरें.
शआआनकदुंदुभि-वसुदेव.
भानौतें-अलीकडे.
आपगा-नदी.
भपगिता-सांभव्णारा,
भआपद-दुःख, विपत्ति,
श्लापन्ना-दु:खी.
आपपर-स्वकीयपरकीय,
भापैसा-आपोआप,
जाप्त-१ संबंधी, + सत्यवक्ता,
शमास-कांदीसा भास, भ्रांति,
आमय-रोग,
आमलक-आंवला,
भआमा-स्तन,
कआआमुष्मिक-परलोकसंयंधी.
धआम्नाय-बेद,
शआयती-दीई, विस्तीरण.
आयस-लोसंड,
आराणुक-१ बेठ, फुरसत, २ शांति, सुख.
क्षारामवादी-घाग, है
आरुष-१ भाप, छांदिट, २ असमंजस,
३ छर्सबद्ध,
भारूद-बर चढलेला.

६ नवनीत

आरोह-कमर, नित्य,
आजव-सरव्यपणा,
आतै-१ दुःखसूचक. २ पीडित,
भा
भार्ती है| 5७५2
आार्यो-१ सभ्य की. २ वृत्तविशेष,
भाखाल-शड्ेे,
आलाप-१ भाषण, २ याण्यांतल आठाफ,
सालापणें-१ बोलणें, २ गाणें.
आलाबु-मोपत्य,. 'कल्रादु ! पहा.
काली-१ सखी. ४ पक्ति,
साव-१ पैये, २ ढौल,
भावरण-१ कुंपण, २ आच्छादन, संयमन,
भावांका-पै्.
शआवास-१ राहणें,
आवृत्त-वेशित,
आउह्ा-नाम,
आब्दाटें-१ पसारा,
शाब्देरणें-टाफणें,
भाश-आश्ञा,
आश्षय-मनोरथ, अभिष्राय,
भाशा-१ दिशा, २ इच्छा.
झाशी-आश्ञीाद्‌,
भाधर-अश॒द्, रक्त,
धास्य-तोंड, मुख,
साइव-युद-
आइब्णे-१ पोढछणें,
शाहे-उ्वाब्य,
भाल् (छी )-लबा, हुई,
शआरविगें-कव्य्यछा उत्पन्त करणें-
हर
इंगित-लक्षण, अभिपष्नाय.
इजारा-मक्ता.
इृठाघ-झपान,

२ रादह्ण्याची जागा.

३ आइमार्गनें,

३२ सत्यवव्यरणे,

इंद्रा-लक्ष्मी,
इदीवर-धमल,

ईदु-चंद,
इद्रजाऊ-गारुड,
इंद्रियम्राम-ईद्वियसमुदाय.,
इम-द्वत्ती.

इभी-देत्तीण.

इपु-बाण,
इसाठ-अग्मराक्षस,
इक्षु-ऊंस,

ईशान-दऔकर«

ड.
उत्त-१ योललेलें, ५ मापण,
उम्ेडी-दलकेपणा,
उम्रडा-उगाच, निमूटपणें,
उग्बून-उलगहूत,
उगाणा-उल्गडा, झाठा, गणना,
उचंबकगें>मरून सांडणें, है
उचित-योग्य,
उच्ैश्रवा-इईंद्राया घोग्,
उजाके-प्रकाश, धुत्नता,
उरज-सर्थकुटी.
उठाउठी-सत्वर, लवकर,
उठाएं-१ उत्यान, २ तरंग,
उद्-नक्षम्र,
उड़प-ंद,
उत-अपवा,
डतटरणें-१ भरणें,
उतर्णे-माजणें,
डत्कट-अतिशयित, मोटे.
उत्कर-चुज, राध्ि,
उत्तमे-सावकार,

३२ उलट,

कठीण क्चत्दांचा कोश

उत्तमांग-मस्तक, डोकें, उपाव-उपाय.
उत्तरापत्ति ) -अमिमन्यु. उपासना-सेवा.
उत्तराबर उपास्ति-उपासना,
उत्तराशेछ्ा-उत्तरदिशिछा, उपेखरणे-निस्तेज होगें,
कप पका शपवल्ञ, । उपेगा-उपयोगाला.
उत्तीण-ऋण उक्त, | उफबता-उडता.
उत्पल-कमल, के रे
उफाढछणें-उद्धवण्णे,
उदप्र-१ उंच. २ ज्यानें अप्र वर भाहे तो. | उद्धारें-१ उपेक्षणें, २ श्रातणें, कंटाकर्गें,
42४ भर रन उभविणें->उभारणैं,
उद॒णे दा पावणें, ३ उद्धवर्णे, उमाल्म- जन:
डद्रंभर: 22508 उभासे-दिसे.
उदभु- भ ५
पे हे उभेठाति-उमे राइती,
3 कक कारणानें, उमयगूत-शोधून,
उद्धत-मस्त- विधवा
उमस-दम, )
४४ ३ बर कादणें, उमारगें-मोजगें,
किला उमासा-उसासा.
दो आकाश उम्राव्य-उद्धभव, हुंदका, लोट.
के उमोप-पुष्कब्,
उद्गिप्त-उताबीछ, विव्दलू, गे सम
टवैेंग-मनाची अस्चस्यता. पर
दा विक, जे उरण-मेंढा.
उन्मूलर उपर उरी-अवशिष्ट, बाकी,
उपकरण-साहित्य- उर्मिका-आंगठी,
दपचार-आदंर उर्बश्ति-बाकी राहिलेलें,
सिम से होणें उर्वी-धथ्वी,
उपतिणे-१ मित्णे, २ उत्पन्न द्वोणें, उठक-मुपद
उपरत्ति-वैराग्य, ६ | ; उल्दादी-उल्दी
उपरम--१ शात्ति, ३ सुख, कस
उसंत-विश्रांति,
92 अकए 6 उससणे-स्वप्रांत बरच्णें
ऊपरि-१ मस्तकावर, २ वर,
उपाधि-पदार्थाच्या स्वरूपांत भेद करणारा 5 ऊ-
किया भासविणारा अन्य पदार्थ किया | उने-उर्णे, कमी.
ब्याया संबंध, ऊबध्वेगेता-बद्गचारी,
उपानह-चर्मी जोड़ा, पैजार. ऊर्मिला-छ्ष्मणाची बायको.
डपायन-भेट, नजराणा, ऊर्मी-उकल्ी, मर्वे,

उपायातर-अन्य उपाय. ऊवरित-उरलेलें, शेष.

रद नवनीत

च्छ
ऋत्यिकू-यहक्रियेस साध करणारा,

छू
एकनिए-अनन्य, इैश्वरपरायण,
एकसरें-१ एकदम. २ एकच मोठा लांव.

एणांक-दरिणाचें हिन्द ज्याला जाहे

क्षत्ता (चंद्र),
एणी-दरिणी,
पद है ज्पातक,

पे,
ऐना-आरसा,

ओ.
भोक-घर, स्थान,
प्ोश्वदा-वाईट-
ओगरणें-पाद,
ओगरू-बाठणारा,
ओढवर्णें-पुई करणें.
शोतु-मोका,

झोपणें-१ देणें. २ विकर्णे, ३ स्वाधीन करणें.

शोसंग-मांदी,
शोसंगेन-सांइटन,
ओसर९-एकीकढ़े दो.

५

आ.-८
श्ौर्व-यडवानल,

च्ह
कई-कर्धी.
कच-१फेश,
बज-कमल,
कणक-काजछ,-
काट-इप्तीये गंदइस्थछ,
कुटक-१ सैन्य, ३ केंड.
कटकटा-द्वाय द्वाय-

२ यृइस्पतीया मुख्या,

- है कटा,

कुटायी-रूढई.
कटाक्ष-इृष्टिपात,
कराक्षप्रेश्णनेत्राच्या प्रांतमागानें रा्रेम
पाहणें,
बंठणें-डुःखानें घालविगे,
कडदयें-वांकी, भूपरणें, ्ै
कब्वा-वी-चें-कूर,
कश्सणी-विवार,
कड्े-एकी कटे,
केंत-कढईत,
कण-रज, खां,
कणवु (वा )-दया,
कणवारपर्णे-कृपादूपणानें,
कृणिका-कणी.,
कतक-निवल्देयें यीं.
कतदा-खत.
झंथा-गोघडी.
कथालाप-वर्णन,
कथिक्रा-फठी,
कदन-॥१ युद्ध, ३ माएणें,
कृदंब-१ कबूंवावें झाड,
कंदम-पाऊल,
कदर्थले-अवमानिे,
कंदर्ष-भदन,
कदवु-कपण,
कदली-केब्ट-

२ समूह,

- | कंदुक-चेंडू,

कनकवीज-घोतन्यारवें थी... - र

कनकलतिका-मुदर्भानी बेल.

कनवाछ-हपाक, (

दार. २ युद्दा,

कपि (पी )-वानर, तर,

कंपितततु-ण्याज्या भगाला: बंप घुटहा
झादे तो.

कठीण दार्ब्दाघा कोश

कपिष्वज-अजुन,
कबंध-मस्तकावांचून शरीर, घढ़,

कबरी
कबरीभार | “वैणी.

कंबु-शंख,

करमचा-काठी,

कमनीय-सुंदर.

कमक्ा-लक्ष्मी

कमव्यपति-विष्णु,

कर्ची-कर्धी,

कर-॥१ द्वात, २ सोंड, ३ किरण, ४ खंडणी.

करकर-कटकट,

करंटा-कृपण, हतभाग्य,

करटी-गज, दृत्ती,

करंडदक-करंडा,

करणीचा-खोटा,

करपुष्कर-१ शुंडाप्र,

करबादे-कइबा,

करवाल-तरवार,

करवीर-कण्देर.

करा-मढके.

कराल-भर्यकर,

करिता-गजत्व, दृत्तीपणा,

करी-दहत्ती,

करुण-$ करुणरस,

करुणांबुद-दयेचा मे.

कर्णिका-कमलांतील गधा,

कलंकी-छांछनयुक्त,

कलगी-सोत्यांचा भयवा जडावाचा पागो-
व्यांत्‌ खोंचण्याचा दागिना,

कलत्र-ज्ली, बायको,

कलम-हृत्तीचा छावा,

ऋलमंड-भांदसोर.

३ दृस्तकमल,

३ दयादे,

कलशजनित

कलशसंभव

कलझोद्भव

कलाप-१ मयूरपिच्छ. २ समुदाय,

कलि-१ कज्बा. ३ कलियुग, ३ दुष्ट,

कलिका-कब्ठी.

क्ठत | हल.

कलेवर-शरीर,

कल्पांत-जगत्प्रलय ; बद्वदेवाचा एक दिवस
शआणि एकरात्र. द्वा काछ मनुष्याज्या
४,३२,००,००,००० वर्पोचा द्ोय,

कल्लोछ-मोठी छाट,

कल्द्वार-कमछ,

कल्द्ोढ-लाठा,

कव्॒‌इता-कव नकती, कवि,

कवच-चिलखत.

कवद्य-एक पक्षी ( भशुभसूचक ).

कबछ-घास,

] -अगस्ति मुनि.

कवब्णें-आलिंगणे,

कवि-१ शुक्राचाये, २ ज्ञाता,
कविजा-शुककन्या, देवयानी,
कशा-चायूक,

कशी-कांचणी.

कश्यप-सप्त ऋषीपेकों एक ऋषि,
कसणें-१ बांधणें, २ कसोटीस लावर्ें,
कल्ककब्वविणें-दुः्ख देणें.
कब्यणा-भरढलेल्या ढाछीचा चुरा.
कब्शनिधि-््ंद,

कढी- कलि? पहा,

कक्ष-तृण.

काई-काया.

काईसेने-कशानेंही,

काग-कावछा,

काचा-कचा,

१० सयनोत

कासार-सरोवर.

कासाविस-दुःखित., | पे
काव्यकूट-विप- ५5 ४
| काब्वलें-काव्येख, |
ऋाव्सर्प-काब्यया सर्प,

किंकरी-दासी,

किच-आपसी,

किए-घन्च,

कितव-१ दु्, कपटी, ठ%, २ दतझार,
सिनिखाप-जरीच्या घेलयुरीवें रेशमी कापद,
किरात-कोछी, पारधी,

किरी-डुकर.

रिरीउ-मुकुट,

किरीदी-भर्जुन-

किशोर-मूल, ध
किर्विकिधा-मुप्रीवानी नगरी, [
कीर->) राया. २ निश्चय, हे
कीरबाभी-१ झुकवाणी,
कीर्तिछा-वर्षिला, हि
कीलबाणी-केविल्वाणा, ॒
कीला-अप्निज्वाला, ह े
कीश-पानर.

कुचर-- मूंग, हरमरे वगरेचा ) न मिजणा रा,

कः

कायावणें-कचरणे,

काज-कार्ये,

काजरा-कुचत्याचें झाद,

काजल्ी-१ जेय, ३ डाग,

कॉनी-पैज.

काठछा-भछ्ला.

कांद-अक्माड.

फांत-१ पति, २ सुंदर,

कातर-मितरा,

कांता-बायको, सुंदरी,

कातिया-श्द्न,

कानकोई-चोरट,

कानन-भरण्य,

कापदी-थात्रेकरू,

काम-$ इच्छा, २ मदन,

कामद-इच्छा पुरविषारा,

कामारि-% ए+र, ३ चार

फामित-इच्छिलेलें,

काय-शरीर,

कारॉ-पंदिशाब्णा, तुरंग,

कार्पात-कापूस,

कार्ययाद-कामापुरतें गोह बोलणारा,

कार्याकारण-१ कारणपरत्वें, २ मितक्यास
तितके,

काछा-रक्तमांसाचें मिश्रण

कालादि-का्मर्प,

कालिदी-इलिंद पर्वेतातून निषालेली नदी,
चुना,

कालीय-एक सर्प.

काब्य-पध्रकाचार्य,

काइयप-कण्व ऋषि.

कास-१ काँसोटा,

कासयादी-कशानी,

कासर-महदिष, रेडा.

३ शाप्रय,

२ खरोसर,

न शिजणारा दाणा,

कुलुबर्ण-दुःसख पायण,
कुचैला-याईट बन्ल नेसडेली.
कुच्या-दुस्से, गरगे-
कुंजद-गज,
फुटज-कुण्यायें झाट,
कुटिल-१ घाँछटा,
वुठार-युत्हाड,.
ऊुँटछ-ऊर्णमूपण-

डी ] जदेह-

३ झपरी,

क्ठीण शब्दांचा कोश श्१

कुढावा-साश्चकर्ता,

कुंत-भाला.

कुंतल-केश.

कुत्सा-निंदा,

कुन्द्ा-आकस, घुरस.

कुंमिणी

कुंमिनीपाऊ- प्रथ्वीपति, राजा,

कुंभीपाक-एक नरक भाहे ; येथें पातक्यास
मडक्‍्यांत घालन शिजवितात.

कुमुद-कमछ,

कुमुदिनी-चद्रविकासी कमछाची बेल,

कुरंग-दरिण,

कुरवंडणें-ऑओंवाछण,

कुछकुल-कौरववेश,

कुरगुर-द्रोणाचार्य.

कुलगिरि-भारतवर्षोतील मुख्य ७ पर्वत,
त्यांची नावें-महेंद्र, मलय, सह्य,शक्तिमान्‌,
गेधमादन, विध्य व पारियात्र,

कुलज-कुलीन,

कुलपति-फुलपुरुष, कुब्शंतीछ मुख्य.

कुलाल-कुँमार:

कुलिशपाणि-ज्याच्या द्वातांत बज ॒भाहे
सा (व ).

कुलिश-वज़,

कुव॒लय-१ चंद्रविकासी कमछ. २ मूमंइब्,

कुश-दर्भाची एक जात.

कुशली-खुशल,

कुशस्यली-द्वारकापुरी,

कुचल ( छ )-कुत्सित.

कु्दीक-दुगेधी, घाणेरडा,

मुसरी-चतुराई,

बुंसुमचाप-मदन.

कुह्-अमावास्या,

कुशि-कूस,. ७

कूजणें-गाणें, शब्द करणें,

कूट-१ पश्चात्‌ निंदा, २ खोटें, ३ शिखर,

कूप-आड,

कूपरे-कॉपर.

कृतांतमगिनी-यमाची बहीण, यप्नुना नदी,

क्तार्थ-धन्य,

कृत्तिवासा-१ कातड
३ शिव.

कृत्था-पिशाबी,

कृप (कपाचार्य)-द्रोणाल्या वायकोचा भाऊ,

कुशान-अपि,

छुशोदरी-सिंदकटी स्ली,

कृषिक-शेतकरी, शेत्की,

कृष्ण-अर्जुन,

कृष्णा-१ द्रौपदी. २ यमुना,

कें-काय.

केउती-कोणती.

केउती-कर्शी,

केउतें-कशा्ें,

क्ेका-मोराचा शन्द.,

केकी-मोर,

केंडणें-तुच्छ मानणें,

केगें-ब्यापाराचा माल,

केतु-ध्वज,

केली-कीडा,

केवाढछु-बारीक बाछु,

केंवि-कर्से,

घारण करणारा.,

केविडवाणें-दीनवार्े ४
केसर-कमब्तंतु, केशर,
केसरी-सिंद,

कैटमारी-कैटम राशसाचा श्र (दिप्णु ).
कैरविणी-चंद्रविकासी कमव्याची बेल,

पर नवनीत

कैवर्तऊ-धीवर, योजी, खडतरपें-आदब्यणें, सोचें, थै
कैवल्य-मोक्ष, संबज्ञान-अल्पक्षान, मै ह
कैवल्यदानी-ोक्षदाता, खत-पत्न,

कोटिगा-क्ोड्या,
फोट-कौतुक, दस, खंदी ) “जद, कासजीनें हुरणें
कोड ( ढी )-कोटी. खतद्योत-छाजवा.
कोंदाटरें--दाटणें, भरें, खनि-सताण.
40 सबंद-फोड वगैरे होऊन क्षत पढें हैं.

५ 5 सखंबाइत-उंची बन्ल,., हि
कॉम ) “+कर, मोड: संवाक्धे-खंबायती वन्न,

कोमेला-निस्तेज झाला. खर-$ तीदण, ३ गाडव, ३ एक राप्त,
फोयाक-कोकिल्ठ, खल्वार-रकन्या, ६. ५.8
8३58४ श्रचवा-सुन्छ,

पीन-लंगोटी, खाजुमें

कौल-देवाचा असाद. खाजे ) 7 ये खाक:
कौलिक-मांभिक, | अकारबी तरवार; 'सांश पदा, |
फौशिक-विश्वासित्र, खांडपें-तोइगें,

फौमुंभ-कुमुंबाचा, खांद्ा-एफ प्रकारबी तरबार ; दिखें पाते
कौस्तुम-विष्यूज्या गत्यांतीछ रत्नविशेष, रुंद झप्तन दिला दोहोंकड़े घार ध्लते.
प्रतु-यश्ष, खाद्पें-छा पाल,
क्रौड-डुकर, खाड़ियाची-शस्मानी.
क्रौ्य-कोल्दा, खापी-साण, जारज शइज, स्वेदज भागि

उद्धिन्य धद्या चार साथी भादेत,
ख् खातदार-मोतद्वार,
ख-भाकाश. शुर्द-छट्वान, अल्प.
क्षग-पक्षी, सेट४-दाठ,
खगग्गन-पक्षावर दस्ून जाणारा (धरुइवाइन | सोडठब्यी-पाण्याचा पाठ, कालबा,..«
विध्य) लि ) >आहिंगन,

सचरी-राक्षसी, ग्र
पेजन-वाजगा पह्ची- संगनग-आकाशसंभारी (देव ).
सदनट-ऑओंगल, छुपा, स्यनवाणी-आशशतवानी-

शावतर-कार उम्र, गरगमा-दती सारणी (६३) चात्यादे की.

कठोण शब्दांधा फोश १३

गजपूर-दृस्तिनापूर ,

गजबज-गइवड,

गजहँता-सिंह.

गंढ-१ अनिष्ट, संकट, २ गंडस्थल, ३ गाल,

गणप-गणपति,

गणिका-वेदया,

गतवयस्क-म्द्दातारा, पृद्ध.

गदारोछी-मोव्यानें.

4४4 | “गदायुद्धांत निष्णात,

गरभस्ति-सूय.

गर्भीर-गंभीर, खोल.

गमणें-काछ सुखाने जाएें. श्

गर-विप.

गरगल-चिपवंठ ( शिव ).

गरल-बिप,

गरिबनवाज-दीनरक्षक,

गरिसा-सेठेपगा,

गरी-अछ,

गरद्रथ-गरुडपक्षी,

गलीम-छुठारू,

गह-गाल.

गवसणी-आच्छादन, आवरण.

गवादि-धर्मपोई, अन्नसत्न,

गवाक्ष-धारें, झरोका,

गब्दर-१ गुद्दा, २ गुश, मर्म, तत्त्व,

गदहन- घरण्य, २ खोल-

गढदंड-हत्तीज्या मानेवरून रिकिबीप्रमाणें
चढण्यासादी सोडलेली दोरी, किलावा,

गांग-गंगेचें.

गांगेय-गंगेचा पुत्र ( भीष्म ).

गांजणे-छद्वें,

गाजी-आर-

गांदीचें-पदर्सवे,

गांदीव-अर्जुनावें धनुप्प,

गाढ-€ढ,

गाढें-दुर्बल,

गात्र-शरीर,

गांधार-दुर्याधन,

गांधर्व-१ छीपुरुषांचा परस्पर भीतीने विवाह,
२ गेधवचि,

गाधिज-विश्वामित्र,

गाबाक-निरुषयोगी, फुटकल प्रैंथ,

गासिणी-सर्गर्भा, गाभण.

गायन-१ गाणें. ३ गाणारा.

गाली-शिन्या,

गांव-योजन, चार कोस,

ग्ांवथा-गांवढछ, अदाणी.

गाँवलगणी-सजयादें दुसरें नांव,

गाकितिया-गाव्ण्याचें वन्नांत,

गिरा-चाणी, वाक्य,

गिरिधर-गोवर्धनपवृत घारण करणारा (कृष्ण),

गिरीश-सदाशिव,

गिवसणें-मिकविण, सांपढणें,

गी-१ थाणी, २ सरस्वती,

गीर्बाण-१ देव... २ संस्कृत भाषा,

गीष्पति-बृदृस्पति, !

गुजन्शुख,

गुजारब-पुंगुं कसा ( भुंग्याचा ) शब्द,

गुडकेश-निद्रा ज्यान्यां स्वाधीन भाहे
झसा (क्ज्"ुन ).

गुंहन-गुंडादून,

गुण-दोरी,

गुणयुणणे-हक्दक्क पुटपुटें.

मुंता-अडचण,

पृरच्य-गुदुणा,

गुद-$ बाप,
ड जड,

२ बढ़ी,
५ मोठा,

३ उपदेश,

4४८

गुर्बी-श्रेप्ठ,

गुह-कार्तिकस्वामी,

गूज-१ गुद्य, अर्निविद्य; ' युज ? पहा,
गृध्र-गिधाड,
गदइसमार्जन-घर्रातील सडासारवण,
गेहइ-घर,

मै ( गय )-हयगय.

गोट-त्तछ,

गोठघ-गोठा,

गोठी-यो्ट,

गोम्न-१ पर्वत, २ बंश,
गोधत-साईचा समुदाय.
गोपायिता-रक्षणकर्ता,

गोपुर-१ धाहरचा दरवाजा, २ शहदरच्या
किंवा वेवब्यन्या किया राजवाध्याक्या

दरवाजावर यांधटेली उंच इमारत,
गोप्ता-रक्षण करणारा,
गोमरें-सुंदर, चांगलें, प्रिय.
गोरंटी-गोमटी.
गोरोचन-गाईज्या डोक्यांतर्ेे पियर्े द्रव्य,

५५ ) >जुंता,

गोदि-शाक्ष,

गोहो-नवरा.

गौरविता-शो मविणारा,
प्रामदरी-( गांवातील सिंद ) कया.
भास-पास,

ग्राहिक-गिरहाईनइ,

प्रीवा-मान, गण्ण.,

स्जट्ट-पंण, डाव,

खादी-साक्षी-

घर.
घटना-भदवूत ाएग्यायी तझवीस, योजता,

प्रय-इत्ती किंवा मेप यांया रुम॒दाय,

नबनीत ;

| घढा (टी)-१ घायर, २ घटका, ३ मो&/

4

४ जम,
घन-मेष, ढग,
घरपधेणा-परबुडब्या,
चररा-स्थान,

घनदाट-गब भरलेता,
घनरस-१ कापूर, ३ उदक.
घनसार-१ चंदन, २ कापूर,
घाटौल-कलिका.

घापे-पोंदवे,

घामेजैना-श्रांत होईना,
घागेवारा-तदाका,
चाबण-पावमें,

घास-गवत,

घूर्णिका-दासी,

घत-तूप,

पैयिश्ेना-पईना,
घीरफ-पोषध,

घोदी-गिर्यी,

घोष-१ शन्‍्द, २ गोठा, ३ गौव्यादा,
चोमुर्े-घोरा, 5
प्राण-नाक,

च.

चकित-भ्यालेला, है
चड्रोर-पक्षिविशेष ; हा संदकिरणांवर उप-
जीवन बरतो अशी प्रगिद्धि काहे,

चक-न्यफवाफ पक्षी,

अम्मर्ती-सार्वभौमराजा,
अकवाल-संडल, बर्नुल,
अक्य्यूट-रैन्यादी चकराझार रघना,
चसो<-चांगला.
अघू-चोंच.
घटछ-मिनभी.,
' | ' बंड-मोटा.

चंडांशु-सूये.

चणक-हरभेरे.
चतुरानन-अह्य देव,
चतुददश-चौदा,
चतु:शत-चारशें,
चतु:पष्टि-चौसष्ट,
्मौद्धी-मद्दादेव,
अंद्रशाठा-सर्वोह्डन उंच मार्डी.
अपला-वीज.

चंपेटा-नाश, फस्त,
चर्षेटे-वेग.

चमू-सैन्य,

चरस-शेवटछा,
चराचर-स्थावरजंगम सृष्टि,
चमे-१ ढाल, २ काठटडें,
सवढा-१ रद, २ गंडस्पछ,

चबर-चवरी,
शवी-बन्याबाईटाची परीक्षा, गोडी.

खपक-पानपात्र,
चब्य-रास, चबड,
चाकारणें-थक्र, चकित होगें,
चांग-चांगला,
चांगुणा-प्षियालराजानी स्री.
चाचरणें-भडखढणें,
चांचूवरी-योचेंत.
चाइ-आवड,

चाप-धनुष्य,

चामर-चपरी,
चामीकर-सुबण, सोनें,
चार-१ जासूद, ३२ चेष्ठा.
चारदेह-१ स्थूलदेह,

चारु-सुंदर,
चावद्ण-वडबटर्ण,

३ सूक्ष्मदेह,
३ कारणदेह. ४ मद्दाकारणदेद.

कठोण दारदांचा कोश श्ष्‌

| चाढूं-हालवूं .
चिकित्सा-१ रोगाची परीक्षा, ३ औप-
घाची योजना,
चित्‌-ज्ञान.
वित्तचतुष्य-मन, बुद्धि, चित श्राणि
अहंकार था चारांचा समुदाय.
सित्नाश्व-सत्यवान्‌,
डीर-बच्न.
चुकूर-चकित.
चूडामणी-दशिरोरत्न,
चेहरे-जागति.
चेटकें-चेट्क,
चेतना-जीवित्व, चलनव॒लन,
चेतवे-खबके,
चेल-वृद्न,
कहती है 7सचेतन करी, जीववी,
सैतन्य-आत्मस्वरूप,
चैल- चेल ? पहा,
चोख--चांगला.
जोखारपण-चोखपण,
चोखाब्यिल्‍या-शुद्ध केल्या.
चोज-कीतुक,
चोजबविली-चोव्य्ली, माखिली.
चोहद-चब्द्ाठा,
खौगुणौनि-चौपटोनें,
चौढाछ-जातिधर्म॑विरहित आचरण
करणारा,
चौघरी-पाटलाचा इस्तक एक अधिकारी,
सरदेशमुख, चौपुला,
ऑऔसांचा-चार वेद आणि सदा शाह यांचा.
छः
छंद-१ एत्त,. २ नाद, घट.
छप्चन-कपर,

१६ नवनीत न्ना

छ&-गांजपूक,
छाम्र-शिप्य,
छायानायक-सूरय,
छावा-द्त्तीचा बालक,

ज्ञ
जई-जेन्दां
जगठाक-ध्वज, सेंडा,
जैगम-मनुष्य, पशुपक्षी इस्यादि,
जघन्थ-नीच, कनिएछ,
जंघा्-१ उंच, २ वेगवान्‌,

जंघी-१ जंधाबंत, २ स्वरितगति,
लटी-जटायुक्त, तपल्वी,
जठर-पोट,

जदमारी-संकट,

जपधिलें-जमविएें, सॉयविए,
जर्धी-जैव्दां,

जनक-१ थाप, २ एक राणा,

जनकतनया-सीता.

जनपद-देश,

जनिता-बाप-

एनु-जनन्‍्म,

णनन्‍्मदा-भाई,

जन्दुप न्‍्या-भागीर भी.

जैबोर-देंटर्ियू,:

सँपू-जांबूछ,

जयंती-जिंकपारी,

जरा-भद्वातारपण,

जर्म रिव-१ ( म्दातारफणानें) बच्लेठा,
३ शुना, फाटशा,

घठयर-मत्स्य बगैरे पाण्योत्रीर आणी,

अलाशद-सरोवर, ते, दोद,

जल्पना-चदबढ,

छब-बेग,

जवन-वेगवान्‌,

जाइजणें-नाभृत,

औकव्ण-पोछूणे.. ।

जागउछें-समजदें,

जागीर-जद्ागीर, *

जाजावती-बोडती, बच्दघ्ती,

जाथ-जाणणार, >

जापीव-पान, भत्मग्ञान,

जादि-जाईची वेल,

जानुन्युष्भा,

जान्ददी-मागीरयी,

जाया-बायको, . , ४

जाल-नामुदाय,

जावछे-आवके णावशे,

जिणादे-ि वें,

जि्णे-यांचें, श्लीवन,

जितावे -जिंकावें, *

जितेंद्रिय-ज्यांनी इंद्रियर्चि दमन केहें ते,

मिख्दार-मर्मेस्थान,

जिप्णु-१ छ. २ पिष्ण. १३ घने,
४ जयशील, पु

जीणर्णे-जिकर्णे,

जीन-% जी. * हातारा-

आऔमूत-मे पे,

जीव-१ शरण, २ यृइस्पति,

जीवक्षाणी-जीवयोनि.

जीवन-१ बांचें, ३ प्राणी: «

जीवी-मनी. *

ओपवी-मेम्दो-

जेबि (जैवी )- जछे, ३२ जैक, *

कै (जई)-जेर्म्धा. ह

जोगी-गोसाबी- के

जोता-परन, रक्षण, उतने,

जोदर-भम्ि,

».... कठीण शझब्दांचा कोश १७

जोहारी-रत्नपारखी,
जोजार-त्रास, कैंटाछा,
ज्या-धनुष्याची दोरी.
ज्येष्ट-वडील, मोठा.
ज्योत्तिविंद-ज्योत्तिषी,
ज्योत्स्ना-चांदणें,
ज्यलन-अभ्ि,
झकविणें-फसविणें,
झटिति-लवब॒कर, छागलेंच,
झडपणी-निरसन,
झ्षणगी-१ सत्वर, २ एकाएकी, ३ न जाणों,
कदाचित्‌.
झपष-मासा.
झंवर्णे-चिकटर्णे,
झांकोब्णें-ध्यापरणणें,
झाडा-१ झडती, ९ निरास,
झुंजार-थोद्वा,
झेछा-झुबका,
झोटघधरणी-केशघरणी,
झोदटी-छोईचे लाव केश,
झोड़-दांडगा, निलाजरा,

य्
टकमक-१ चकितपणा,
टकछा-छंद, ध्यास,
टाकाटाकी-त्वरेनें,
डांचर-टांच,
टाद्दो-सतत धोरढणें,
टोणपा-१ छाकडढाचा ठोकछा. २ मूर्ख,
डोप-मुकुट-

३ चकितपणानें,

ठ
ठक-दिदूमूढता.
डछावे-टठे.

ठाणमाण-शरिराचा बांघा,
डाय-ठिक्राण, स्थान,
ठार्यी पाडी-थांग छाबी.
ठाव-स्थाव, ठिकाण,
डेलय-१ राद्िला,

३ कुंठित झालछा,
छैबी-ठेव-
ठोंबरा-बुकांदा, ठोसा-

२ उभा राशला,

डः

डगमगर्णे-घावरा होणें,
डाई-डाव, सरसी, वर्॑स्व.
डांगें--झाडी .
डोंगा-बांकडा, वक्त.
डौर-न्नगा.
डौरला-पझांकला-

छः
ढका-धक्का,
ढक्का-ठमर.
ढाब-उतार.

ढाछ्णें-१ भोतणे, टाकणें, २ पारणें,
हालविण,
ढाछ-छौछ-

त्त-
तई-तेब्द्दां

हगठणें-नझठणे .

सटाक-तके .

तडकण-पडणें, पुटर्ण.
तदाय-तडें.
त्तटीतापडी-गोसावी, बैरागी.
तति-समुदाय.

तंतू-१ सूत्र. रुचात,

श्८ - नवनोंत बजा

तत्वतां-सरेप्णार्ने, निमयाओें _] तितिक्षा-क्षम्रा, धांति,

तथ्य-परें. हिमाणे-पासरानों शेत साऊँ नये गदंघून
तंद्रा-भालस- क्ेलेले धुजगावण्े,

तर्धी-ेन्हो. ठिमिर-मंघकार,

तनकुट-गबत, तिवाशी-१ तक्या. २ गिरदी, ३ गादी,
तप-प्रीष्म ऋतु. तुकणें-यरो बरी करणे,

तपत--सूर्य. सुरुविशें-दाल विंग. ४
तपत्या-तपथर्यी. मुर्डी-१ पारव्यांत, २ कप्ोटीस,
तम-अंधकार, तुंग-उच,

तमोदर-सूर्य- इस्तेनी-हल्यानें, पु
तरगिणी-नदी , हुंढ-नतोंड,

तरंदझ-नौका., सुबन-अतिशयित, फार,

तरगि-१ सूर्य, २ नौका, बुवद्धे-दाटे, भरे.

तराजें-तागडीने, सुमुछ-नुंबछ, निकराये,

तरी-नौका, तुस्गी-पोडी.

तमन-भर्त्सन, निंदा, जाच, पिकास्न योलणें, | सुरंबणे-हुँगणे. ह
सणैक-धत्स, बासर, तुरंदी-मेजिस्या: |
त्तवक-क्रोध, उकछी, आवेश, तुला-साम्य, *
त्तशील-बसूलुप्टी. हुद्यी-द्वारदी

तब्पट-सत्यानास,

ततब्थपर्श-न्यमकर्णे, घूगीर ) 2

तब्त्रद-खालचा प्रदेश, दर्ण-हीकर *

तक्षक-सर्पविश्ञेष दुर्य-बाय.

तडइब-सृत्यविरेष, चुछ-फाउश,

सतिशै-त्वरेनें, तेजाछ-तेजस्थी,

तादात्म्य-ऐक्य, तिजी-पोछय-

तापसी-१ भ्पिपत्नी, २ जिचारी- हेजोनियी-सूर-

तामरप-कमर. हेदि ) - संस. ३२ तैम्दी-
तामरसाश-कम्लासारसे डोछे ल्‍याये तो. फेपी

तार-उंच (स्वर ). । बैग,

ताराधीश-चंद, दोइ-काडक-

हाय तोस-संतीष .

हाई |; -मौहा, जद्ान. सोडर-तोरशी, परादमूपण-

तादी-॑तप्त करी, होशा-अरेर, भह्दादा.

>> कठीण शब्दांचा फोश १९

तोय-पाणी,

तोरा-कझोंक, डौछू, नखरा.

तोष-संतोष, 5
तपाकंचुक-लक्षारूप, चिलखत,
त्राण-रक्षण,

श्राह्मरिश्या-१ सिद्ध केल्या, २:वाजविल्या,
ब्रिगुण-सत्व, रज, आणि तम है तीन गुण,
ब्रितव-तीन पदार्थोचा समुदाय,
ब्रिदश-देव,

ब्रिपाद-अमि.

'त्रिवाचा-( सत्य सत्य ), खरेंच, निश्चयानें,
प्रिशद्धि-त्रिवार शुद्धि.

थ-
थडी-कड, तीर.
थाटी-समुदाय,
थान-स्तन.
यार-१ थारा, आश्रम. २ रुतून राहणें,
धिर्दे-लद्दान,
धिहर-पाण्यायें डबकें,
थीत-ज्यर्थ,
थोडकें-थोड्े ,
थोरावे-बादे,
भोरीव-मोठेपणा,

दब

दचक-धाक.
दंडघर-यम.
देडबत-सर्व कंगे जमिनीवर टेंकून नमस्कार.
दंती-दृत्ती,
देदशक-सप,
दंदिया-योद्धा,
दमुज-देत्य.

प्ल& 6--35

दपती-मेट्टूण, नवराबायकों,

दबा-दद्धा करण्याची तयारी-

दश्च-अल्प,

दमयंती-१ गये हरण करणारी: २ नदस्त्री.

दममामा-मोठा नगारा,

दमुुनी-नाश कझून.

दयाछ-दयाढु.

दयित-प्रिय,

दर-१ शंख, ३ भय, रेथोडे,

द्रिद्र-दर्ी.

दर्वी-पढी,

दर्वीकर-सपप,

दर्शनें-पड्दर्शनें, सहा शाज़्ें,

दव-१ दावानक, वणवा, २ बन, भरण्य,

दवस्थ-वणन्यांत्त सांपडलेला,

दशकंधर-( दशकंठ ) रावण.

दशन-दांत,

दशशतमुखांग-( एकसहस्र ताड़ें असछेला )
शेपाचा देह,

दशस्यंदन-दशरथ,

दशानन-रावण,

दंप्ट्रा-दाढ,

दख-अश्विनीकुमार,

दसोडी-दशी

दक (छ )-१ सैन्य, २ पाकत्टी,

दब्यवाडें-१ जाडपणा, २ समुदाय.

दक्षिण-१ उजवा, ३ दक्षिण दिशा,

दाटणी-निबिइता, दाटी.

दांतवर्जें-इस्तिदंताबें केलेलें भूषण,

दादुला-बवब॒रा,

दान्त-इंद्रियदमन करणारा.

दापी-दावी, घमकावी

दाम-५१ पुष्पमाला, २ दावें,

दामोद्र-हृ ष्ण,

२०

दाय-१ पिवृषन. २ घाटा.
दारा-बश्नी, बायओो.
दास-काप्ठ.
दाद ६-#ण्णाया सारथी.
दारुण-कूर, कठीण भयंकर,
दारेचुड-सुताब्या वांकी, केंगण्या चर,
दाव- दव * पद्ा.
दावातै-बणस्यानें पीडित,
दाक्षिण्य-ऑदार्य,
दिठी
दिठीवा ॥। नेट,

दिनमणि $
दिनराज ) ग्स
दिप्ति-प्रकाश, कांति, तेज,
दिव्य-१ स्वर्ग तील, २ सुंदर,
दिव्यर्स-अमृत,
दुराइ-दुर्भग,
दुग्धसार-तूप.
इग्घोदधि-क्षीग्समुद्र,
दुणावे-दुप्पट द्वोई.
दुधिया-पांढरा भेपिषा,
दुबछा-१ दरखि, २ भशक्त-
इुमशी-धार काउऐं,
दुभे-प्रसये,
दुगप-पआ्राप्त द्वोण्याम कटीण,
दुर्ति-पातर,
हुदक्ति--दुर्मो पण,
इर्गव-दाखी,

दुरगेम-यद्धीय ; भयंरुर ; टाव्य्ता येणार नाहीं

स्रपत,
हुर्गा-पावती,
हुर्निवार-नियारण बरध्यास क्राकक्‍्य-
शुरबंइ-पारण करप्पास अशक्‍्य-
इु्ृंद-बु४, बाई भेग:बर्गाना,

दुबद्त
दुयदतक

(+.

मबनीत

दुलडी-गल्यातील दागिना,.,
दुष्फर-कराबयास क्ठीपध्,
दुइणें-दूघ कादणें,
डुट्टिता-१ कन्या.
दून-हुःछित, तप्त.
दूरशी-रजस्वला, '
देवगर्भ-देवलुल्य-
देवतरिनी-भागीरधी,
देवदत्त-भर्जुनाच्या शेखारें मांग.
देवधाडी-अकर्मात भारेलें मोठे संकट,
देवनब्य-बीरू, के
देवर-दीर-

देवगज-ईद,

देव-नारद.

देवलसी-देवव्य॑त रइयारा, साधु,
द्ेषग्रत-भीष्म,

देवांगना-देवाच्या इ़िंया,
देवाय-मद्दाठेव,

देवापगा-गंगा, भागीरथी,

९ घुन.

देवी-१ देवांगना, २ राजाबी पत्नी, राधी, ,.'

देवेंद्र-इंड,

देब्दारें-देवाल्य,
देशधडी-देशपार,

देक्षिक-सुर्॑

हसदटा-स्थान, अदेश,
देदातिर-अन्य देह.
देद्ानिमान-देदय मी भरी यद्धि,
हेहुडी-अरी,
देत्थवाणा-यापुद्त,

) >जुर्दी, कया,

दोंद निरणे-आनेद होगें,

कठीण शब्दांचा फोश २१

द्रबिण-पैसा,

दुति-सुवास, सुगंध,

द्रोणी-( द्रोणपुत्र ) भव्वत्थामा.
इंहयुद्ध-इस्ती.

इँद्वें-सुखदुःखादि युम्में,
द्वारावती-द्वारका,

द्विन-१ देत, २ आह्ण, ३ पक्षी,
द्विजराज-चंद्र,

द्विजाति-पआह्ण, क्षत्रिय, वैश्य हे.
द्विप-हत्ती,

द्वत-भेदबुद्धि.

द्वैपाथन-ध्यास,

घ.
घडफुई़े (डी)-१कठोर, मममेदक, २ एकदम,
धडादीत-जकत,
भधडौती-ध्यवस्थित,
धणी-लाभ, तृप्ति, वैपुल्य,
धतूर-घोतरा.
घनंजय-१ क्षरजजुन, ३ अप्नि,
धनद-कुबेर.
घन्व-धनुष्य,
धन्वी-भनुप्य घारण करणारा.
घमनी-१ फुकणी, २ शीर.-
धमिह-केशसंभार
धर-पर्यत,
घरणी-एप्वी.
धरमधका-कार्य न दोतां ब्यये जे भम

पडतात ते,
घरा-धृथ्बी,
घराधीश-राजा.
घरारमण-पृथ्वीपति, राजा.
धम-यमघमे,
धर्षण-दाडगेपणा,

घब-नवरा.
घवलारें-घरें,

घबव्णें-झुम्र करणें,

घाटी-रीत, प्रकार,

धाता-अक्ञदेव.

धानी-१ एथ्वी., ३ दायी.

धाम-१ घर. २ तेज.

घाय-१ तृप्त होय. २ रब्ण्याची आरोढी,
घारा-लह्दान.
धा“ं-१ कमी.
धाढे-तृप्त झाले.
धावर्ण-पाठलाग करणारे लोक,
धावण्या-रक्षणासार्ठी

पता ) -उत्कंठा, धय, हृव्यास,
घी-युद्ठि,

घुधुवाट-बैग.

घुमकुस-मर्दी,

घुर-अग्रभाग,

धूर्जटि-महादेव,

घृति-पैये.

धोपण-तदानेनें किंवा आशेमें गठा सुक्ण,
धौम्य-पांडवांचा उपाध्याय,

२ घुराड़ें,

न.
नई-नदी.
नफ-सुसर,
नग्र-१ पर्वत, ३२ भूषण.
नय्ले-सिद्ध झाछे,
नति-नमस्कार.
नंदन-मुल्या-
नंदिनी-कन्या, झुलछगी.
नमोवाणी-आकाशवाणी.
नय-न्याय.

३ शक्ष,

श्र नवनीत दे

मर-१ ममुप्य, २ अर्जुन. ३ एक छति | तिकर-१ समुदाय, ३ क्टूर,

प्राचीन ऋषि, निरुपनिसाण
नरसिंह ) _दजा निकष्पादाण ) “उसोदीया दगड.
दर ) 4४५ हिश्ोश-सह्श्,
मतेक -नाचगारा, । निर्के-शो, ;
नलद-वाब्य. निद्धेंदर्णे>सिटका रणे, पिसपिटायर्ें,
सब-$ नवीन, ३ तरणा, ३ नकऊ (संख्या). | निगदर्णे-बोलणे,
नवनीत-छोगी, निगम-बेद,
नव॒लाव-नवल, चमत्कार: निगुती-नि्षये,
नवाई-गोडी, कौतुक निम्रह-4 निश्चय, २ भरकाव,
मवामर्मे-बर्ग 4, निजपद-आत्मपद-
मवाढी-कौतुक, गोरी, निनयोध-आत्मशन,
नवोदा-नववधू, नवरी- निटिछ-कपातछ,
नत्हादी-नावीन्य, निव्लिदेश-कपाछभाष,
नहुप-ययातिराजाचा पिता. निडढी-कपा्ों,
नाक-स्‍्वगी, निदरों-धशीत,
नाकर्पि-देवशूपि, हु नित्तेबिनी-स्ली,
नकेश-इंद, निदाप-उप्णता,
नाग-हत्ती, निदान-१ कारण, २ शेयदर,
नागवण-दानि, निदिध्यास-भश्लठ ध्वान,
सागवश-सुरर्णे, निदेला-निद्टिस्त,
साटकशाला-कलावंतीण- निषद्य-पर्धाभा,
माद-नृत्य, , विधरं-अमेय.
नाइा-मोंटिया बरचा दोर निधान-ठम, निषेध,
नातें-म स्पर्श, निभिन्टेया,
नाजुदणें-न भाप्त होगें. निधोट-१ परिपूर्ण, १ एडडप, हे पी, ,
माथिहा-॥ ख्यापला,. ९ खोठा, जो | टििदशम्द, नाह,

नाहीं तो. किपट-केवल्,
मायक्यशो-सनापति, निषर-पह.
माराच-पाण. निंदछोप-हृ्ट कावश्यायें सापन,
सावेक-8मछ, क्षयभर- तिमम-्युधरेला, गढझेडा, तत्पर,
माइद-न गोशवरेशा, गिमाला-सेपला.
नाहो-नयदा, पति... मिश्र्यानदी,

नाछ-नदी, पु वियति-दैव,

कठोण शब्दांचा फोश

निरखणें-पहाणें.

निरंजन-१निष्कलेक, निधपाधिक, २ परमेश्वर.
निरफत्रप-निर्ूज.

निरय-नरक,

निरव्ण-स्वाधीन करणे.

निरसता-नष द्वोतां-
निरक्षर-अक्षरशज्य, मूर्ख,

निर्ते-सपष्ट, पूण,
निरपचार-उपचा रहीन.

निरे-शुद्ध, निखालस.

निरोध-अटकाब.

लिरोपऐें-सांगर्ण

निर्जर-देव,

निर्दणं-नाश करणें.

निर्धारी-निश्वय, खचीत.

निर्धत-निःशेप,

निर्भत्सना-घिक्कार, निंदा -

'नर्मर-पूणे,

निर्वाण-अंत, समाप्ति.
निर्वार्णी-संकटसमर्यी .

निःद्दां>भगरदी,

निल्य-धर, स्थान.

निवदणें-१ प्रवीण द्ोणे, २ टाकणें, नाश करणें.
निवाड-निर्णेय, निकाल,

निवांत-स्तब्च, स्वस्थीचित्त-
निवास-स्थान:

निवृत्ति-मुक्ति.

निशार्णी घाव घालणें-लिकर्णें,
निशीध-मध्यरात्र-
निःशेप-निख्ालस,
निष्क-पद ४, छर्लकार.:
निप्कल-एकरूप:
निरशक-निश्ये,
निमश्नप-निलेश.

निस्संशय-

श्र

निस्पृद्द-निरिच्छ,
निःसाराया*दूर कराया:
नि स्व-निधेन,
नीर-पाणी.
नीरज-कमल
नीलप्रीव-महादेव.
मुगवे-न कक्रे-
नुत-स्तुत, वासाणलेछा-
नुमजे-न समजे.
चुमसे-१ न विप्तवे, २ न सांगे,
जुरे-न उरे.
जुसधी-नुस्ती, केवल,
नूत- चुत ” पहा.
मृपासन-राजाची गादी.
नेवे-न घेई,
नेटका-मनोहर-
नेणता-अजाण, लहान,
नेभीव-अज्ञान-
नेदिता-न देता.
नैपषध-नकराजा,
नोलांड्वे-न उद्वेघवे,
नोद्ाबी-न ब्द्वावी,
न्यसीत-ठेबीत.

प्‌
पंकेरद-कमछ-

पंक्ति--१ ओके, २ दहा.
पंक्तिकंधर-( दशकंधर ) रावण,
पंक्तिफट-द्दा फर्णांचा,
दंगु-पांगढ्या,

पंधव्ण-पसरणे.
देवम-सप्तस्वररापैद्यों एक स्वर.
पंचवदन-शिव,

पेचानन-सिंद-

श्ड

पचाक्षरी-मांध्रिक,

पंचू>१ पक्षी, २ खुवा, परडदारै,

वंजर-पिंजरा,

पट-बच्र,

पटु-$ हुशार, २ निरोगी.

पडसाद-प्रतिध्वनि.

पड़िमझ-स्रांगाती, सोबती,

पढ़ियासमे-भासणें,

पद़िये-आवचडे .

पण्यांगना-गणिका, वेश्या,

पतंग-पक्षी,

पतंग-१ सूर्य, २ पश्नी. ३
रंगाचें झाकूट,

पतन-१ शाप॑, २ पातित्य, नीचत्व,

पति-$ धनी. ३ नवरा.

पतित-परापी,

पग्रचरथ-पक्षी,

पंप-याट,

पष्य-द्वितकारक,

पद-स्थान,

पदातीत-जागेवहन दूर केझ्ेला; काठलेखा,

प्मनयमल,

पद्ममवांइ-्अर्ध्रीद,

पष्रपोनि-बद्मरेव,

पयराग-एर प्रकारये माणिक,

परच्मा-छश्मी-

पच्ासन-॥ हगझ्देंव. २ योगशास्रांत
प्रकारदे भासन झाह़ि.

पह्रिनी-ध्मलिनी,

पद्मावें-पवितारूपानें रचायें.

परनेस-फणस,

पष-$ दूध, + उदर.

परयौपर-१ घ्तन, २ मेष.

परयोधि-गमुद,

एक प्रद्धारज्या

एक

वी तीन तीन ननी-ऊ-.तववननत-त+त-++-+०..-..ल........

लि लत" तत++त++>+त
चीन +/ह.ललल.........

मबनीत

पर-$ अग्नु, २ दुसरा, ३ उत्तम, ४ पर:ु.

परती-पीकड़े,

परव्र-परलोऊ, परलोहीं-
परदार-परस्नी,

परम-भत्यंत, फार.

परमेष्ठी-अड्जदेव,

परवंटा-कंबरेमोंवर्ती गुंदाद्म्याचा पदर,
परस्व-परघन,

पराय-१ भद्दापराय, २ पुप्पांतील रे.
परावा-१ परडा, ३ शाप,

परिकर-१ फमरपद्मा, २ प्रयत्न, ३ समूह,
परिसा-सखंदक,

परिप्रद-१ पेणें, अदृण, २ संग्रद, ३ परिवार,

परिचर्या-सेवा,

परिजन-सेवर,

परिणामर्ले-परिणाम पाव्ें, .

परिपान-यक्न,

परिधि-स्के, '

परिमलत-मुगंव,

परिंग-आलिंयम,

परिवर-ध्रद्यर,

परिवार-मरोपर शसणारी मारे,

परिवेष-से.

परी-प्रदाण,

परेश-भग्पान, ।

परेसी-यामिविश्ेेषा9, पय्त, परयती, मंध्यमा
कि बैरारी गा चार बागी शहित,

परोक्ष-ीच्या मांगें,

परीते-दूर ; बेग्टे ; परी कड़े,

पणथ-यरलें, वियाद ऋुस्ते

पर ढू-पर्ंग

पर्याव उच्चा-मरतें उत्तर,

पचा-परीस्डे,

पडऊ-मांस,

कठीण शब्दांचा कोश र५

उलाल-पाजेब्ण, कोड,

उलाश-राक्षस,

पही-गांव,

प्वनज
पवनतनय ) -मारती.
पवनारि-सर्प.

प्रवमान-वायु-

पवाइ-स्तब, स्तुत्तिपर कविता.

पवि-बम्र

पव-पावे.

पब्ददे-पाणपोई.

पद्ुप-१ गुराखी. २ शंकर-
पशुपति-सांव.

पश्यतोहर-पाह्मत भस्ततां नेभारा, उचल्या,

मावरटा,

पहुड्णे -१ निजणें,
पक्ष-१ पंघरवडा,
पक्षती-पक्षमूल,
पक्षिगमम-गदडवाहन-
पश्िपति-गरूड,
पाइकी-सेवा,
पांखर-आसरा, रक्षग.
पाद्चाल्वा-स्वच्ठपणा,
पांग-अडचण, संकरठ.,
पायारणें-बोलावणें,
पॉचाक-एक देंश ; लाद्दोर.

'पाव्च-चातुर्य,

पाटस्थछ-पाटाच्या पाण्यानें दोणारें शेत

बंरे.

पाटा फुटगें-अन्वान नाहींमें दोणें,
पाटाव-रेशमी बन्न-

पाटीर-चेदनरक्ष,

पाठोरी-पाठ्या.

पांटोछा-पितांवर-

२ पाव्े,
३२ बाजू , तरफ:

< खगगमन ! पाद्दा.

पाठारी-पष्ठभार्गी,
पाड-१ मान, लेखा.
पाडें-प्रमा्णें
पाणी-द्वात,
पातलछा-आजला, पावला,
पाता-पालनकर्ता,
पातां-पाहइतां.
पात्ती-पंक्ति,
प्रातिजूं-विश्वासं,
पात्नी-भांडें,
पादप-यक्ष,
पाप्में-पातकें,
पामर-दृल्क्ट, यःकथश्चित,
पायकी-चाकरी.
पायवणी-पादोदक.
पायस-सीर.
पायाछु-जन्मताना पायांकइ्टन जन्मलेला,
पायु-गुदस्थान-

पार-( प्रददर ) वेछ-

पारद-पारा,

पारिजात-ऋल्पवृक्ष,

पारिवई-छबाजमा.

पार-( पार ) अंत,

पारुपे-१ रुसे, २ दुसावे.

पार्श-बाजू,
पालऊ-पालव, पदर,
पालकी-पाण्ण्यांत,
पालखती-मांडी.
पाछाणगें-१ झांकगें.
पालानविणें-सल करणे.
पाव-पाय-
पावऋ-अगि- ५
पावन-१ पवित्र. ३२ पपिन्न करणारा,

३२ साहइय,

२ खोगौर घालएं,

रेप

पाशी-बदण-
पांम्रू-धूछ, रज-
पाहुणेइ-पाहुणचार.
पाह&- कांठ,
पादा-वैडा,
पाछीती-पाद्मातात.
पाक्षिक-१ संशयाचा,
पिछ-कोकिछ,
पिश्णें-ताठणें,
पिंड-देह,
पितामद्-१ वापाया माप, आजा, २ भीष्म
पिनृप-्यम,

पिना£-शंकरायें धनुप्य-

पिनाझ्ी-शंकर,
पिपीलिका-मुंगी,
पिदीत-मांस.
पिशुन-दुष, चद्माढ-
पिड-पीठ-
पिसाद-भूत, विश्ञाच,
पिश्ृण-दुए, चहाड,
पी३-स्पल, शासन,
पुंध-पिसारा,
पुंगव-श्रेष्ट,
पुंन>रास,

पुजी-१ शोभवी, २ पूजा करी.
पुदामानी-भम्रिवुरंत
पुष-दगेसोर, भधम,
पुश्तापुदती-बारंबार, पन्हांपुन्द्ा,
पुडती-पुनरवि,

पुर्डी-पुर्दे,

पुर्िलि-धन्य, दुसरा, परदी,
पुभूषग-पु स्यवेप-
दुरिशिना-पुरेना,
पुरपम्याघ्र-पुरपभेष्ठ, '

२ एकपर्शी,

* पिशुुन ! पा,

मबनीत

ग्पाये-धर्म, धरे, काम भाणि मो हां.
पड़ी अत्येक, *
पुर्दत-ईंद,
पुरोधा-उपाध्याय,
पुरोद्ित-उपाध्याध -

पुलिन-धाब्वंट ( नदीचें ).

पुप्कर-१ कमल, २ धुंडाप्र,
पूर्ती-समाप्ति, परिपृता,
पृरैखा-पूर्दीचे कपारी हिद्विलेसे,
पृततना-सेना,

श्था-मुंती.

पृथुक-पोह़े,

इे-पाश्ची, कहे.

वेंचप्राठ-गेंचगच, ;
पेंटे-धोझी मि

पैं-१ निभयें, सबित, २ वाक्यप्रक अव्यय,

पैजार-गिटर, जोश.
वैश्वन्यवादी-उणें पादणारा,
दैप्त-पैं असे.

पोटपोशा-पोदबाय, पुखान॑द,

पोडछगें-योदार्शी धरपें,
पोठ-$ बालक... ३ दिवडी.
पोतास-भी मयेनी कपूर.
पोरवडा-॥ मुलाँचा समुदाय, २ पोरश्ठपसा,
क्ेग्रणें-पोसायाश देलटिसे ( लेकर )
पोदशी-पेटाययाजेंगें पाणी, *

परोद्दी

को नाप,

पीव-नातु,
दौद्यै-१ पोंवी-
अन्‍र-समुदाय-
प्रकाम-भरयेत, पार,
परहति-5 साथा.. हे हरा.
पशमदुस्थ-मावा आदि रब.

३ नाव,

३ सौदियाती,

- कठीण शब्दांचा फोश

प्रचुर-पुष्कल,

प्रजा-१ संत्तति, ९ लोक.

प्रणत-नन्न, शरण,

प्रणति-नमस्कार,

प्रताप-१ सामस्ये. २ उप्ण,

प्रतिभा-१ स्फूर्ति, स्मृति, आठवण, २ घुद्धि,
प्रतिम-सारखा.

प्रतीची-पश्चिमदिशा,

प्रतोद-चाबूक-

भत्यगात्मा-कूटस्थ, जीवार्चे रक्ष्य स्वरूप,
प्रत्यय-अनुभव,

प्रधानज-प्रकृतिजन्य-
प्रपंचीक-संसारसंबर्थी

प्रपद-पायांचीं अगर,

प्रबंध-रचना.

प्रभंभव-वावदक,

प्रभूत-पुष्कछ,

प्रमदा-तरुण री,

प्रमाद-दुलुक्ष्यामु्े झालेला दोष, वेसावधपणा«
प्रयार्णी-जातेवेर्टी,

प्रवया-एद्ध,

प्रवा-१ पदव. २ पॉचडें,
प्रवुत्तिनवात्तो, बातमी,

प्रशय-लीनता,

अ्रक्षाउन-धुणें,

प्रश्चा-बुद्धि,

प्रशाचछट्षु-१ भांधव्ण, ३ धृतराष्ट्र,
प्रशांचक-आंघव्य,

प्राकृत-१ साधारण. २ नीच.
प्राची-पूरदिशा,

प्रॉंज-उघड, मोकद्ा-

प्राज्य-पुष्कल्, विपुर,

प्राण-वायु.

प्राणशत्ति-१ जीवन, निर्राह. २ यायुसद्श,

२७

आँत-कडा, शेवट.,

प्रातर्विधि-शोचस्नानादि किया.

प्राय:-बहुघा.

प्रायवित्त-प्रायः ( पाप ) + चित्त ( शोधन ),
पापद्रीकरण.

प्राह्-चतुर, शद्दाणा.

प्रेतमतिंगत-मेलेला, प्रेताच्या स्थितीला
गेलेला.

ग्रेपणें-पाठविरें,

ग्रौतुंग-उच, दीप.

छदंग-वानर.

फ.
फटकाछ-दुष्ट,
फडकणे-उड्टन जाणें.
फरणिक-सर्प,
फणी-सर्य.

फरा-१ पिंपव्दण,
फाणस-कंदौल.
फाल्गुन-अरुन-
फिटणें-मुक्त द्वोणें, सुटर्ण,
फिरंगणी-फिरंगी छोकांसंबंधी,
फिराद-फियोद,
फुटाबें-दिरिवया आब्यार्चे,
फुंफाट-फो | फो [
फुलारा-मुंफलेली फुलें.
फेश्शी-घालविशी,
फोल-ज्यथे, फुकट, वांयां.

२ रंग, समूह,

य
बढ-बंगब्य,
“के | _॥ झौकी, पद्दारा, २ पद्दारेकरी,
बचा
चजागी-भांडसोर, मिसस्तोर.,
बष्वार-थोरवी.

श्ड नयनीत

मब्धि-मासे वरप्याक्षा गष्,
बडुवा-3ेवदत,

भेदी-स्वु तिगाठक, भार,
बैबड्री-दासी,
बंभर-अमर-
पधश्रा>१ उपदास:
बरबंदा-झुंदर,
बराह्दी-भिक री, सा खा सुस्ठेला:
बई-पंस, प्त,
नहीं-१ मोर,
परलगद्र-यटराम,
बलद्ा-यलना म्रक दैत्याला भारणा रा-(िंद),
घठव-१ गो २ भाचारी, स्यंप्राकी,
यराणें-मुझ, बीज,
ब्तुवस-पुष्कछ,
बहुवसारट-पुएकछ,
घढू-९ धछराम,
इब्वेड-दोंध्गा,
बढसप्रा्णें-गोठ्या यद्धानें,

बय-॥ बबल्कट, 3 एक राजा (प्रतद्दादाचा

नातू ).

गायूठ-पाऊ, भरकर पदार्थ,
बगिधरी-सोनारादी धेगडी-
पाजा-गजर,

बागी-१ दाय, २ सेक्ट,
शाइ-कनाथ, पर्दा,
पघाद-६४,

मांगे-टसणे,

गाद-धईइन टास्तेया,
बापा-इजा, भास, हुःए.
शपारी-१ बॉगदावद्या अश,
राप-१ काष हो... ९ मोटा,
बापश-सात्,
बापुडे-खदानन,

३ बोंभाद्य,

३ पक्षी,

२ झक्ति,

३ बंधन,

| बापोदात-उत्तम वेष,

बरबार-वारंबार,. 7 ५

चारी-डोंगराढ भश्यणीयी वा ; राग,

बाडिश्व-मूर्स पोस्कट,

बाप्प-१ कषयवें, भप्न,

बाहणें-बोजाबर्शे,

शह्दे-माहु.

प्राद्य१ बाहु. २ बोहेरदें,

बाण्वरे-याएभूपयें,

विक-मद्ृत्त्व,

3228 ) जमागर,

दिनी-१ अधादो, «२ प्रागेय्यासे केहें,

क्रय

विंदफछ

बिंयीफल

पिवाब-म्नैंच.

बिरटें-दंघन,

विरशर-वीतुक,

बिद्दाइत-बाणा बाद्धामारा,

दिलोरी-फार्चे न,

रिस-झगछायां दें.

वितिनी-कमल्नी,

पौज-९ ट्रितीयां तिधि, २ फ्रारध, 3 हीं. ,

ग्ज-स्थनंवर, समन:

मीयूरी-मीमोड,

मीमत्यु-अर्दुम,

अुषा-पुवारिक चूर्ण,

अुरतया-मुरणायाय,

इरी-१ दैवटी, परिषा्मी, हे दर्सी,

इप्मे-पत्रपन-

डुझ्लाउवे-समरावर्ने,

दूध-१ पैडिय, शद्या, ३ एच हा: दा
कंराणा सका. पा

३२ बाफ,

| >विफमेरें तोंडलें,

कडीण छाब्दांचा फोश

घुमुश्चु-भुकेलेटा,

बेसक-स्थान,

बेनें-भीजन,

चोभात॑-द्वाक मारीत-

चोभाय-ट्वाक सारी, बोलाबी.

बोब्वगैं-पोचवर्णे, रवानगी करणें.

ब्रह्मन्न-ब्राह्मणास मारणारा.

ब्रह्मण्य-ब्राद्वाणाविषर्थी दयाद्ू,

ब्रद्वानंदन-( म्रह्मपुत्र ) नारद,

ब्रह्ममुद्ृत-पहंटेज्या चार घटका रात्रीचा
समय,

ब्रह्मांड-सव जग,

ब्रह्मांडावली-पअरह्मांडांची पंक्ति,

ब्राह्मण्य-१ ब्राह्मणांचा समुदाय. २ ब्राह्मण-
पणा,

ब्रीद-बाणा,

भें
भ-नक्षभ,
भंग-१ तरंग, लछाठ,
भगण-नक्षत्रसमूह ,
भगवान-पद्युणैश्रयसंपन्न ईश्वर.
भगदा-भेगा, चिरा.
भजक-सेवेक,
भद-योद्धा,
भद-१ फजिती,
भणमगं-मिकारी.
भणर्णे-म्दणणें.
भद्ग-१ कल्याण, २ सिंदासन,
अद्रजाती-१ भीम. २ गन,
भर-अतिशय,
भरण-पोपण,
मरावरी-वरवेब्र, ल्वकर.
भर्ग-मदादेग,

२ नाश,

२ भांडखोर,

हे झषत्र,

२९५

भर्जित-माजडेलें,

भर्म-सुबण,

भव-१ संसार.

भवंदा-गरका,

भवन-घर,

भवाब्धि-सेसारसमुद.

भवार्कातपत्र-संसारख्पी सूर्याला छत्नाप्रमाणें
असणारा भचेतापनाशक,

भज्य-कल्याण,

भसित-भमस्म.

भा-शोभा, कांति, तेज,

भाऊ-भादू , मान.

भाक-मापण, वचन.

आगवत-भगवद्भक्त,

भाग्य-१ ऐश्वये. २ देव,

भाज-भार्या, बायको.

भाजन-यात्र, भाडें,

भाजा- भाज ? पद्दा,

भाट-स्तुतिपाठक,

भांड-वाचार,

भाडर-द्रब्याची कोठी, खजिना,

भाता-आाणांची पिशिवी,

भावुऊें-वाऊ,

भान-चैतन्य, शुद्धि,

भानुनंदन-सूर्याचा मुलगा, ( कर्ण ),

भानें-शेपान्.

मबरभुते-वेडे,

भार-समूह-

भारती-बाणी, वारदेवता.,

भारद्वाज- दुकुडकुंमा (पक्षी ).

भारी-पुष्कल मोलाचा.

भाव-१ निछ. २ अ्षमिप्राय,

भावरीय-मम्ज-

भाबोनी-आनून.

३ महादेव, ३ उत्पत्ति,

हु

३०

भारझ-१ मस्तक, २ कपाछ.,

भाछ्यें-मुल्णें,

मभिड्नें-झगहणें,

सिदुर-वन्न,

मिजावितां-मिजविनां,

मिश्ु-अप्मचारी,

मिक्षुदी-याचकी,

मीतरी-अंत,

भीमडी-१ रक्षिमणी, २ दमयंती,

भीर-भितरा,

भुण (जा )-बाहु, द्वात,
मुजग ५

भुरंगम रे >सर्प,

मुगमारी-सापांचा इ्म गदड,

मुमै-भोगी,

शुवन-१ गृद्द, ३ जग.

भूतात्मा-प्राणिमान्राया भात्मा,

मी ) -चृध्यीवरील देव, प्राकूण,

पूप-राजा,
यूममेद-रामापिराज-
वत्‌-१ पर्वत, ३ राजा,

नदेनीत

| मेपज-आऔपप,

। भोग-दिपप,
भोगावत्री-पाताव्यंतील गंगा.
भोगी-सर्प, नाग.
भोज-बीतुझ.
भोजें-खार्णी पि्भी, '
भोवणे-फिरजें, भासुनें,
प्रू-भुवई,

मे

अकरंद-पुप्परस,
पकरार्य-समुद,
मेंच४#-पहेग, . ,

| मंजु-फोमद (शापदार्नी):
मंध्ण-भूषण,
मेइलठ-चम्ाकार प्रदेश,
मंदक-रेदूर,
गणिरू-आटकें, ढेर,
मणियंध-मग्रगट,

| मतंगज-हृत्ो,
मतिप्रदाश-सुद्विस्फूर्ति,
मथन-१ नाश, - २ सुसछे,

[मृद्रि> (भू+मृतस्आरि ) पर्षताया दाप्ू, | मदगज-माजनेछा हत्ती,

छः
'मिपर-पर्दत,

पण- मोठेपण, भोरपण, २ दागिना,

ग-पभ्रमर,
न्भप.,
ट्रक,
इन्म्याद, मितरा-
प-मातीयां गोद,
पाने,
रान्भव-
नौबत,

मदनशग्रु-मद्ादिय, इ
मंराडिनी-मार्गरसी. _
अंदार-कल्पद्ष,

मंदिल-पेश,

मदीय-मागा.:

अघु-॥ दंत, * मप, हे मय:
मधुकरी-श्रमरी,

सघुर-१ प्र, २ मपरी.
मथुगुधार्थ-मघुफरा,
मप्य-हटिशदेंश, अमर,

4 झगपूएन्राज्यत्र, सनद, दस्तक,

क्रठोण दब्दांचा फोश

मनी-मानी,
मनु-१ मंत्र, २ चौदा (मनु).
मनुष्यदेव-राजा,

मनोज
-मदन,

म्रमोभव

मन्मथ

मरंद-पुष्परस,

मराछ (७ )-दंसपक्षी,
मरझ-मारवाड देश.
मरत-वायु.
मलपणें-डुछुत चालणें,
मह-पहिलवान.
मवर्णे-मोजणं,
मवाढू-मऊ,

मशक ४
मश्यक ) उरहें

मपीपन्न-लिखितपत्न,

मझ्त-१ पुष्कछ, २ मस्तक. ह कैफ चढलेला,
मह-१आनंद, उत्साह. २ तेज.
महाप्रगा-महानदी,

भद्दारथी-मोठा योद्धा,

महित-पूजित, सनन्‍्मानित.
मदिमा-महत्त्व,

महिला-शक्ली,

मद्िवर-प्ृथ्वीपति, राजा,
मद्दी-४य्वी,

मद्दीक्र-पर्वेत,

महेंद्र-इंद्र

महेला-जाया, स््री; ' महिला ? पहा.
सा-१ छुक्ष्मी. २ निश्चय, ३ नको.
माक॑द-आंब्यायें झाड.
मासण-भरणें,

मागध-जरासंघ.

मागुती-पुन्द्दा,

माघां गगं
माघुता ) भ्
साजिवटा-उन्माद.

माजुम-भांगेच्या बच्चा,
माझारी-आंत, मध्यें,
मात-गोट, बातमी.
मातलि-इंद्राचा सारथी,
मात्रा-औषध:
मात्स-द्वेप, हेवा.
माथा-भस्तक, वरचा भाग,
मांदी-१ मेला. २ पेठी,
माचव-कृष्ण,
माघधुरी-गोडी.
मानवर्णे-१ मान डोलछावर्णे, मान्य होणें.
२ हर्ष पायें.

मानस-१ आंतःकरण.
मानिनी-मानवती ख््री,
माप-१ रक्ष्मीपति (क्रृष्ण). २ प्रमाण,
मायराणी-पिशाची.
साया-मावयास,
माया-१ अविया, भज्ञान, २ ममता, प्रीति,
मायापडछ-सायोपाधिक, मायेच्या स्वाधीन.
मार-मदन.
मारुत-वायु.
मार्गण-बाण,
मार्तड-सूर्य,
मालएुवा-एक प्रकारचें पकाम्,
माल्वणें-नाह्वीता करणें,
मालिन्य-मब्यीणपणा,
मिणघी-( मिंधी ) ओशाब्ललेली,
मित-थोडें, परिमित, मोजकें.
मिति-परिमाण,
मिथिलदा-जनकराजाची नगरी.

। मिनल्ा-मिव्यछा, मिसत्ला, जमठा,

२ भानससरोवर,

डर

सिनेगारी-सिन्याच्या रंगाये.

मिलिंद-पश्रमर-

सीन-नत्स्थ,

भीनडेतन-ज्याब्या ध्वजावर माशायें चिन्ह
आहे भम्ता, मदन,

झुहर-आरसा, दर्पण,

सुक्त-रुस्देला,

सुंपलग-मोत्यें छावलेटा,

मुक्ता-मोती,

मुक्तार्पित-मीत्यांची,

झुक्तें-मो “ये,

घुग्धा-नु।तोच तारण्यांत झलिएी शुंदर श्री,

मुजम-मुदसाची सर्द जमाबदी करण्याचा
व सर्वे श्रय्ोघ्ा पदोषस्त रासण्याचा
अधिकार,

मुंड-१ नौन, २ ढोफें.

मुद्रारा-प्रीतिससानौ धास,

मुद्ा-१ मंथन, २ दिन्‍्द, ३ बंद पदेणे,

मुग-॥ सटे, 4 ब्यग,

मुनेवर-नारद,

मुमुध्-सुक्त दोग्यासा इच्छियारा,

मुततै-प्रीक्ृषष्ण,

मूर्तनयू्ति 'त, देहधारी,

शुशजमत्तीया-मिजाओी, ग2.

मुदायम-९ चाँगले, मुंदर,. २ नएस,

मूस-शाचा,

मूछ--यीठादर्भे,

मुगोणस-हरिणाब्या ओोल्याप्रमागे शोड़े
एडिच, सूगनदना,

खुगगति-सिह

भृग्यानपरप,
सुगयात-[ पहना राजा ) सिंइ.
सृगों वेद,

झुइ-्दोकर,

सदनौत

खतक-सडें, अत,

सृति-मरण,
सूर्ल्युनय-सह्ादेंद, ,
मसृपा-सोरें,

ऊैलला-कमरपत्,
मेपश्याम-मैपाप्रमाणें काला.
मेदिनी-टृप्बी, .'
मेसाई-एक ध्षुद्र देवता,
मेछ-मेच्यण, मिक्षण, भांगवण,
मेटवण-आवयण,
मेठावे-रामुशाय,
मेट्ीझार-पसती स्थान,
मैंद-फोसेगार, ठक, |
मोकलभें-सोध्गें, उपेक्षणें,
मेश्दी-चांगली,
मोशीलग-मोर्ल्य छावरेखा, ' मुम्सरुग ' पट
मोदेना-दर्षेना, झानंद बांटा
मोतभी-मननत, के
मोद-ममता,

मोदरइ-सुस.-

मोदरा-एक रत्न

मोदइगै-मोदित करी, न
गोदिदीरुप-विष्यू्तें सेरर की णेयलेले सब.
मोहिरि-मोइरा, शप्रमाग,
मअलनमस्तक,

मोस्थ-भोत, किमत,

मौट-मस्त*

स्टधियारा-भंकित, शापदार,
(2:22
स्ट्न ) नमन.

य्य

यंधाग[ए-संपर्ने, अरगानों यु,

यदुभूपण नशे ध्य,
यमनन-वर्मेगा४,

कठीण शब्दांचा फोश 5 डरे

यमु-यमस्वख्पी,

यया-ज्यास,

यवस-तूृण, गवत,

यशाचछ-यशोहूप पर्वत,

यश्टि-काठी,

यहसूकर-बराद्दावतार,

याग-१ यज्ञ, २ पूजा, गु

याच-माग, थाचना कर,

याजी-यज्ञर्ती,

यातायात-जन्ममरणपरिश्रम.

यातिविराकार-जातिविर,

यातु

यातुधान ॥ पल

यात्रुप-रक्षसेंद्र, रादण,

याद-जल्चर,

यान-१ पालखी, २ भाहन, ३ सवारी.

याम-पअहर,

यामिनी-रात्र,

यावा-येणें, आगमन.

याज्सेनी-द्रौपदी,

युग-जोडी, द्वय.

युवराज-राजाच्या आझेनें राज्यकारभार
पाहणारा त्याचा मुल्णा,

युवा-तरुण,

यूब-समुदाय, कब्प,

यूप-यश्मस्तंम,

येर-अन्य,

येसपार-ठावठिकाण, पत्ता.

योगक्षेम-न्चरिताथ,

योत-चवात,

योघ-योद्ा-

योपा-स्नी,

यौवराघ-युवरानपण.

रंक-भिकारी.

रंकु-हरिण,

रक्तप-रक्त पिणारा, राक्षस,

रंग-१ सभा, ३ रंगमद्दाल,

रज-१ कण, २ रजोगुण,

रंजर्ण-१ भनुरक्त होणे. २ रंजविंण,

रंजयंती-रमविणारी,

रजस्वछा-विटाव्शी,

रणचत्वर-रणांगण, युद्धाची जागा.

रणझेडा-बयुद्धांतील निशाण,

रणशौंड-युद्धनिपुण,

रतिकांत

रतिपति ॥उदन.

रत्नाकर-समुद्र .

रथचरण-रथचक,

रंभा-१ केढीच झाड,

रमणी-संदर स्री.

रमा-लक्ष्मी,

रय-वेग,

रब-शब्द,

खदद्दी-नाञ, कत्तल,

रवा-सायर,

रशना-फमरपद्धा,

रश्मि-१ किरण. २ रथाच्या घोल्पांच्या
दोच्या. ५3

रस-१ आवड, श्रीति, २ उदक, ३ अख्त,
४ आनंद,

रसद-१ मेघ. ३ पैशाचा भरणा-

रसना-जीम-

रसा-ध्थ्वी.

रसानाय-राजा.

रसाब-१ गोड,
% रस,

१ एक शप्सरा,

३ स्निग्ध.. ३ झांया.

४

रसिक-रसह,
रहंबर-मोठा रथ.
रहिवास-बस्ती,
राऊछ-देऊब्द,
राका-पृर्णिमा,

राग-१ प्रीति, $ रक्तिमा,
राग्रेजणें-रागावरमे,
राजन्य-राजे,
राजग-हंदर ,
राजीव-कमस्,
राशेद्री-कत्तल,
राचेद्री-क्रीग,
राणिवसा-अंतःपुर.
राषीय-राज्य,
राभेपण-मोठे पण.
राहरा-रतला, रममाण झाला .
राध्रियर-रास्सा,
राषेय-करी,

रामा-द्वी,
रावणि-रावणपुत्र, इंदजित,
राबो-राजा,
रासभ-गादव,
राटरमें-यर्तणें,
राट्टी-पर्तघूछ,

का ॥ -शिरतां
रिधिधिशे-ओतरणे,
रितें-रिश्ार्मे,

मिहराण-( फगुराज ) बसत,
रीप-प्रदेश,
रीस-अस्यउ

रेका-यै.

रफ्म-सुपने,

सग्णननोगी-

मवनोत

रुचि-१ गोटी, ६ कांति,
रुचिए-मंदर,
रंजणे-मुजारव करणे, मोव्ते फिरमें,
स्जू-मुस्
रुदित-रटणे,
रहमें-लॉफरों,
रू-पापू,
झख-झाड़,
रेस-सुंदर माँदणी.
रेघूत-लिटून,
सच-१ रंग... २ सोड,
ख़तीरमण-(रेवतीया नपरा ). बत्माम.
रोडही-तात्कालिक, प्रश्यभ,
रोजन्या-विछायप,
रोप-तीय, तर,
रोप-याण,
रोम-फैस,
रोदिगीपति-चंद
गैद्रिभीपुप्र-य्छराम,
रोह्टियीवर-चेदे,
रौरय-एक मेरक शदि, सगे मदृधूम ए४
किया भाहे, ते डि्े दांत फार
पपतात, +
क्ल-
सैह्ानाथ-रावग,
छड़ुय-एस प्रड्ारर्च फेछ,
ख्यदा-सोट धोने,
छप्रिमा-8 स्व, हलेण्ण,
#ड-यक.
खडिवाइ-उारफी, थे
सता-टाम,
झंपट>भागर, नादायहा,
| सलना-सुंदर री.
ह्वाम-गरण, गर्शसर,

फठीोण शब्दांचा कोश श्प्‌

ललामायमान-भूषणीमूत,
लछव॒ण-१ नम्नता, छवणें, २ मौठ.
खवलाही त्ब्रेनें

लब॒लाहे ) >त्वरेन,
लसती-छववती,

लहरी-लाट, ह

ल्क्षा ) न्द्द््य,
लाघव-चातुरग, कौशल्य,
लाधवी-बश करणारी,
लाजा-लाह्या,

छाजाविरोन-छाजैनें विरघश्न जाऊन,

छाघगें-पावरण्ण,
लालन-लाड,
लासी-मांजरी,
लास्य-नृत्य, नाचर्णे,
लाहणे--लाभर्ण, पावर्णे,
लाहो-१ छाभ. २ छंद, घोष,
लिंग-शिवलिंग,
लिगाइ-लचांड,
लीन-गढलेला,
छुटे-छटारू,
छुग्घक-लोभी, कृपण,
छुलाय-महिप, रेंडा,
छूता-कोबी, कांतीण,
लेस-देव,
लेखर्पि-देवर्पि
छेखा-पाड, गणना, हिशेतर,
) >अलंकार.
लोकबंघु-१ सूर्य), ३ छोकद्वितकर्ता,
लेटे-द्वाले,
लोल-१ छुब्ध. २ चंचल,
छोडपता-लब्धपणा.,
होलो-छंद,

है॥ 6--86

छोष्ट-डेंकूछ,
लोह-छोखंड.
लोछ-१ कल्नेऊ,

ल्हाणे्लाभण,

२ लहरी, लाठा, ३ लोढगें

च
बक-तोंड.
चक्रदेत-शिक्षुपाराचा भाऊ,
वंग-कथील,
बच-वाक्य,
वचर्णे-जाणे,
बचीजे-१ ठकविणें. ३ टाकिजे,
बेचील-नाकारील,
बज-दविरा,
बडवान७-- बाडव ? पहा,
बडीलू-१ जुनाट, २ थोर.
वडीलपण-दृद्धत्व,
बण-घष्चा,
बणिक्र-बाणी,
बतंस-भूपषण,
बत्स-) बालक, ३ वासरूं,
चत्मर-चर्ष.
बृत्सल-दयाढू.
चदान्य-दाता,
बंदास्ता-स्तुती करण्याचें शील.
बधू-१ वायको, ३ छून.
बघन-१ अरण्य, २ उदक,
बनद-मेघ.
घनमादी-2 ८्ण,
बनावी-बनरपक्ति,
चनिका-बन.
बनिता-रोी.
बपु-शरीर.
वमण-टाकरे, ओके,

कद ड़ नपनीत

बर-१ प्रेष्ठ, २ प्रति, ३ इच्छिलली गेझ । वायुरा-फास,

(देवादिकांगापून मामितलेली), पारध्यर्जी-प्रसिद्वीस,

बरदानी-वर देघारा. वाग्विदास-वारूचाहुर्य, ' ५ के
यरपगें-यर वर करण्यानें, बे बाहनिय्म-श्रतितावचन,
मरप्टी-क्ष्प, बा्यत्य-मिंदा.

बरव-समृद्धि, बाहुल्‍य, बाज-योगाट,

चरवर्णिनी-१ उत्तर खी. २ इछद- ४४ कर

मराह-डुकर. माजी-अध, पोदा,

बरिकिउ-परची, माठिका-बाग.
* घरुणालय-समुद्र, यादुली-वाट, मार्गे,

चर्ण-१ जात, ३२ रेग, ३ अक्षर, वाए-मोठ, थोर,

वर्णसफर-जार्तीची मिसक स्कोर
जल ) >शौतु काने, भावरीने,

खारी-) थाप्रा, २ यंदग.,

यट्शा-॥ पेरा, धरा, सोता, २ पुझारा,
मारता-गोर, बासय, बटेगात,

मुहर,

|
सर्तिका | दिध्याची वात, | पाहेंपाईे
मर्पिष्णु-वाठणारा, भाद-पुष्रछ, >>
सम-गुप्य, बाइप-बागवयायें क्ष्र
ब्ल्फ बाविम्य-स्यापार, देपपेप,
महकलछ । -शाडायी साठ, याणी-१ पाचा. ३ उर्भीव, बाण,
यज़्मना-पए्मड, माऐे-यर्णत फरणे,
यरगा-छगाम, बात्मस्थ-दया, 5
सस्मीक-पाहण. यायया(प्या)-पोट, यर्माशिय.
बठभ-प्रिय, वादफ-याजविधाग,
बश-स्वाधीन, यानगें-स्तमर्ग, परे,
बंशी-भुरदी, पाया. वापिश-वि््वीर, ते, सरोवर,
गुंशोतंग-पुलमृषण, पाम-+ झुझू.. ३ छाया.
परय-राष्ट्राय, बामरेब-मिय,
बरगुंधरा-एप्पी, घामलोरनी-गुदरनधी,
बाप नि

इंगमती ) >थ्प्वी, वायांदिधि | 82
बदला बारत-दूत्ती,

बहिय ] >्यत्वर, तात्याथ, | वदारिज मी
पडपरें-घदनें, बारिशा |

याटव-यद्यानछ नांपाया समुद्रोतील सम,

कंठोण दात्दांवा कोश ३७

बार्तिक्र-बातमीदार,

वार्राशि-समुद्र,

बालभणें-प्रिय होगें.

वालौ-कवारी, रक्षक,

बाव-व्यर्य, पोकछ,

वास-१ चद्च, >े गध, झुवात, ३ इबच्ती,
राहणें,

वासर-दिवस,

घासरमणि-सूये.

बासंव-ई६,

बासवि-इंद्रपुत्र, भजन.

बाह-घोडा. 5

बाहणी-मार्ग,

बालणें-करणं,

विकत्यत-बडबड,

वि३राल-भयंकर,

विकछ-विज्दल,

विकोश-नागवें ( शन्त ).

विख्नरणें-पसरणें,

विंग्ू-विस्तव, निखार,

विप्रह-१ देह, ९ युद्ध, ३ कलह,

विवक्षण-पंडित,

विचारणे-१ विचार करणें, ३ पुसणणे,

विंजण-पैसा,

विजन-निजेनप्रदेश.,

विजय-अरसन.

विमै-वारा घाल्तो,

विज्वर-दुःखरहित,

विदेध-विटंबना.

विव्पीनयक्ष,

विटली-१ रुसली, २ कंटाणटली,

बितत-विस्तुत,

व्तरण-दान,

वित्त-द्रब्य,

विंदाण-चातुर्य, विछास, कपट,

विदेह-१ जनकराजा, ९ विरक्त,
विदुम-पोंवलें,

विधान-करण्याचा प्रकार, न
विधि-१ आज्ञावाक्य, २ अद्यदेव, ३ दैव,
विधु-चंद्र

विघुमणि-चेद्र छंतमणि,

विध्वस्त-भम्न, न2, मोडडेला,

| विन-बांचून, शिवाय.

बिनटली-१ शोभली, २ तहीन (तत्पर)
झाली,

विनत-नप्र,

विनतानंदन-गरुड,

विनायक-१ गदड, २३ गणपति,

विनासा-नकटी,

विपति-गदड,

विपयेय-ब्यत्यास, वेपरोत्य,

विपक्ष-शत्रु,

विश्िव-अरण्य,

[विप्रकर्ता-वाईट करणारा,

पिप्रया्सी-मोठ्या भायासानें, कष्टनें,

विप्रिय-न आवदणारें,

विमव-ऐश्वये,

विमाइणें-दिघडविणें,

विभांडी-मारी, पराभव करी.

विमूति-१ ऐश्वर्य, ३ मूर्ति,

विम्रम-प्रांति, विलारा,

विमल-स्वच्छ, निर्दोप,

विरमणे-थांबणे, शांत होणें.

विरस-भम्ोत्साह,

व्रिदद-विरदददुःख देशारा,

विरदितु-निराव्य,

विर्धिचि-अड्यदेव,

विरिचितनया-पग्नरेचादी दन्या
( सरस्वती ).

३८ मदनीत

घेरोचनमुत-( प्रल्द्दादाया सुदझग ) विशेधन- । विदेगरान-गंयढ,

क्ष्य धाया झुथ्या (बच्टो ). विद्वर-कीश.
विरोप-दवप पे विद्वित-सांशितलेले, योग्य,
विगेधी-शन्रु, द्वंपी, पिद्दिग-सरा,
विंटमे-$ शोभगें, २ राहुगें, ३ साचरों, चीट-कंटाव्य,
पिदार- भोकि, बीतरागो-पिसक्त,
विवरण-स्पष्टीवरग, पीरगुंढठी-युचश.
विवर्त-अन्यथामास, बीरसू-चीरमाता,
विविश-पराधीन, बुफ-लांटगा,
विवऔ-बसीण- शत-बरलेफा,
विष बृत-यतमान, शतमी, .
विदक्ना-कंश्टना, बत्ति-) उपभीवन, १ बतन, .*
विविफवेश-एकॉनिल्थान, वैश्य 3 ब्था
दइ-शियार. दादा हवस मार, थे,
विशद-स्पट, पृद-समुद्ाय,
विशारद-वात्ता, शद्ाधा, पंदारऋ-देव,
पिभिशवाण, मुंदावन-कयेश्ण पछ
विधव्य-विखागरऊुला, हप-$ कर्ण, २ देल,
विभ्राम-विश्वनि, सुर. गपभ-पैल,
विश्ेष-विधोग, ४ हृष्यि-यादप,

विभ्रगए-१ जगायें बोध करणाग, ३ सुछे- | पडि-शिप्.

खतस्या भाराध्यदेयतेय गोव, शेपप-सडइे
विपांट-मंद्ाटिय, बैच- से,
विपम-प्रतिरृद्, मारक, कीच, पैटीप-बेटेपणा,
विपगता-मैपम्य, ठुजामाव, बैयु-यावरा, मुरली,
विपमें-विपमा मरने. पेलनगोसलि>परमश साऊच राहिल, पगार
विपय-इश्यिधराःण पदा्े, दैऊन देगरेंले, 5
विक्यार-विफी से + ग्रेवाईी-मेठादी एशी,
दिपतदि>विप शरी, देसएवि-वेद,
विदद-सेद, हर वेघ-१ कद, २ छय,
विश्छादरी-भाग/णगी, | मेस्डाब-दिय

१ रगें-दूर टेवें, देस्शि-उदीम करण गाया?
५ हुल>$ हुआ. ३ दिख.

8 जप. मैतौ-यारी, ड़

दिपम बैतीी-पारी: #

कठोण शाब्दांचा कोश

बैनयंत-इंदाज्या राजवाज्याये नांव,
चैजयंती-१ ध्यज, पताका, २ विष्यूच्या
गब्यांतील माल.
वैदभराज-विदर्भ देशाचा
(दमयेदीचा बाप ).
बैश्यत-विजेचा.
वैरणीयाचा-पांघरायाचा,
बेरागर-१ रत्नांची खाण,
वैबस्वत-सू्यपुत्र ( यम).
वैश्वानर-अग्ि,
वैपम्य-वैपरीत्य.
बो-अह्दो.
बोखटें-वाईट,
बोज-कौतुक, चांगर्ले.
वोमें-प्राप्त होई.
बोटी-स्थान, जागा.
बोढक-ओठणारा,
चोढवर्णे-पुढे +रणें.
बोढयारा-प्रतिबंध.
बोढसी-धावसी,
बोता-अधिक,
घोतारी-ओत+काम करणारा.
वोषणें-देणे,
बोस-तोडा.
बोसइणे-१ भरून खालीं सांडणणें, २ टाहूुन
जाणें,
बोढ्मण-१ तत्व्रवण होणे, ओडवर्ण. २ सेवा
करणे,
दोब्णें-१ देणें. २ वब्य्ण, प्रीति करणें.
वोब्य्सा-१ बब्दसा, फेरा. ब॒तुब्यसा,
३ पुझाशा,
ब्यंफक्ट-१ भयेकर, हे बाकठा,
ब्यनन-पंसा,
व्यतिरिक-वियोग,

राजा भीम

२ दुकान,

३९

व्यवसाय-१ व्यापार, ३ उद्योग, ३ निभ्रय,
व्यवहार-१ प्रपंच. ९ वागगूक,

व्यसन--) संकट, २ छंद, नाद.
व्यसु-गतप्राण, रत.

व्यस्त-अस्ताव्यस्त,

व्यापक-सर्वेगत, सर्वन्न स्थित,
ड्यपें-व्यापकत्वें

व्याप-अल्पदेशस्थित,

ब्याल ५

व्यात्ठ । ता

व्यूह-युद्धासार्ठी केलेली सैन्‍्याची रचना,
ब्योम-आकाश,

ब्योमघर्टी-गगनोदरी,

ब्रजअ-१ समुदाय, ९ गोकुक, ३ गोलीवाडा,
ब्राव-समूह,

ब्रीडाबलोकन-सलज पादहणें,

दा
शर्ऊँत-पक्षी.
शउलनी-। पक्षी, २ दुर्योधनाचा मामा.
शक्ति-देवी,
शक्तिचक-भायोपाधि,
शक्तिसुत-कार्तिकस्वामी,
शुक-ंद्र,
शाख-कपोलठप्रांत, आंख,
शंसद्वय-दोन आंस.
शची-ईदाणी.
झतकोटि-द्धावे वन्न,
शतपत्र-कमल,
इंपा-बीज.
झबरी-मिद्कीण,
शबल-मिश्रित,
शम-१ साँतता, * सदा.
झमन-१ दूर यरणारा, ६ यम,

है

शमी >योगी.

दाथ-हाते,

शरण्य-नक्षण यरस्यास समर्ण,
शरतांइव-चाण से.डत्याच चातुर्य,
दरधि-भाता,

शरम-एक जातीया धति ब्लात्य पतग्चु,
इाराय-परल्,

झारासन->पनुष्य,

शर्म-मुस,

शर्य-मदादेव,

इालभ-टोछ, पतंग,

शल्य-१ याणाप्र, ९ मनांत सल्तें से,
शब-प्रेत,

शशक | लता

शशाक-चंद्र
दाशिकांति-नंदर्कात्तमाणि,
दासिमौक्ी-मद्दादेग,
शक्ली-शप्त, गुरी-
दाइ-भांजी,
शाठ्य-बंपकइपणा-
शाण-नशद्माण-
शाठिनिय-इंसनुराजाबा पृत्र (मीछ्म).
शारद-पारददुंतदा
शारदा-सरस्यती,
शाईलन्पाभ,
शा+-ए्वकरिष,
शाशीकषद-भ:मा< देल.

धाम ४-आल क,
शासत-किर ययी.
शासम-१ भाष्टा, ९ शिक्षा,
गिकझ+मिर,

दिक्षाए८-शेप,
तियानमवाला,

' मक्‍नीत

छिर्सी-१ मयूर, ६ अप,

॥ सिश्किट-$ दिउ, २ मयूर,
शिविहा-याछसी,

| शिव्रि-सैनेचा तर,

शिफ्गी-१ शाब5, कौतुर, २ छाम.
शिरोमणि-पझरेष्ट, +
शिल्पीकार-ययरागीर,.

शिक्ष-१ 'क स्थाग, २ गा, महादेव, हि
रिंव-सीमा, हद... 5 पु *
शिवव-ईश्वरत्व, |
ज्षिया-१ गौरी, पाईवी ३ कोल्दी.
शिश्वु-मूठ, बार,

शिष्ट-१ संमावित, ३ अध्यस्य,
शिद्यचुंरी-सोइचुंबफ,

शीम-भम,

शोतमानु-*ंद,

इाफपर-न्याईी पानें गलदीं आदेश गा, *
शीऊ- ध्वमाव. ३ सुर्तन,

शीछा-द्रौपदीस सूझानें जी अप्रारी रपाहौ

डिद्ली द्ोदी सौ. तु

शुरू राश, २ व्यासमुनीस्या पुप्रारथ मत,
शुह्ठात

झड़फि
शकि-श्यि,
शब्रिन१ आप, २ क्षैगार, हें गढझ पवित्र

४ पायें, ही

झुनइ-वुप्रा- '
शुशमीर-्दर,

। शुमांगीनयदरी, , हि

।

4

डर

|

| तक.

शून्ययारी-नारितिक-
शं-रूप
शूवनशा-रास्यापी बीज,
शल्र्शा-मदारे!
शुगार-॥ सूर्य, झषारेडार, है इंकार,

शेख-शेष-

शेखी-१ कीर्ति, २ बढाई.
शेखीं-शेवर्टी.
शेनै-शयर्नी.
शेली-मान, गढा.
इैल-पर्वत.

शोण (गें)-लाछ,
शोणित-रफ्त,
शोभन--चांगेें,
शौण्ड-चतुर, शह्दाणा,
शौरी-कृष्ण,

बयाम

इयामल ) ना
अवण--१ कान, २ ऐकणें,
श्रांत-थकलेला,
श्रित-आभ्ित,

श्रीद-कुबेर.
श्रीविधा-अह्यविया, मंत्रविया,
श्रुत-वेदशान्न,

श्रुति-बद्‌,

श्रुतिपारग-सर्व बेद सहटलेला,
श्रेणि-पेक्ति,

श्रोनिय-१ वैदिक, ६ अभिददोत्री,

छाघणें-चादण, आवइ्णे.
श्रपच-नचांडाछ.
अंशुर-सासरा,
श्रधू-सासू:

बिन्-कुछ, कोड.

खेतवाह +
खेताथ )

च्‌
पंद्पद-भ्रमर, भुगा.
पण्मुख-कार्विकस्वामी
पश्चि-साठ-

कदौण इब्दंचा कोश

डर

स.
संकल्पर्णे-सोडणें.

सहृत-एकवार.

संकेत-खूण,

संकेतकुंज-क्रीडास्थान,

सक्ति-आसक्ति.

संख्याबान-पडित, विद्वान,
सगुणाथिछी-गुणवती.

संघाट-समूह,

सचित-दँव, पूर्वेकर्म,

सजगणे-हे प्रिये, ह सखि,
सजोवनी-मेलेल्थास जिबंत करण्यानी विद्या,
सठवणें-पतन पावणें,

सती-१ पार्वती, २ पतित्रता,

सत्कृति-१ उत्तम काब्य, २ सत्कृत्य,
सत्यप-अद्मदेव.

सत्यपांइ-नद्मांड,

सत्यलोऋ-अदालार,

सत्यवृती-अद्वादेवारी नगरी,
सत्यवतीहृद्यरत्न-ब्यास,

सत्यवान-एक राजा, सावित्रीचा नवरा,
सत्यसंध-सत्यप्रतिज्ञ,
सत्या-सत्यमभामा,
सत्यापति-प्रीकृष्ण,
सत्राण-बहानें, वेगानें.
सद-सभा.

सदन-यद,

सदर-सभा.

सदसि ( सी )-उत्तम सन्न.
सदीझखय-साधूनी पूज्य,
संदेवा-नेहमीं,

सदेव-$ देववान. २ नेद्र्भी
सद्गइ-भस्न भाछेझा ( गा ).
सदच्च-घर- पु +

>
“पफातर
9:0९]

डर नवनीतद

सम्र-तत्काल, सत्म-उत्साइयुक्त, ग्रीत्युष,
सघर-मद्वाभय, सग्याद;-१ पुरे सरगें, २ प्रा हों.
दंघा-प्रविज्ञ, गरसिज-कमछ. ;,
संध्या-संभ्याराल, सरसिशोद्धय-मप्तरे
सनातत-म्याला आदि ये अंत भाई क्षमा, सरसिनोट्वुमारी-अपद्ररेधायी झन्‍या
सनीोछस-भोट्सी में, परिदित, सरस्यती,
सन्चद्ध-तयार, सिद्द, सारसीरटू-इगछ. दे
मप्रिघ-नयछ, सरस्यदी-एंड नदी,
सश्निधान-१ उत्तम टेवा. 3 जब असगे.. | सराय-विश्रांतिध्यान, है
समनिपात-प्रिद्रेपी जार, मरिता-मदी, हु
सफ्त्न-पझम्ु, पु सरिश्ा-१ सरक्ष, तुख्य, ६ नर, दुरुस्त,
सपोप-पु९. सरी>उपमा, बरोररी, साम्प, सर,
मवाई'-अतर्वाग्न, सरोदह-हरट. मि
संोग्स-सांत्वओें, शांनंघन फरगें, सर्बद्यगा-विभदण,
संभायारी-सर्मेत जाणारा. सर्वदिधानितु-में विया लाणणारा,
संभा--सामग्री, समुदाय, सप-मोहरी, '
समभ्य-सभैतील छोफ, सरगी-मंग्री $
सभ्म-$ भादर, २ गध्यट, ३ इस, | सहिल-पाणी, झूठ

४ समाभ, सीजन,
समता-चरोपरी, गपद्री-भाभयास,
समग्वित>्युक्त, ग्रवते-वेग्छे, निगाणि,
ममरता-प्रम् जाएभारा, संंगादी-परोपरी,
मगरनयुद. संविता-सूते-
समरग-परिपूर, सये>$ परोगरी, . २ सेंदप-
समाये-मात, मांठये, राढ, शइपर्ईमान
सध्लि-समिष. सॉेबि-यात्याछ, शागताग, देसी ये,
शमिद्र-पेट्मेशा, संब्यसार्स-अ न, है
समीर संगपइ-पुद्वित परत में ग्रेग्यायी भय
समीर ॥ ५ यदूग युद्ास जानो पर; म*े भार
समंदि-ऐकपे, | मरपून दुद्ाय जद मर,
संये>+ से, २ स्मस्‍णाग., मसेसाथजयरममरण प्रतयाद, रमहपपरागूर्न
सरदा्े-रुदमए बे हाट, | के
भरपा-मपमारी, $ सैमसे-िय,

खंतानव इलईल्य, हे भेक्दाय गेसा सी. ४ | समार-शाहार, बस्ससरपात-

संसृति-संसार,
सस्मेर-सद्दास्य,

सछ-बंद,

सद्रें-ईप्येनें,

सहस्नकर-सूरय,

सदस्ताक्ष-ईद्र,

सद्दोदर-सख्खा भाऊ.

सा-१ सद्दी,. २ सारखा,
साई-झाडी.
साउजी-सात्त्विक, गरीब.
सांकडे-दुःख पावे,
सांकईं-संकट,
साकेत-अयोध्यापुर,
साक्षर-प॑डित्त, विद्वान,
साक्षरता-विद्धत्ता,

खाक ) -भग्त्यानें,
साग-सापराध,

सांग-१ मूर्तिमान्‌, अंगांसहित, ३
सांगडा-भोपब्व्या चें पेंढें,
सांगईें-अड्चण,

सांगाती-१ सोवती, ३ बरोबर,
सांगोपांग-सर्वार्शी,

साथ

साख ै खरा,
साचार-सत्य, खरोखर,
साचोकार-१ खरा. ३ खरेपणा,
साजिरा-सुदर,

साटी-१ संगत. २ सांड,
साठ- १ सवदा, २ सांठा,
सांठणें-संपादणें, गांदी बांधे,
सांड-त्याग, उपेक्षा,
सांडरणें-) टाकणें, २ इरवर्णे,
सांडाबला-सुकला,

कठीण शब्दांचा कोश

सांत-बांजार,
सात्विकभाव- अश्माव ? शब्द पहा,
साद-द्वाक, भागेव्यी,
सांदीपनि-कृष्ण व सुदामा ह्ाँचा गुरु
सांद्र-दाट, निधिड भरलेलें,
साधी-दुःखी.
साधु-१ शावास, ३२ सचन,
साध्वस-भय.
साध्ब्री-पतिब्रता,
सा ) -छद्दान,
साबुले-केवछ लद्घान,
सानेवार्नें-थोडेयहुत,
सापत्न-१ शत्रु, २ सावबत्र,
सावरें-कुब्ज,
साम-म्क्का, समेट, सेधि,
सासामुक्रस-सद्गा करण्याचा प्रकार,
सायक-बाण,
संपूण.. | सायकासन-धनुष्य,
सायास-परिश्रम.
सायज्य
सायोज्य |]

होणे.
सारजा-सरस्वती,

सेगें,

डे३े

-सुक्तीचा एक प्रकार, ब्द्मूप

सारंगपाणी-शार्ड्न नांवानें धमुष्य ज्याचे

द्वातांत भाई असा (विष्णु).
साग्मेय-छुत्ना.
सारस-१ कमल. ३ पत्षिविश्षेष,
सारसाक्षी-केमलाक्षी,
सारिका-साछुदी, मैना.
सारीपाद-सोंगट्याचा खेछ,
सारोनी-उरकून, कहन, आटोपून,
सार्थ-समृह, तांश,
सावंभौम-चकरवर्ती राजा,
साल-१ कातड़ें, त्वचा, ३ मेहुणा,

६.8 ३

सावदणे-गोश्य करणें.

सांपर्तिस-प्रद्यशावया,

गांसीनपें-बहरतों,

सामु-सप्राण, जि्ेत,

स्रिक्‍्तादरछ-याटूचा कण,

वित-धाररें,

सिता-घर्ररा,

पछिन्ना४-अजुग+

सिंएु-१ समुद्र. २ नदी,

सिंगुर-गम.

मौर-शिरणे,

सुर्ंड-मुप्रीय,

शुइत-पुण्य.

मुझुनी-पुण्यवान,

सुगर्-सुधीय,

मुधद-चतृर,

गुजिर-फार बेड,

मुजाण-काता, सुश-

झो-पाये,

मुदाए।+१ बंप्रिसू३, सुरेस, ३ सेंशस्थी,
स्वय्छ

मगुगे-१ धत्य, कं, २ बुर्च,

गुन]-रपदती, है

मुतर-तरायाय मुलभ,

मृतती-उत्तम नौका,

गुतडेमा-सर्रिती गेईना,

सुदरती-डिये दांत चांपे छह हो,
मुंद। प्री.

मुदेधितार-सूर.

भुइगत-पमिष्ये भय,

मुधा-भवूत,

एुपाइर दर

गुपौसु ) न

सुप-डुद्विपाद-

नवनोत

सुनाधीर-छ.

गुप्ता,

पप॑म्यूद-मैन्यारी गदडाक़ार रचना, .

मुमग-९ भाव्यवान, ३ सुंइर, हे

गुभर-धूर, '

मुझझा, मुभवरा-उत्तम पुष्य,

मुभू-जिच्या मिंयया घॉग्ल्याझदेत है, '
सुंदर सी,

मुम-पुष्ण,

मुपन- पृ८्प, २ रेंब, ३ आगरा मारा, ,

मुमनधाप-मदन,

सुग्रोधन-डुर्पोभन,

मुरंग-गोढ,

मुर्गम-देवांचां इृशी, ऐराजत,

सुरगायक-गंधर-

गुरगुद-दृदृस्पति,

मुर4 -कह्पाक्ष,

मुरतग-म्पत्त,

मुरनीस-राजपत्रावर शिपया
शारणून,

गुरभी-फामपेशु,

मु/भूरद-यस्पतर, परिजात,

मुर्धानी-देपदानी.

गुरदुवती-दैपांगना,

मुरतोइ-€यमे,

सुरधर्न-स्वाकिं ह.

हुरमप्र-स्वर्म, देगा ये घर,

मुरमा-देवामारखा,

१ मुर्टिधु-मगीरधी,

मुरा-मष,

गुरड-देउभे४, मुत्य.

मसभोशव-पॉग्ल्दा शेप पा,

छुदधशा-सेम्दारी २९.

बेकचार

पु

कठीोण शब्दांचा कोश

सुपम्मा-उत्तेम शोभा.
सुहदमाव-मित्रत्व,
सुक्षमी-सृक्ष्म स्थार्नी,
सूत-सारथी,
सूत्ये-भोढवे,
सूदिलें-घातलें,
सूनी-शून्य,
सूनु-पुत्र-
सृपरभ
सपराम
सूये-प्रशकत्त होई.

सूयदुद्दिता-यमुनानदी.

सूक्षम-सूक्ष्म.

सेज-बिछाना,

सेना-समुदाय,

सेनानी-१ सेनापति, २ कार्तिकस्वामी:
सैघव-१ जयद्भथ, २ घोडा, ३ मीठ-
सैरा
सैराट
सैरावैरा
सैरिभ-१ रेडा, * मद्दिषामुर,
सोइरा-भाप्त.
सोइरेपण-स्नेहसंबंध,
सोगयाचे-शेवराचे, पदराच,
सोपा-१ झुलभ, ३ घराचा भाग,
सोपाण-पायरी,

सोधारें-फार सोर्ष॑,

सोधार्वे-ा्वें,

सोयरीक-संबंध,

सोर-रोदन, भाकांत,

सोल-जाढ दोरी, सांखछी.
सोसे-दोसेनें,

सोछकिे-वजनदार व्‌ दौलदार,
सौजन्य-सुजनपणा,
सौदागर-ब्यापारी,

>मरण.

| स्वच्छंदानें, मनास येईल त्तसें.

सोदामिनी-विद्युता, बीज.
सौध-राजमंदिर, राजवाडा,
सौबछ-शकुनि.
सौभद्र-सुभद्ेचा पुत्र, अभिमन्यु.
सौरस-पश्रीतति, स्नेह,
स्कंघ-खांदा,
स्तबक-पुष्पगुच्छ,
स्तोम-समूह.
स्रीधमिंगी-रजस्व॒ला ,
स्थविर-मद्दातारा,
स्थिर-मिश्वल, स्थावर,
स्थूछ-मोठा,

स्नेह-१ मैत्री. २ तेल.
स्पशेमणि-परिस,

स्फीति-१ दीर्ति, २ डौल.
स्फूर्ति-१ ज्ञान, २ कंप, स्फुरण,
स्मर-मदन, हु
स्पेंदन-रथ.

स्र-मा,

स्नजिली-निर्मिली,
स्रश-मद्गादेव-

स्वक-भाप्त, नातडंग,
स्वयमेव-आपणच.,
स्वयंज्योति-स्वप्रकाश,
स्वयंव्ेध-स्वानुभवाने जाणण्यास योग्य,
स्व॒रत-आत्मरत-
स्वरूप-आत्मरूप,
स्वसा-बहीण,
स्वात-अंतःकरण.

स्वादु-मोड-
स्वानुमब-आत्मानुमव.
स्वानुमबी-स्वानुभव ज्यास झाला आहे तो,
स्विश्नवदना-पाम आलेस्या मुखाची.
स्वैर-' सैरा ? पद्दा.

पु

सबनीत

के कि ध
इफ-साऊन पनेऊें से.
दत-१ मृत, २ मश्ट-
इतियेरान[ दत्यारा ) शस्रास,
इमनु-देवबरटी .
हृत-ज्यप, पोदा
टरझ-$ण, घारीऊ सहा.
हरि-१ इद, २ मिंद्र. ३ अप, ४ डिव्त,
ड बानर.
इरिख-एर्ष,
दृरिएग-गएद
दरित-दिरव,
दरिता-दरण फरणारा,
हरिद्रा-दणद,
दरिदरि-रोंद, भाधई, इत्यादि द्राराब्यिर
उद्धार,

एम्ए-हप

ए्पर-बलराम,

ला टान-द्वाद्य रार,
विनदरोम:

ब्यवासन्थीी-
ब्याग्न-दैर, एंड,
बलीइमूघफ भव्यव,
पु» छूखें, २ रामद्ंगपशी,
स्े-१ झंद्रात्र, २ दाम,
गेलप-मदात,
सी-हेसी,

जार-फार हड़,

चोदम्‌रूक शाप,
पस्म-हागय मे
जवाहर,

६200/2 व

>यानाराल,

[दानि) हिट:

हाल भोछ-ओोंजर,

डार्मी-जामौन.

दायन-बर्ष,

हारमरें- पाठकों,

हारी आा्में-बश झरतें,

हाला-मण,

ह्ाराटू>-विप,

द्वाए-१ उत्साद, २ इम्ए0, ३ भार,
हाल्वाह£-विप.

हिंपुद्दी-ब़ी, दुःगी,

दिम-चैशे,
दिपमा-पंद, शरति,
हिमांशु,
दिर्यगम-अप्ता,
दिरोब-द्विसकाबून-
दीए- हिरा. * भ्रष्ट,
एुर्त-पायदी, रसीद,
डदुष्प-यसज,

हा )

शुवाश
एुमणी-झुर्री,

दृप-ओ त्टुक्य, पैपै, जुरुप,
इतू-हुश्य.

इृदयंगमा-भर्नात भरणारी, सुं*१,
इंश्त- शत, उर्ेता,

हृप-सनाय रझणाएं,
स्य्न्दधुत

डेमीक>दूत,

हवा-गड

फुे-याइने, क्
रे ).4 सीडझा १२४.

कठोण झब्दांचा कोश

हेलावर्णे-उर्चंबरगें. -

हैयंगवीन-साजूक तूप. क्षीरधी-क्षीरसागर,

द्ोकारितां-बोलावितां. क्षीरोदक-पांढरें पांतल्,

दोता-यज्ञकर्ता, क्षुत्क्षाम-क्ष॒परेने,

होमीन-जाछीन, क्षुद्र-छुन्छ, अल्प,

दोया-ब्हावयास, क्षुधित-भुकेलेला,

होठी-भस्मरूप, क्षुर-बस्तरा.

हृद-डोह. क्षेम-१ आलियन, २ कल्याण.
ध्ल क्षोम-कोध-

क्षतज-रक्त, 5 क्षोभरलें-विपयासक्ता झाललें.

क्षति-नाश., क्षोमवर्णे-कुद्ध करणें.

क्षत्ता-दासीपुत्र विदुर- झ्मा-एय्वी,

क्षत्र-क्षमत्रिय,

क्षपा-रात्र, जश्ञः

क्षम-शक्तिमान्‌, समर्थ. ज्ञप्तिकछा-शानशक्ति,

क्षमा-एृथ्वी ज्षप्तिचिन्मात्र-ज्ञानस्वरूप.. #£

क्षर-१ पंचमद्दाभूतें, २ नाशबंत, ज्ञाति-जात-

क्षामा-कश. ज्ञान-जाणणे.

क्षिति-श्थ्ची. ज्ञानदीप्ति-ज्ञानज्याति,

क्षिप्र-छवकर. क्वलेय-जाणावयाजं तें.